2.3 Тиелген өнімнің қозғалысының есепке алу ведомосін қолдану

Есепті процесстің соңғы кезеңі болып тиелген өнімнің есебі табылады, мұнда өнімді өткізу процесі туралы ақпарат топталады, яғни есепті кезеңде тұтынушымен өткізілген өнім мөлшері. Қалдықтар айналымдары мен есебі дайын өнімнің қарама-қайшы номенклатурасында жүзеге асырылмайды, тек жүргізіледі, қорытындысы айналым-сальдолық ведомосінде көрсетіледі. Бұл өз кезегінде өнім мөлшерін қарама-қайшы өнім түрлерінің анықталуына мүмкіндік бермейді. Бұл кемшіліктерді жою үшін «ИНТЕЛКАБЕЛЬ» ЖШС-не тиелген тауарлар есебінің ведомосін қолдану ұсынылады.

Тиелген тауарлар есебінің ведомосі тиелген тауарлар қозғалысының есебін жүргізу үшін арналған. Ведомосте тиеудің, өнім өндірудің аналитикалық және синтетикалық есебі сәйкес келеді. Ведомосте тиеу мен өткізудің аналитикалық есебі өнімнің жеке түрлері бойынша натуралды бейнеде ұйымдастырылады, қарама-қайшы екі бағадағы төлем құжаттарында:

• іс жүзіндегі өндірістік өзіндік құны бойынша;

• өткізу бағасы бойынша.

Ведомость соңғы мақсаты өндіріс пен тұтынушыларға тауар өткізудің нәтижесін белгілеу есеп жиынтығын орындайды. Мақсат тиелген тауарлар есебінің ведомосі регистрінің мазмұнын алдын ала анықтайды.

Тиелгентауарлар есебінің ведомосінің ұсынылған формасы 5 кестеде көрсетілген.

Ведомость әрбір цех бойынша және дербес калькуляциялау объетідері болып табылатын өнімнің жеке түріне жалпы кәсіпорын бойынша құрылуы тиіс. Салыстырмалы есептің өңделген регистрі өндіріс процесі мен есеп процесін үйлестіріп отырады.

Ведомосте қоймадағы дайын өнім қалдығы көрсетілмейді. Тиелген тауарлар есебінің ведомосін қолдану өндіріс пен өткізудің кезеңдерінің жүруін комплексті және адекватті жалпылауға, және өнімді өткізуден түскен табыстың құралу процесі мен олардың өсу шамасы бойынша өткізу көлемін айқындауға мүмкіндік береді.

Бұндай ведомосте өткізу натуралды мағынада бейнеленеді және ағымдағы құн бойынша бағаланады. Бұл өнімді өткізу мен шығарудың жоспарының орындалу деңгейін бағалауға мүмкіндік береді.

Кесте 5- Тиелген өнім есебінің ведомосі

№	Сатып алушы	Тиеу күні	Шот-фактура нөмірі	Саны	Бағасы теңге	Төлем құжаттары бойынша сомасы
						Сатып алу сомасы	Төлеу туралы белгі
1	ТОО “Эмиль”	05.05.04	25	140	650	91000	*
2	АО «Қазақтелеком»	25.06.04	26	210	650	136500	*
3	ТОО «Семей құс»	12.07.04	27	120	650	78000	*
	БАРЛЫҒЫ			470	650	305500

Бұдан басқа, натуралды және құндық көрсеткіштеріндегі өнімді тиеу туралы ақпарат жиыны талдау жүргізуге өте ыңғайлы және ішкі бақылаушымен байланысты болады.

Өнімді өндіретін кез келген кәсіпорын өз өнімін несиеге немесе бөліп төлеуге сатады. Толығымен барлық сатып алушылар өз шотын өтемейтін кез де болады, осыдан үмітсіз қарыздар туындайды. Сондықтан есептеу әдісі «ИНТЕЛКАБЕЛЬ» ЖШС-ң өз өнімін өткізбес бұрын тауар сатып алуышының төлем қабілеттілігін зерттеп алуы тиіс деген болжам жасайды. Егер өндірілген өнімді тиеу немесе өткізу тапсырысшыға жеткізілген болса және өнім құны көрсетілген шот ұсынылсатабыс деп танылады.

Есептеу әдісіне сәйкес ақша қаражаттары алынбаған кезеңге дейін өөткізу өседі. Шығындар төлем шамасы бойынша кезеңге жатады. Берілген әдіс бойынша не өткізу қағидасы, не сәйкес келу қағидасы қабылданбайды.

Табыстың мойындалудың халықаралық тәжірибесі өз белгілерін ұсынады:

1) кәсіпорын пайда табу үшін барлық керекті шараларды орындаған табыс өте ерте мерзiмде мойындауы керек;

2) табыс сомасын сенімді өлшеуге нақты мүмкіндік бар.

Бұл сәйкестік ережелері «ИНТЕЛКАБЕЛЬ» ЖШС-де табыстар мен шығындар есебінде есептеу әдісті жетілдіруді талап етті.

Есептеу әдісін келесілер кіреді:

табысты алу кезінде және шығындардың пайда болу кезінде оларды мойындау;

шоттарды өзгерту, яғни есепті кезең ағымындағы активтерде және пассивтерде өткізу нәтижелерінің бейнеленуі.

Осылайша «ИНТЕЛКАБЕЛЬ» ЖШС өнімді өткізу жолымен пайда табады. Сондықтан табыстар мен шығыстар есебінде есептеу әдісі дайын өнімдер келіп түскен кезде табыстың танылуы деген мағына береді.

Өткізу көлемін ұлғайту үшін және дебиторлық қарыздарды қысқарту үшін консигнация қағидасы негінде өнім өткізу есебін жүргізу ұсынылады. «ИНТЕЛКАБЕЛЬ» ЖШС-ң есеп саясатында «Дайын өнім» 1320/2 «Консигнацияға берілген дайын өнім» субшотын ашу ұсынылады, бұл шотта 1320/1 «Кәсіпорынның қоймасындағы дайын өнім» шотында есептелген қоймадан жіберілген дайын өнімді есепке алады.

Жабдықтаушы-консигнант өндірілген өнімді консигнаторға өткізу үшін келісімшарт негізінде береді.

Консигнант өнімді консигнатқа өткізу кезіне дейін сату құны бойынша тапсырады. Бұл әдісті қолданған кезде консигнаттың өнімнін өткізу есебіне пайда табуға мүмкіндік болады.

Өнімді өткізудің консигнациялық формасы екі жақ тараптарға да пайда әкеледі. Консигнация келісімшартында консигнат пен консигнатор арасында сыйақы шарты, өндірілетін өнім сапасы, өнім пайдалы шарттарда және жоғары келісімдік өзіндік құн бойынша сатылатынмекен-жайы, ауданы көрсетіледі.

Нарықтық қатынастар жағдайында консигнациялық мәміле төңірегіндегі мәселелердің бірі қосылған құн салығын төлеу болып табылады.

Жабдықтаушы-консигнант өнімді іс жүзіндегі өзіндік құн бойынша консигнаторға жіберу кезінде бұл өнімнің қандай іс жүзіндегі сомаға өткізілетінін болатынын білмейді. Сондықтан консигнант қосымша құн салығының алғашқы төлеу базасын білмегендіктен тәуекелге барады; өнімді іс жүзінде өткізуге дейін табысты пайда деп танымайды. Алынып отыратын өнім аймақта өткізілмегенге дейін, консигнатор күтіліп тұрған табыс сомасын анықтай алмайды. 6 кестеде өткізу және консигнация тәртібі бойынша шоттар корреспонденциясы ұсынылған.

6 кесте – өткізу және консигнация тәртібі бойынша шоттар корреспонденциясы

Шаруашылық операциялар мазмұны	Шоттар корреспонденциясы
	Дебет	Кредит
1	2	3
Консигнантта 1.жабдықтаушы-консигнант өткізу үшін консигнатор-кәсіпорынға іс жүзіндегі өзіндік құн бойынша өнім жіберді	1320/2	1320/2
2.жабдықтаушы-консигнант келісімшарт негізінде іс жүзіндегі өткізу сомасының пайызын консигнаторға төлеуге міндетті (сома өткізу шамасы бойынша анықталады)	1320/2	1320/2
6-кестенің жалғасы
1	2	3
4.ҚҚС бюджетке төленді	3130	1040
5.консигнатор-кәсіпорыны келісімшарттық құн бойынша алынған өнімді толығымен өндірді және консигнантқа пайыздық ставка шегеріміне ақша аударды	1040	1210
6.Консигнант (12%) ҚҚС есептеді	1210	3130
7.өндірілген өнімнің іс жүзіндегі өзіндік құны есептен шығарылады	7010	1320/2
8.ҚҚС бюджетке төленді	3130	1040
9.есепті кезең соңында өткізуден түскен табыс сомасына шығындар мен табыстар шотын жабады	6010	5410
Консигнаторда 10.кәсіпорын-консигнатор келісімдік құн бойынша өткізуге арналып алынған өнімді толығымен өндірді	1210	6010
11.өткізілген өнім үшін ақша консигнатордың есеп айырысу шотына келіп түсті	1040	1210
12.жабдықтаушы-консигнантқа пайыздық ставка есебіне өндірілген өнім үшін қарыз аударылды	6010	3390
13.өнімді өткізуге табыс есептелді	1210	6010
14.бюджетке ҚҚС12% есептелді	1210	3130
15.өнім өндіру бойынша шығындар көрсетіледі	7210	3310, 3390 3350
16. кезең соңында табыстар мен шығындар сомасы жинақ табыстарының (шығындарының) шотынан есептен шығарылады: - алынған табыстар сомасы	6010	5410
- кеткен шығындар сомасы	5410	7110

Консигнант, өткізілген өнім үшін консигнатордан қарызын ала отырып (келісім құны бойынша өткізу сомасы), іс жүзіндегі өзіндік құн мөлшерінен асатын және консигнаторда қалған сыйақы сомасын қосқанда іс жүзіндегі өткізілген сомасы мен қосылған құн салығы сомасының базасын анықтайды.