Шиғыр техникаһы тураһында
“Шиғыр техникаһы” тигәндә, беҙ шиғырҙың формаларын ҡороуҙы күҙ уңында тотабыҙ.
1. Размеры. Размер юлдар һаны һәм юлдарҙағы ижектәр һаны менән билдәләнә. Бында варианттар бик күп, юҡҡа ғынамы ни “форма өҫтөндә эшләү” тигән төшөнсәне йә көлөп, йә етди итеп һөйләү классикаға әйләнгән. Шулай ҙа форманың етди һәм еңел варианттары була. Бында бер нәмәне күҙ уңында тоторға кәрәк: размер йөкмәткегә тап килергә тейеш. Мәҫәлән, таҡмаҡ – еңел вариант, уның формаһы ла “еңел” – ҡыҫҡа була, ғәҙәттә ете ижек:
Емерт, ҡыйрат ҡоймаһын,
Беҙҙең юлда тормаһын...
Ә үтә етди жанрҙар, мәҫәлән, һағышнамәләр мөмкин тиклем оҙонораҡ яҙыла:
Утлы-ялҡынлы янар тау – күкрәгем,
Күкрәгән күктәй янырмын, күкрәрмен...
(Шамун Фидаи, “Мин”).
Иң ҡыҫҡа юлда ижектәр һаны шиғырҙа дүртәү булырға мөмкин:
Таң атҡанда,
Унда-бында
Сағыу нурҙар
Уйнағанда...
Оҙонлоғо сикләнмәгән, тиһәк тә, уны 12 ижектән дә оҙон итеү шиғырҙы ҡабул итеүҙә шулай уҡ ҡыйынлыҡтар тыуҙыра, уны алтышарҙан ҡайтанан бүлеү яйлыраҡ килеп сыға. Тыңлаусыға һәм уҡыусыға ҡабул итеүгә уңайлыраҡ булһын өсөн, аксиома итеп ҡабул ителгән бер шарт бар: размер шиғыр дауамында үҙгәрмәй, баштан аҙаҡҡа тиклем бер ритмда барырға тейеш! Дөрөҫ, айырым бер урында баҫым яһар өсөн махсус рәүештә размерҙы ла үҙгәртеп ебәреү тәртибе бар, әммә беҙ бында “классик” өлгөләрҙе ҡарайбыҙ, йәғни – ғәҙәттә нисек була. Размер өҫтөндә эшләү өлгөһөн мин түбәндәге баһаламала күрһәтеп китәм.
Алһыу Ишемғолованың «Ысыҡ тамсыһылай күңелем” шиғырҙар йыйынтығына баһалама
Китапты ҡулға алғас та, уның еренә еткереп эшләнгәне күҙгә ташлана: биҙәлеше һәм төҙөлөшө, баш һүҙе, инеш һүҙе бар, тик авторҙың яҙғанына ҡарап уның ҡайҙан , кем икәнен дә белерлек түгел. Тимәк, авторҙың үҙенән тыш, тағы ла кемдер уның тураһында мәғлүмәт бирергә тейеш ине, нәшер итеүсе, мәҫәлән.
64 битлек йыйынтыҡта ҡолас йәйеп тикшерерлек шиғырҙар тупланған. Уларҙың өс бүлеккә бүленеп урынлаштырылыуы ла темаларға тап килә. Темаларҙың төрлөлөгө уҡығанда уҡ күҙгә ташлана: тыуған ер, әсәй, хатта үтә һирәк күренгән атай темаһы ла бар, гражданлыҡ тойғолары менән һуғарылған шиғырҙар ҙа күп. Һәр ҡайһыһы ла күңелдән үткәрелеп яҙылғаны күренә.
Ләкин шиғырҙарҙы уҡығанда, шунда уҡ уларҙың эшләнеп бөтмәгәне күҙгә ташланып тора. Хатта шунда уҡ «телгә эләгә”, тиергә мөмкин. Ҡабалан ғына яҙылған да ташланғандыр, тигән фекер ҡала. Бер шиғыр эсендә размерҙың үҙгәреүе бер хәл әле. Ә бына строфа эсендә ритмиканың “теште һындырырлыҡ” булыуы аптыратып ҡуя, сөнки унан еңел генә ҡотолоп та була бит.
Ҡайынҡайым, бөҙрә суҡлы ҡайын,
Яңғыҙ ғына үҫә киң ҡырҙа.
Һиңә килдем мин – ярты бер йән.
Сыҙа ғына, йөрәккәйем, сыҙа.
Бында күренеүенсә, дүрт юлда өс төрлө ритмика ярылып ята. Беренсе һәм дүртенсе юлдар ритмик йәһәттән камил, тимәк, ҡалғандарын шуға тап килтерергә мөмкин:
Ҡайынҡайым,/ бөҙрә суҡлы/ ҡайын, 4-4-2
Яңғыҙ ғына/ үҫә иркен/ ҡырҙа. 4-4-2
Һиңә килдем/ мин дә – ярты/ бер йән.4-4-2
Сыҙа ғына,/ йөрәккәйем/, сыҙа. 4-4-2
Күреүегеҙсә, ике генә ижек өҫтәлде, ә нисек еңел уҡыла. Шул уҡ шиғырҙы икенсе ритмикаға ла еңел һалырға мөмкин:
Ҡайынҡайым,/ бөҙрә суҡ/лы ҡайын, 4-3-3
Яңғыҙ ғына/ үҫә киң/ ҡырҙа. 4-3-2
Һиңә килдем/ мин – ярты/ бер йәнең. 4-3-3
Йөрәккәйем,/ сыҙа һин,/ сыҙа. 4-3-2
Бының өсөн, яҙғас, шиғырыңды ҡысҡырып уҡып ҡарарға ине, ритм аҡһауы шунда уҡ ҡолаҡҡа бәрер ине. Мәҫәлән, “Һөйөү килде” шиғырының һуңғы строфаһы ла шундай, “Мин ялҡында ҡабат” шиғыры ла шулай бөтә...
Ә бит шиғыр һымаҡ камиллыҡ өлгөһөн генә түгел, ябай мәҡәләне лә ҡабаттан уҡып, төҙәтеп сығаһың. Шуны иҫтә тоторға кәрәк: шиғырҙа ритмика алдан йөрөй, ул үҙе рифмаһыҙ булыуы ла ихтимал. Әгәр ҙә алдан уҡ “ожидание рифмы” тигән тойғоға ҡоролмаған булһа, әлбиттә.
Былар барыһы ла шиғыр техникаһы тип атала һәм уны, ғәҙәттә, барыһы ла белә. Ҡай саҡта кешеләрҙе тәнҡитләгәндә лә:” Шиғыр техникаһын яҡшы белә, әлбиттә”, - тип башлаусандар. Йәғни, уныһына алдан уҡ ташлама яһап, иҫәпкә лә алып тормайҙар. “Азы” тип ҡарап, була инде уныһын. Шуның өсөн, әгәр һеҙ баштан уҡ һәр шиғырығыҙҙы әлегеләй тикшереп ҡарап өйрәнһәгеҙ, артабан был һеҙҙең эске хәтерегеҙҙә ҡаласаҡ һәм унан һуң быларҙы автоматик рәүештә тойорға өйрәнәсәкһегеҙ.
2. Форма. Ғәҙәттәге шиғырҙы беҙ дүрт юллыҡ, АБВБ рәүешендә күҙ алдына килтерәбеҙ. Унда икенсе һәм дүртенсе юлдар ғына рифмалана. Әммә башҡорт шиғриәтендә “аралаш рифма”, йәғни беренсе һәм өсөнсө юлдар ҙа рифмалашҡан өлгөләр күп. Шиғриәттә бер юллыҡ шиғырҙан һигеҙ юллыҡ шиғырға (сонет) тиклем строфалар таралған. Шунан артығын уҡыусы ҡабул итә алмай: строфа аныҡ һәм тулы берәмек булып күңелгә инергә тейеш, ә уның ныҡ оҙон булыуы быны ҡатмарлаштыра. Стандарт размерға тағы берәй юл өҫтәүҙе ғәҙәттә йөкмәткенең дә ғәҙәти түгеллегенә баҫым яһау өсөн ҡулланалар.
Тема һәм йөкмәткеһенә ҡарап, шағирҙар үҙҙәре өсөн айырым форма ла уйлап табыусан. Пушкиндың “Евгений Онегин” өсөн тап үҙенә килешле форма уйлап сығарыуын барыһы ла белә. Рәми Ғариповтың “Күк көмбәҙе күм-күк быяла” тигән шиғыры, әйтәйек, өсәр юллыҡ строфаларҙан ҡоролған. Ә бына минең дуҫым Әхмәр Үтәбай форма өҫтөндә баш вата торғас, уның “Урланған Урал”, “Хәнйәр” тигән шиғырҙары барлыҡҡа килде. “Урланған Урал”да строфа һайын юл ҡыҫҡарып, ысынлап та “урлана” килә. Ә “Хәнйәр” тышҡы ҡиәфәте менән үк хәнйәргә оҡшаған. Был тағы ла форма - йөкмәткене нығыраҡ асыу өсөн ҡулланылған бер ысул икәнен дәлилләй.
3. Баҫҡыстар. Баҫҡыстар – шиғри строфа эсендә бер юлды бер нисә ҡыҫҡа юлсыҡтарға бүлгеләүҙән килеп сыға. Күберәген ул уҡығанда (күҙ менән ҡарағанда) баҫымдарҙы дөрөҫ күрһәтеү өсөн эшләнә.
Ә мин?
Юҡ, башҡаса булмай!
Мин тупраҡтан,
ерҙән яралған,
ерҙә тыуып үҫеп,
ерҙә аунап,
ерҙән йыйып
йәнем йыр алған!
(Рәми Ғарипов, “Йырҙарыма ҡайтам”).
Баҫым яһау өсөн ҡай берҙә бер генә һүҙҙе күсереп ҡуйыу ҙа етә. Ул һүҙҙең дөйөм юлдың мәғәнәһенә тура килмәүе лә мөмкин, шуға ла уны күсереү – юлдағы ижектәр һанын ритмика өсөн ҡалдырып, ҡарар күҙгә уның икенсе юлға мөнәсәбәтле икәнен күрһәтеү өсөн кәрәк.
Батырға дан йырлай.
Дошманына
Ҡарғыш арнай башҡорт ауылы...
(Тәнзилә Дәүләтбирҙина. “Башҡорт йыры”)
