Ерекшеліктері

Саңырауқұлақтар қоректенуі бойынша — гетеротрофтар, оттегіге қатынасы бойынша — аэробтар мен факультативті анаэробтар болып келеді. Температураның кең аралыктарында өседі (оптимальды температура 25-30§С), жыныстық және жыныссыз жолмен көбейеді. Сол себептен саңырауқүлактар қоршаған ортада, эсіресе топыракта кеңінен таралған. Саңырауқүлактар көк-жасыл балдырлармен бірге қына түрінде симбиоз құрайды. Бұл симбиозда саңыраукүлактар су мен ондағы еритін заттарды сіңіреді, ал көк-жасыл балдырлар саңырауқүлақтарға органикалық қосылыстарды жеткізіп отырады. Қарым-қатынастың басқа түрі — микориза — жоғарғы сатылы есімдіктердің тамырлары мен саңырауқұлақтардың симбиозы.

Саңыраукүлактарды бірнеше тэулік бойы сусло-агарда немесе сұйық суслода, Сабуро, Чапек және т.б. орталарда дақылдандырады. Бұл мақсатта зертханалық жануарларды пайдалануға болады.

Кейбір саңырауқұлақгарға диморфизм тэн, атап айтқанда олар өсу жағдайларына байланысты жіпшелі жэне ашытқылы пішін түзуге қабілетті. Ашытқы тэрізді пішіндері жиі in vivo яғни адамга жұққан кезде түзіледі.

Қарапайымдыларда қозғалу (талшыктар, кірпікшелер, жал-ган аяктар), қоректену (ас қорыту вакуольдері) және шығару (жиырылғыш вакуольдер) мүшелері бар. Қоректену түрі бойынша олар гетеротрофтар немесе аутотрофтар болуы мүмкін. Жыныссыз жэне жыныстық жолмен көбейеді. Қарапайымдылардың кейбір түрлерінде жыныстык жэне жыныссыз көбею алмасып отыратын күрделі өмір циклі болады, олар циста түзеді.

Қарапайымдылардьщ көпшілігі (дизентерия амебасы, балан-тидиялар) нативті ақуыз бен аминқышқылдары бар қоректік орталарда

25

өсе алады. Оларды дақылдандыру үшін жасушалар (тіндер) дақыттын, тауық эмбриондары мен зертханалық жануарларды да қолданады.

Вирустар физиологиясы

Вирустар -тек қана жасуша ішінде көбеюге қабілетті, облигаттық жасушаішілік паразиттер. Вирустанған жасуша ішінде вирустар эр түрлі күйде кездесуі мүмкін:

• көптеген вириондарды жаңадан өндіру;

• вирустың нуклеин қышқылы жасуша хромосомасымен интеграцияланған күйде болуы (провирус түрінде);

• жасуша цитоплазмасында бактериялар плазмидаларына уксас, сақиналанған нуклеин кышқылдары түрінде тіршілік етуі.

Сондықтан вирустар қоздыратын бүзылыстар диапазоны кең: жасуша өлімімен аяқталатын продуктивті инфекциядан, вирустың жасушамен ұзақ уақыт эрекеттесетін латентті инфекция немесе жасушаның қатерлі ісікке айналуына дейін.

Вирустың жасушамен эрекеттесуінің уш түрін ажыратады: өнімді, түсікті жэне бірікпе.

1. Өнімді түрі - вириондардың жаңа үрпағының пайда болуы мен жұқтырылған жасушалардың өлімімен (лизиспен) аяқталады (цитолитикалық түрі). Кейбір вирустар жасушаны бүзбай, одан шығып кетеді (цитолитикалық емес түрі).

2. Түсіктік (абортивті) түрі -жаңа вириондар пайда болмай тұрып аяқгалады, өйткені жасушадагы инфекциялық процесс кезеңдерінің бірінде узіліп қалады.

3. Бірікпе түрі, немесе вирогения - вирустың ДНҚ-лы провирус тэрізденіп жасуша хромосомасына косылып (интеграцияланып), екеуі бірлесіп сақгалуымен (бірлесіп репликациялану) сипатталадьг.

Вирустардыц репродукциялануы

Вирустың жасушамен өнімді түрде эрекеттесу і, немесе вирустың репродукциялануы (ге - қайталану, productio - өндіріс) 6 сатыда өтеді: 1) вириондардың жасушаға адсорбциялануы; 2) вирустың жасушаға енуі; 3) вирустық геномның «шешініп», босануы. 4) вирус компоненттерінің синтезделуі; 5)жаңавириондардыңқалыптасуы; 6) вириондардың жасушадан шығуы. Әр түрлі вирустарда бүл кезендер ерекшеленеді (5- сурет).

26

Вирустардыц адс^рбциялануы

Вирустар репродукциясының бірінші кезеңі - адсорбция, дэлірек айтқанда, вирионның жасуша беткейіне бекінуі. Ол екі фазада өтеді - спецификалық емес, бүл кезде вирус пен жасуша ара-сында иондық тартылыс өтіп, басқа механизмдерді де іске қосады. Адсорбцияның екінші фазасы — жоғарыспецификалық. бұл кезде сезімтал жасушалардың рецепторларымен вирустың «танушы» лиган-далары бір біріне сәйкес келіп бірігуі болады. Жасушалардьщ спе-цификалық рецепторларын танып, олармен әрекеттесетін акуыздар вирустардьщ беткейінде орналасып, жабысушы акуыздар (көбінесе гликопротеиндар) деп аталады, олар липопротеиндік қабатқа кіреді.

Жасушалардьщ спецификалық рецепторларьшың табиғаты эр түрлі болады, олар ақуыз, липидтер, немесе көмірсулар мен липидтердің ақуыздық компоненттері болуы мүмкін. Мысалы түмау вирусының рецепторлары тыныс алу жолдары жасушаларының гликопротеиндері мен гликолипидтерінің құрамына кіретін сиал қышқылы болады. Қүтыру вирустары жүйке тіндерінің ацетилхолиндік рецепторларьша, ал иммунитет тапшылығының вирустары Т-хелперлер, моноцитгер мен дендриттік жасушалардьщ СБ4-рецепторларына адсорбцияланады. Бір жасушада оннан жүз мьщға дейін спецификалық рецепторлар орналасады, сондыктан оның бетіне ондаған, жүздеген вириондар кона алады.

Спецификалық рецепторлардың болуы вирустардьщ белгілі бір жасушаларды, тіндер мен ағзаларды тандамалы түрде зақымдай-тындығының негізінде жатады. Б^л - тропизм (грекшеден - tropos

• бұрылыс, бағыт) деп аталады. Мысалы бауыр жасушаларында реп-родукцияланатьш вирустар - гепатотропты, жүйке жасушаларында

• нейротропты, иммунокомпетентті жасушаларда - иммунотропты деп аталады.

Вирустардыц жасушаларга енуі

Вирус жасушаға рецептор - тәуелді эндоцитоз (виропексис) арқылы, немесе вирус қабығының жасуша мембранасымен қосылуы немесе осы екі механизмаің бірлесуі арқылы енеді.

1. Рецептор - тэуелді эндоцитоз жасушаның вирионды ұстап альш, жүту нэтижесінде жүреді: вирион жабысқан жасуша мембранасы ішінде вирусы бар жасушаішілік вакуоль (эндосома)

27

түзіп, ішіне қарай майысады. АТФ-тәуелді «протондык» сорғыш есебінен эндосома ішіндегі зат ашиды, соның нәтижесінде күрделі ұйымдастырылған вирустың липопротеиндік қабығы эндосома мембранасымен бірігіп, вирус нуклеокапсидінің жасуша цитозоліне шығуына эсер етеді. Эндосомалар лизосомалармен бірігіп, вирустың қалғанкомпонентгерінбұзады.Қабыкшасыз(жайұйымдастьірьілған) вирустардын эндосомадан цитозолға қалай шығатындығы жеткіл іксіз зерттелген.

2. Вирион қабықшасы мен жасуша мембранасының бірігуі тек қанақұрамыңдабірігуҒ-акуыздарыбар,кейбірқабықшалывирустарға ғана (парамйксовирустар, ретровирустар, герпесвирустар) тэн.

Вирустардың «шешінуі» (депротеинизациялануы)

Депротеинизациялану нэтижесінде вирустың беткейлік құрылымдары ажыратылады да, нэтижесінде оның инфекциондық процесс қоздыруға қабілетті ішкі компоненттері босатылады. Вирустың «шешінуі» бірнеше кезенде өтеді. Әр түрлі вирустардың жасушаның арнайы учаскелерінде «шешшетін» жерлері болады. «Шешінудің» соңғы өнімі көптеген РНҚ бар вирустарда нуклекалсид немесе өзек болып табылады, олар вирустық геномның экспрессиясына кедергі жасамайды, жасушалық протеазалардан қорғап, ары қарай өтетін биосинтетикалық процестерді ретгейді.

Вирус компоненттерініц түзілуі

Вирус репродукциясының келесі сатысында ақуыздар мен нуклеин қышқылдары тузіле бастайды, олар мерзімі мен кеңістігі бойынша алшактатылған. Түзілу жасушаның эртүрлі бөліктерінде өтеді, сондықтан вирустардың мұндай жолмен көбеюі дизъюнктивті (disjunctus - латыншадан - алшақтандырылған) деп аталады.

Вирус ақуыздарыпың түзілуі

Жасуша ішіне енгеннен кейін вирус геномы екі түрлі ақуыз-дардың синтезін бастайды: құрылымдык емес ақуыздар, олар вирустың жасуша ішінде репродукциялануын әртурлі кезендерде қамтамасыз етіп отырады; қүрылымдык ақуыздар, олар вирионның кұрамына кіреді (геномдық, вирус геномымен байланысушы, капсидтік жэне суперкапсидтік). Құрылымдық емес ақуыздарға жататындар: а) вирустық геномның транскрипциясы мен репли-

28

кациясьш камтамасыз ететін РНҚ немесе ДНҚ синтезінің фермент-тері; э) реттегіш ақуыздар; б) құрылымдық ақуыздарға тез таралуы-нын салдарынан өзінің түрақсыздығымен ерекшеленетін вирустық ақуыздардың ізашары; в) вирустық ақуыздарды модификациялай-тьш ферменттер, мысалы протеиназалар мен протеинкиназалар.

Жасуша ішіндегі ақуыз синтезі белгілі транскрипциялану эдісімен өтеді (латынша trancriptio — көшіру), ақпараттық РНҚ- ның нуклеин қышқылынан нуклеотидті ізділікке генетикалық акпаратты «көшіру» арқылы және трансляциялану (латынша translatio — беру) -^рибосомаларда иРНҚ-ның көмегімен акуыз түзу басталады. ДНҚ-лы вирустар генетикалық акпаратты жасушалық геном тәріздес іске асырады, мына үлгі бойынша: вирустың геномдық ДНҚ-лы —* иРНҚ транскрипциялануы —+ вирус акуызының трансляциялануы.

Оң-жіпшелі РНҚ-лы вирустарда (мысалы, пикорнавирустар, флавивирустар, тогавирустар) иРНҚ-ның қызметін атқаратын геномдары болады; ол рибосомалармен танылып, трансляцияланады. Бүл вирустардағы акуыз сннтезі транскрипциясыз төмендегі үлгі бойынша өтеді: вирустың геномдық РНҚ-лы '-+ вирус ақуызының трансляциялануы.

Біржіпшелі-теріс және екіжіпшелі РНҚ-лы вирустардың ге­номы (ортомиксовирустарда, парамиксовирустарда, рабдови-рустарда), екіжіпшелі (реовирустарда) вирустьщ нуклеин қышқылымен байланысқан РНҚ-полимеразаның қатысуымен иРНҚ транскибирленетін матрица қызметін атқарады. Ақуыз синтезі оларда мына үлгімен өтеді: вирустың геномдық РНҚ~лы —»■ иРНҚ транскрипциялануы —> вирус ақуызының трансляциялануы.

Ретровирустардың(адамиммундықтапшьшықвирусы,онкогенді ретровирустар) генетикалық ақпарат беру жолдары бірегей болып келеді. Ретровирустардың геномы бірдей екі РНҚ молекулаларынан тұрады, дәлірек айтқанда диплоидты болады. Олардың қүрамында ерекше вирусоспецификалық фермент - кері транскриптаза немесе ревертаза болады, осы ферменттің көмегімен кері транскрипция процесі іске асады, атап айтқанда геномдық РНҚ матрицасында комплиментарлық біржіпшелі ДНҚ (кДНҚ) түзіледі. Б^л вирустар эқуьіздарының синтезі мына үлгімен өтеді:

вирустың геномдық РНҚ-сы —» комплиментарлық ДНҚ—» иРИҚ транскрипциялануы —► вирус ақуызының трансляциялануы.

29

Вирустық геномдардың репликациясы, немесе вирустық нуклеин қьішкьілдарыньштүзілуівириондардьіқ^астьірудапайдаланьшатьш шығуға дайын тұратын вирустардьщ геномдарьшың жинақгалуьша экеледі. Вирустардың репликациялану механизм і бір-бірінен құрамына қарай ерекшеленеді: 1) екіжіпшелі ДНҚ; 2) біржіпшелі ДНҚ; 3) оң-біржіпшелі РНҚ; 4) теріс-біржіпшелі РНҚ; 5) екіжіпшелі РНҚ; 6) үқсас оң-жіпшелі РНҚ (ретровирустар).

Екіжіпшелі ДНҚ-вирустар. Екіжіпшелі ДНҚ-лы вирустардың рекпликациясы әдетғегідей жартылай консервативті механизммен жүреді: ДНҚ-ның жіптері сөгілгеннен кейін оларға коплементарлы жолмвн жаиа жіпшелер қосылады. Әрбір жаңадан тұзілген ДНҚ-ның молекуласы бір аналық жэне бір жаңадан түзілген жіпшеден тирады. Бұл вирустарға құрамында бір ұзындықгағы екі жіпшелі ДНҚ (мыс: герпесвирустар, аденовирустар, поксвирустар) немесе сақина пішінді екіжіпшелі вирустар (папилломавирус тэрізді көптеген ірі вирустардьщ топтары) кіреді. Поксвирустардан өзге вирустардың вирустық геномының транскрипциялануы ядрода жүреді.

Айрықша репликациялану механизм! гепаднавирустар үшін, яғни В гепатиті вирустарына тән болады. Гепаднавирустардың геномы екіжіпшелі сақиналы ДНҚ ретінде кездеседі, мұның бір жіпшесі (толық емес он жіпше) екіншісінен қысқарақ келеді. Алдымен толық қүралып бітеді (1 сурет). Содан кейін толық екі жіпшелі ДНҚ - ДНҚ тәуелді РНҚ полимераза көмегімен кішкене иРНҚ молекулаларын және толық біржіпшелі он РНҚ қүрай отырып транскрибирленеді. Соңғысы прегеномды РНҚ деп аталады, ол вирус геномының репликациялануы үшін матрица болып табылады. Синтезделген иРНҚ ақуыз бен РНҚ-тэуедді ДНҚ-полимеразаның (кері транскриптаза) трансляциялану процесіне катысады. Осы ферментгің көмегімен цитоплазмаға кешуші прегеномдық РНҚ айырма жіпшелі ДНҚ-ға қайта транскрибирленеді, өз кезегінде ол оң жіпшелі ДНҚ-ның синтезделуінде матрицасыныц орнын алады. Бұл процесс құрамында жартылай оң-жіпшелі ДНҚ-сы бар екіжіпшелі ДНҚ-ның пайда болуымен аяқталады.

Біржіпшелі ДНҚ вирустар. Біржіпшелі ДНҚ вирусыньщ жалгыз өкілі — парвовирустар болып табылады. Парвовирустар жасушалық ДНҚ — полимеразаларды решшкациялық түрі деп аталатын екі-

30

жіпшелі вирусты геномның -үрылуына пайдаланады. Бұл г**де вирустық ДНҚ (қосымша жіпше) негізінде комплементті ;[рде жаңа аймақгағы қосымша жіпшелі ДНҚ синтезіне қызмет jiyuii матрицада теріс - жіпше ДНҚ синтезделеді. Сонымен қатар РЦч да синтезделіп, вирусты пептидтің трансляциялануы паида болал,

Оң-біржіпшеліРНҚвирустар.Бұлвирустарға-пикорнавиругар, флавивирустар, тогавирустар жатады, бүлардьщ геномдц оң жіпшелі РНҚ-лы иРНҚ-ның қызметін атқарады (2 сурет). Мь^пы, полиовирустардың РНҚ - сы жасушаға енгеннен кейін иРНҚ т^ізді жүмыс жасап, рибосомамен байланысады, осының негізінде ^кен полипептид түзіліп, фрагменттерге ыдырайды: РНҚ-тәуелді |НҚ-полимеразаға, вирустық протеазалар мен капсидтік акуыз^рга. Полимераза оң жіпшелі РНҚ негізінде теріс жіпшелі РНҚ синт^ей-ді; аралық репликативті звено деп аталатын уақытша екеуліі^НК қүралады. Бұл уақытша репликативтік звено толық оңжіпшелі[НҚ-дан жэне кептеген жартылай қурастырылған жаңа оң жіпшелі[КҚ-дан тұрады. Бүл механизм вирустың РНҚ геномьшың көбецінде жэне де көп мөлшерде вирустық акуыздарды түзуде колданылііьі.

Теріс біржіпшелі РНҚ-вирусы. Теріс-біржіпшелі РНҚ лы вирустардьщ құрамында (рабдовирустар, парамиксовирутар, ортомиксовирустар) РНҚ тэуелді РНҚ-полимераза 6qjWbi. Жасушаға енген геномдық теріс жіпшелі РНҚ вирустэуелді |НКг тэуелді РНҚ-полимеразамен толық жэне толық емес оң жі^елі РНҚ-ларға транс формацияланады. Толық емес көшіра^ер¹ вирустық акуыздардың түзілуінде иРНҚ - ның орнын алады.^™^ көшірмелері (аралық кезеңі) ұрпактың теріс жіпшелі геномдыңрК-ын синтездеуде матрицаның орньш алады (3 сурет).

Екіжіпшелі РНҚ вирусы. Бұл вирустардың (реовирус, р#в^и-рус) репликациялану механизмі теріс біржіпшелі РНҚ вирустардьщ репликациясымен ұқсас болып келеді. Олардың айырмашь;И^ғь* транскрипциялану процесінде қүрылған оң-жіпшелер иРНҚ іц?ізді жұмыс жасап қана қоймай, сонымен қатар репликацияға да қаты^Дь¹ -олар теріс-жіпшелі РНҚ-ның синтезделуінде матрицасы цльт табылады. Соңғысы оң-жіпшел і РНҚ жинағында геномды екіжадиел¹ РНҚ-ны қүрады. Бұл вирустардьщ нуклеин кышқылдаріНЬВД репликациялануы жасуша цитоплазмасында жүреді.

31

Ретровирустар (оң-жіпшелі диплоидты РНҚ-ды вітрустар). Ретровирустардың кері транскриптазасы (РНҚ-вирустың матри-цасында) терісжіпшелі ДНҚ синтездейді, осыдан сақинаға түйықталған екіжіпшелі ДНҚ қүрайтын оң жіпшелі ДНҚ көшіріледі (4 сурет). Содан соң қосарланған ДНҚ жіпшесі жасуша хромосомасымен интеграцияланып, провирус қүрайды. Көптеген вириондық РНҚ-дар жасушалық ДНҚ-тэуелді РНҚ-полимеразаның қатысуымен интеграцияланған ДНҚ - ның бір жіпшесінің транскрипциялануының нэтижесінде құрастырылады.

Вирустардың қалыптасуы

Вириондар өздігінен жиналу жолымен қалыіггасады: вирионньщ қүрама бөліктері вирусты жинактайтын жасуша цитоплазмасына немесе ядро саласының орнына тасымалданады. Вирион номпоненттерінің косылуы гидрофобтық, иондық, сутекгік және стерикалық сэйкестіктегі қосындылардың болуына негізделген.

Вирустар қуралуының жалпы принциптері:

• Вирустардың қалыптасуы - полипептидтің күрамына қарай жетілген вириондардан ерекшеленетін, аралық пішіндер түзетін көпсатылы процесс.

• Жай қүралған вирустардың жинақталуы нуклеокапсидтің қүрылуымен жэне вирустық нуклеин қышқылының капсидті ақуызбен эрекетгесуінен жасалады.

• Күрделі қүралған вирустар алдымен жасушалардың (вирустың болашактағы липопротеинді қабықшасы) модификацияланған мембраналарымен әрекеттесіп, нуклеокапсидті қалыитастырады. Жасуша ядросында репликацияланатын вирустардың құрастырылуы ядро мембранасының қатысуымен жүреді, ал репликациясы цитошіазмада жүретін вирустардың қүрастырылуы эндоплаз-матикалық тордың немесе гликопротеиндер мен баска да акуыздар орналасқан плазматикалық мембрананың қатысуммен жүреді.

• Кұрделі қүралған айырма-жіпшелі РНҚ-ды вирустардың (ортомиксовирустар, парамиксовирустар) бірқатарында модифи-кацияланған жасуша мембранасының астында орналасқан матриксті ақуыз (М-белок) вирустыжинақгауғақатысады. Гидрофобты қасиетке ие бола отырып, ол нуклеокапсид пен вирустьщ липопротеинді қабықшасының арасында байланыстырушы больш табылады.

32

• Күрделі құралғаг вирустар қалыптасу барысында өзінің күрамына кейбір иесінің қүрылымдарын, мысалы: липидтер мен

көмірсутегілерін қосып алады.

Вирустардыц жасушадан шыгуы.

Вирустардың толық репликациясының айналымы 5-6 сағаттан соң(т¥маувирусы,т.б.)немесебірнешетэуліктенсоң(гепатовирустар, қызылша вирусы т.б.) аяқталады. Вирустардың репродукциялануы жарылу немесе бұршіктену, экзоцитоз жолдарымен жасушадан шығуымен аякталады.

• Жарылу жолы: жойылушы жасушадан бір уақытга көп мөл-шерде вириондар шығады. Жасушадан жарылу жолымен липопро-теинді қабықшасы жоқ, жай қүрастырылған вирустар шығады.

• Бүршіктену, экзоцитоз жасуша мембранасынан туындаған липопротеинді қабықшасы бар күрделі қүрастырылған вирустарға тән. Алдымен қүралған нуклеокапсид немесе вирионньщ өзегі вирустыспецификалық акуздар қаланған жасуша мембранасына тасымалданады. Сонан соң жасуша мембранасымен нуклеокапсид немесе вирион өзегі жанасқан жерде осы аумактардың томпайғаны байқалады. Қүрастырылған бүршік жасушадан күрделі қүралған вирус ретінде ажырап шығады. Соған қарамастан, жасуша тіршілікке қабілеттілігін сактай отырып, вирустардың ұрпаған шығарып отыра алады.

Цитоплазмалық мембранада қалыптасатьш вирустардың бүр-шіктенуі плазматикалық мембрана (мысалы, парамиксовирустар, тоговирустар 3.2 мен 3.3 сурет) немесе эндоплазматикалық тордың мембраналары арқылы жүріп, соңынан жасуша бетіне шығуы мүмкін (мысалы, буньявирустар).

Жасуша ядросында қүрастырылатын вирустар (мысалы, ұшық вирустары), перинуклеарлық кеңістікке модификацияланған яд-роның мембранасы арқылы бүршіктеніп, липопротеинді қабықшаға ие болады. Сонан соң олар цитоплазмалық везикулалардың кұрамында жасуша беткейіне тасымалданады.

Жасуша мен вирустың түсікті (абортштік) түрдегі зре~ кеттесуі

Әрекеттесудің бүл түрі вирус үрпағының қалыптасуымен ^кталмайды және келесі жағдайларда туындауы мүмкін:

33

1. сезімтал жасушаларға ткаулы вирустарды немесе ақауы вириондардың жұқтырылуы;

2. стандарта.! вирустардың оларға деген генетикалық төзім-ділігі бар жасушаларға жүқтырылуы;

3. стандартты вирустардың сезімтал жасушаларға рүқсат етілмейтін (непермессивті) жағдайларда жұктырылуы.

Ацаулы вирустармен ақаулы вириондарды ажырату

• Ақаулы вирустар өзіндік түр ретінде тіршілік ету үшін тек қана кемекші вирус арқылы репродукциялана алады (мысалы, D гепатитінің вирусы тек қана В гепатитінің вирусы болған жағдайда ғана репродукцияланады).

• Ақаулы вириондар әдетте генетикалық материалдан жартылай айрылған, жасушаны бірнеше рет жүктыру кезінде көптеген вирустардың популяцияларында жинакталуы мүмкін.

Әрекеттесудің тусіктік түрі сезімтал емес жасушаларды стандартты вирустармен зақымдалған кезде жиі байқалады. Жасушалардың генетикалық шартты түрдегі резистенттілігінің механизмдері бірнеше түрлі болады. Оны плазмалық мембранада вирустарға арналған арнайы рецепторлардың болмауымен; берілген жасуша түрінің вирустық иРНҚ-ның трансляциясын инициациялауға қабілетсіздігімен; вирустық макромолекулаларды синтездеуге қажетті арнайы протеазалар мен нуклеазалардың болмауымен, т.б. себептермен байланыстыруға болады.

Әрекеттесудің түсіктік типі вирустардың репродукциясы өтіп жатқан ортаның жағдайлары өзгерген кезде де болуы мүмкін: организмнің температурасының көтерілуі, қабыну ошағының рН-ның өзгеруі, организмге вирусқа қарсы препараттарды енгізген кезде т.б. Рүқсат етілмейтін жагдайларды жойған кезде түсіктік әрекеттесу жасуша мен вирустың өнімді әрекеттесуіне өтеді.

Вирустың жасушамен бірікпе (интегративті) эрекеттесу түрі (вирогения)

Бұл вируспен зақымданған жасушаның нуклеин кьішқылы иесі-нің хромосомасына интеграцияланғаннан (қүралғаннан) кейінгі бір-лесіп тіршілік етуі. Осы кезде вирустың интеграцияланған геномы репликацияланады да жасуша геномының бір бөлігі ретінде қызмет атқарып кетеді.

34

Әрекеттесудің интеграцияланған түрі әлсіз ДНҚ-лы бактерио-фагтарға, онкогенді вирустарға жэне кейбір ДНҚ-ды да (мысалы, геаатит В вирусы) РНҚ-ды да (мысалы, адам иммундык талшылық вирусы) вирустарға тән болып келеді. Жасуша геномымен интеграциялану үшін сакиналы екіжіпшелі ДНҚ-ды вирус болуы керек. ДНҚ-ды вирустардың геномы сақиналы күйде нуклеотидтік ізділіктердің гомологияланған жерлеріне бірқатар ферменттердің (рестриктаза, эндонуклеаза, лигаза) қатысуымен хромосоманың белгілі бір бөлігіне еніп қүралады. РНҚ-ды вирустарда интеграция­лану процесі курделірек болып келеді. Ол ДНҚ-ның комплементар-лықжіпшесінің вирустық РНҚ-ның матрицасында, вирустыспецифи-калык фермент — кері транскриптазаның (ревертаза) қатысуы-мен синтезделуден, яғни қайта транскрипциялану механизмінен басталады. Екіжіпшелі ДНҚ құрастырылып, сақинаға айналғаннан кейін ДНҚ-транскриптің жасуша хромосомасына интеграциялануы болады (3.4 сурет). Жасуша хромосомасына еніп қүралған вирустың ДНҚ-лы провирус немесе провирустық ДНҚ деп аталады. Провирус хромосома кұрамында репликацияланып, ұрпақтық жасушалардың геномына беріледі, яғни вирогения жағдайы тұқым куалайды. Бірақ кейбір физикалық немесе химиялық факгорлардың эсерінен провирус гхасуша хромосомасының „ құрамынан ажыратылып, жасушамен өнімді әрекеттесетін автономды күйге көшуі мүмкін.

Провирустың қосымша генетикалық ақпараты вирогения кезінде жасушаға жаңа қасиеттер беріп, сол себептен жасуша онкогенді трансформацияға ұшырап, ісіктер, сондай-ақ аутоиммундық және созылмалы аурулар дамуы мүмкін. Жасушалық геномның қүрамында вирустық акпараттың провирус күйінде сактальшып, оның үрпаққа берілуі вирустардың организмдегі персистенциялануьша (лат. persistentia - табандылық, түрақтьшық) жэне латентті (жасырын) вирустық инфекциялардың дамуына себепкер болады.

Вирустарды дақылдандыру

Адам және жануарлардың вирустарын дакьшдандыру вирустық инфекцияларта зертханалық диагноз үшін, вирустық инфекциялар кезшдегі патогенез бен иммунитетгі зерттеу үшін, сонымен катар диагностикалық және вакциналық препараттар алу ушін жасалынады. Вирустарды үш биологиялық үлгілерде дақылдандырады:

35

зертханаттық жануарлардың организмінде, қ^стардың дамып келе жатқан эмбриондарында (көбіне тауық эмбриондарында) және жасуша (тіндер) дақылдарында.

Өсіріп алынған вирустарды индикациялау және иденти-фикациялау әдістерімен аныктайды. Вирустарды индикациялау, немесе олардың репродукциялануьш көрсету, вирустардың тұрлі биологиялық қасиеттерін жэне олардың сезімтал жасушалармен әрекеттесу ерекшеліктерін табуға негізделген. Вирустарды идентификациялау (түрін, типін аныктау) вирустардьщ анти-гендершің сәйкес келетін антиденелермен әрекеттесуіне негізделген иммунологиялық ■ реакциялармен іске асырылады («Иммунитет реакцияларын» қара).

Зертханалық жануарларды (ересек немесе жаңа туған ақ тышқандар, атжалмандар, қояндар, маймылдар ж/е т.б.) вирус қосыдған зерттейтін затпен тропизмдеріне байланысты, тұрлі жолмен (тері астына, б^лшық етке, интрацеребралды ж/е т.б.) жұктырады. Диагностикалық мақсатга вирустарды дақылдандыруда жануарларды пайдалану кең қолданылмайды, себебі жануарлардың көпшілігі адамдарда ауру қоздыратын вирустардьщ біразына төзімді болып келеді жэне де жануарлардың бөгде микробтармен контаминациялануына, сонымен қатар экономикалық жэне этикалық көзқарастарга байланысты.

Жануарлардың организм індегі вирустардың репродукциясы жайында, оларда көзге көрінетін аурудьтң клиникалық белгілеріне,ағзалар мен тіндердің патоморфологиялық өзгерулеріне, сонымен қатар вирустар бар ағзалардың суспензиясынан қойылған гемагглютинация реакциясының (ГАР) негізінде тұжырымдайды. ГАР көптеген вирустардьщ адам, құс және сүт қоректілердің эритроциттерінің рецепторларының вирус акуыздарымен (гемагглютининмен) әрекеттесуінің салдарынан эритроциттердің жабысуына (агглютинациялауына) негізделген.

Тауық эмбриондарына (5-12 кұндік) зерттелетін затты ұрыктың түрлі қуыстары ментіндеріне енгізу арқылы жуктырады. Осыжолмен тұмау, ұшық, шешек ж/е т.б. вирустарды дақылдандыруға болады. Бұл ұлгінің тиімді жактары: вирустың көп мөлшерде жинакталуы; жасырын вирустық инфекциялардың болмауы; кез-келген

36

зергханада ж?оау мұмкіндігі. Тауық эмбрионларында вирустың репродукцияланғаньш мынадан байқауға болады: эмбрион денесі мен қабықшасының спецификалық зақымдануы (шешектенуі, қан құйылуы); эмбрионның өлуі; жұктырььлған ұрықтьщ куыстарынан алынған вирусы бар сүйықтықпен оң ГАР болуы.

Дамып келе жатқан құстардьщ эмбриондарда вирустарды дақылдандыру эдісі вирустарды өндірістік өсіруде қолданады. Бірақ та көптеген вирустар құс эмбриондарында көбеймейді; жасушаларда дақьшдандыру эдісін ашқаннан кейін вирустарды дакьілдандырудың шексіз мүмкіндіктері пайда болды.

Жасушалар (тіңдер) дақылын вирустарды дақылдандыруда жиі колданады. Жасушалар дақылы әдісін ХХ-шы ғасырдың 50-ші жылдарында Дж. Эндерс соавторларымен ашып, осы жаңалық үшін Нобель сыйлыгын алған. Адамдардың, жануарлар мен құстардың және де басқа биологиялық объектілердің тұрлі ағзалары мен тіндерінен алынған жасушаларды организмнен тыс, арнайы зертханалық ыдыстарда, жасанды қоректік орталарда көбейтеді. Ересек организмнің қалыпты жасушаларына қарағанда өсу және көбею қабілеті жоғары эмбрионалдық жэне қатерлі ісікгік тіндердің жасуша дақылдары кеңінен қолданылады.

Жасушалар дақылдарын өсіруде бірқатар талаптарды орыңдау қажет:

1) асептика ережелерін сақгау; 2) бейтарап шьгаыдан (пробирка-лар, флакондар, матрастар) жасалынған зертханалық ыдыстарды немесе биотехнологиялық өнімді алуға арналған реакторларды қолдану; 3) құрамына минералдық тұздар, аминкышқыддар, витаминдер, глюкоза, адам немесе жануар қанының сарысуы, тұракты рН-ты сақтайтын буферлік ерітінділер кіретін күрделі қоректік орталарды (199, Игл) коддану; 4) бөгде микробтардың өсуін басатын антибиотиктерді қоректік орталарға косу; 5) жасушалардьщ өсуіне ең тиімді температураны (36-38,5 °С) ұстау.

Даярлау техникасына байланысты бірқабатты, суспензиялық жэне ағзалық жасуша дақылдарын ажыратады:

• Бірқабатты жасуша дақылдары — химиялық бейтарап зерт-ханалык ыдыстың шынысының бетіне жабысып, бірқабаттанып өсуге қабілетті. Бұларды вирусологияда жиірек пайдаланады.

37

• Суспензиялық жасуша дакылдары — жасушаляр қоректік ортаның барлық көлемінде түракты түрде магнитгік араластырғыш-пен шайқап немесе айналмалы барабанның ішінде көбейтеді. Бұларды жасушалардың мол мөлшерін алу үшін, мысалы, өндірісте вирустық вакциналарды алуда пайдаланады.

• Ағзалық дақылдар - ағзалар мен тіндердің организмнен тыс жерде бастапқы құрылымын сақтайтын бүтіндей бөлшектері (шектеулі қолданылады).

Жасушалар дақылдандыру барысындаондаған генерацияланудан өтуі мүмкін. Тіршілікке қабілетті генерациялану санына байланысты асушалар дақылдарын: 1) бірішпілік немесе біріншілік трип-синделген; 2) қайта егілген немесе тұрақгы; 3) жартылай қайта егілген деп бөледі.

Біріншілік дақылдар тек қана бірінші генерациялау кезінде ғана, дәлірек айтсақ, тіндерден бөліп алғаннан кейін 5-10 пассаждан артық шыдай алмайды. Біріншілік дақылдарды алудың негізінде тін (эмбриондық, ісіктік немесе қалыпты) бөлшектерін протеолитикалық ферменттермен, мысалы, трипсинмен өндеу жатады, ол тіндер мен ағзалардың аралық байланысын бүзып, жасушаларды оқшаул андырады.

Қайтаегілгеннемесетүракты жасушалар дақылдарызертханалық жағдайда ұзақ уақыт бойына көбеюге (ондаған жылдар), дэлірек айт-сақ, бірнеше пассаждарға шыдайды. Оларды көбінесе өсу қабілеттіл і-гі жоғары эмбриондық немесе ісіктіктіндерден алады. Қайта егілетін жасушалар дақылдарының біріншілік дақылдардан тиімділігі жоға-ры. Оларға: дақылдандырудын үзақгығы, эмбрионалдық жэне ісіктік жасушалардың өсу қабілетінің жылдамдығы, аз күш жүмсалынуы, дақылдардың мүздатылған күйде өз қабілеттерін көптеген жьшдар бойы сақтай алуы, халықаралық дақылдар саласында дүние жүзінің көптеген зертханаларында пайдалану мүмкіндігі жатады. Бірақ, қалыпты жасушаларда көптеген генерациялар салдарьшан пайда болатын ісіктік сипаты мен соматикалық мутациялары дақьшдың бүл түрлерін вирустық вакциналарды алу өндірісі сиякты салаларда пайдалану мүмкіндіктерін шектейді.

Жартьшай қайта егілген жасушалар дақылдары өмір сүру үзактығы шектеулі, 40-50 пассаждарға ғана шыдай алады.

38

Оларды адам эмбрионының диплоидты жасушаларынан япады. Пассаждар барысында бүл жасушалар бастапқы тіннің соматикалық жасушаларына тән диплоидтық хромосомалар жиынтығын сақтап, ешқандай қатерлі транс формациялануға үшырамайды. Сол себептен жартьшай қайта егілетін жасушалар дақьшдарын диагноз қоюға да, вакцина өндіруге де пайдаланады.

Вирусологияда жасушалар дакылдарын қолдану эдістемесін енгізгеннен кейін бүрын белгісіз болып келген көптеген жаңа вирустарды ашып, идентификациялауға мүмкіндіктер туды, өйткені эрбір вирусқа тән, көбейе алатын сезімтал жасушаларды таңдап алуға болады. Бүл эдіс вирус пен жасушаның эрекеттесуін молекулалық деңгейде зерттеуге, жоғары сапалы вакциналар мен диагностикалық препараттар алуға, вирусологиялық зерттеулер жүргізуге мүмкіндіктер берді.

Вирусы бар заттармен закьімдалған жасушалар дақылындағы вирус репродукциясын келесі көріністер (феномендер) негізінде бақьшауға болады: вирустардың цитопатогенді әсері (ЩіӘ), немесе цитопатикалық эсері, жасуша ішілік қосындьшардың пайда болуы; «тандақгардың» пайда болуы; гемадсорбция жэне гемагглютинация реакцияларының жэне «түсті» реакцияның оң нәтижелі болуы.

ЦПӘ — вирустардың кебеюінің салдарынан жасушалардың мор-фологиялық езгерістерін, бузьшуьш микроскоппен бақылауға болады (6-сурет). Репродукцияланып жатқан вирустың ерекшеліктеріне байланысты ЦГТӘ эртүрлі болуы мүмкін. Бір жағдайда цитоплазма тез вакуолизацияланып, митохондриялар бүзьшып, жасушалар дөңгелектеніп барып өлетін болса, ал кейбір жағдайларда — көпядролы алып жасушалар (симпласттар) қалыптасады, немесе нэтижесінде жасушаның деструкциясымен аяқіалатын жасушада пролиферациялық қүбылыс байқалады. Міне осындай көріністерге байланысты ЦПӘ сипатын вирустар индикациясында ғана емес, сондай-ақ олардың жасуша дақылдарындағы болжамды идентификациясында да қолдануға болады.

Кейбір вирустарды зақымдалған жасушалардың цитоплаз-масында немесе ядросында пайда болатын қосындылар арқьшы тауьЕп, идентификациялауға болады (7-сурет). Қосындьшар вирус бөлшектерінен немесе белек құрлымдарьшақ, ал кейде жасушалық

39

зтгтардан тұрады. Қосындыларды жарыктық немесе люминесцент-тік микроскоп көмегімен, закымдалған жасушаларды анилйңдік немесе флюорохроммен бояп анықгайды. Қосындылар көлемі (0,2-ден 25 мкм-ге дейін), пішіні (дөңгелек немесе дұрыс емес пішінді) жэне саны (біреу немесе көптеген) бойьшша ерекшелене алады. Шешек (Гварниери денешіктері), кұгыру (Бабеш-Негри денешіктері) вирустарымен зақымдалған жасушалардың цитошіазмасьшда, ал, ұшық вирусы жэне аденовирус зақымдалған жасушалардьщ ядросының ішінде қосындылар пайда болады.

«Тандақгар» немесе «негативті колониялар» деп жасушалар дақылыньщ бүкіл беткейінде вирустармен жойылған жасушалардың шекгеулі аймақгарьш айтады. Олар жай көзбен, боялған тірі жасушалардьщ беткейіңце ақшыл тандактар больш көрініп тұрады (7 сурет). Әрбір «тандақ» бір вирионның урпағымен жасальшады. «Тандакгарды» санап, зертгелген заттағы вирустар концентрациясын анықгауға болады. Сонымен катар, эр тұрлі топтарга жататын вирустар түзетін «тандактар» бір-бірінен көлемі, пішіні жэне пайда болу мерзімімен ерекшеленеді. Сондықган «тандактар» эдісін вирустарды дифференциациялауда жэне штамдар селекциясы мен вирустардьщ таза саласын алуда пайдаланады.

Гемадсорбциялық реакцияның негізінде вирус жұктырылған жасуша дақылыньщ өз беткейіне эритроциттерді адсорбциялау қабілеті жатады (8-сурет). Вирустардьщ бірқатарында (тріау, парагрипп, т.б.) гемадсорбциялау қасиеті болады, соның арқасында жасушалар дакылында айқьш ЦПӘ болмаған жағдайларда да гемадсорбция реакция с ы вирустарды индикациялауға мүмкіндік береді. Гемадсорбциялық жэне гемагглютинациялық реакцияларының механизмдері ұқсас болып келеді. Сондықтан жасушалар дакы-лындағы кейбір вирустардьщ репродукциясын табу үшін дақылды сұйыктықпен, немесе көбейген вирустар бар сұйық қоректік ортамен гемагглютинациялық реакция қоюға болады.

Жасуша дақылдарында вирустардьщ репродукцияланғаньш «түстЬ> реакциямен де аныктауға болады. Ол жасуша дақылдарына арналған орталарға енгізген индикатор тусінің өзгеруімен тіркеледі. Егер вирустар жасуша дақылдарында көбеймесе, онда тірі жасушалар метаболизм барысында қышқыл өнімдер бөледі де, ортаньщ рН-ьш

40

өзгертеді, соньщ саддарынан индикатор түсі де өзгереді. Вирустар репродукциясы кезінде жасушалардьщ қалыпты метаболизмі бұзылады да (жасуша өледі), орта индикатордьщ алғашқы түсін сақгайды.

Бактериофагтар (бактерия лардың вирустар ы)

Бактериофагтар («бактерия» жэне гректің phagos - жалмаушы)

— бактерияға спецификалы енетін, оларды толық жойғанша

(лизистегенше) ішінде паразиттенетін бактериялардьщ вирустары.

Алғаш рет куйдіргі таяқшаларының өздігінен лизистену құбылысын

1898 жылы ресейлік микробиологияның негізін салушылардьщ бірі

Н.Ф.Гамалея байқаған. 1915 жылы ағылшын бактериологы Ф.Туорт

стафилококктардан фильтрат дайындаған осы бактериялардың

жаңа дақылын ерітетінін байқаған. Бірақ та француз ғалымы

Ф.Д'Эрелль ғана (1917 жылы) дизентериямен ауырған науқастардың

нәжісінен сүзгіден өте алатын агентті бөліп алып, осы құбылысқа

дұрыс баға берген. Еріткіш агентті (нэжіс фильтратын) дизентерия

бактериялары өсіп шыққын сұйық сорпалы ортаға қосқан кезде орта

толык мөлдірленген. Дэл осындай әсерді Д'Эрелль тығыз ортаға

еріткіш агентті сәйкес бактериямен араластырып сепкен кезде

байқаған. Бірыңғай өскен бактериялар фонында дөңгелек немесе

Д¥рыс емес пішінді стерильді дақтар — «негативті колониялар»

немесе «тандактар» деп аталған, бактериялар лизистенген аймактар

пайда болған.

Ф.Д'Эрелль өзі ашқан еріткіш агентті бактериялар вирустары деген шешімге келіп, оны «бактериофаг» - бактерияларды жалмаушы деп атады. Бактериофагтар кеңінентаралғанжэне бактериялардан баска да микроорганизмдерде кездеседі, мысалы саңырауқулақтарда. Сондық-тан бактериофагтарды сөздің кең мағанасында фагтар деп жиі атайды. Бактериофагтарды алдына бактерия түрінің атауын қойьт латьш, грек немесе орыс алфавиттерінің эріптерімен катар сандық иңцекспен атайды. Туыстас фагтарды атау ұшін, фагтар бөлініп алынған микробтардьщ туыстастық жэне түрлік аттарын пайдаланады: колифаг, стафилофаг, актинофаг, микофаг ж/е т.б.

Бактериофагтардьщ қурылысьш зерттеу үшін металмен неме­се фосфорлы вольфрам қышқылымен шаңдандыру арқылы юэн-трастталган үлгілерін электронды микроскоппен зерттейді. Пішші мен курылымдарыньщ ұйымдастырылуына байланысты фагтарды бірнеше

41

морфологиятық типтерге бөледі: жіпше тәрізд^с; майда куб тәріздес (кейбіреулеріңде өсінді аналогтары болады); сперматозоид пішіндес фагтар, дәлірек айтсак басы куб тэрізді де жиырылатын немесе жиырылмайтын қундагы бар кұйрықшалы өсінідісі болады. Фаггардың мөлшері 20 дан 800 нм (жіпше тәріздесі) болады.

Тиянакты тұрде өсіндісінің жиырылатын қ^ндағы бар, сперматозоид пішінді, ірі бактериофагтар зерттелген, мысалы, Т2, Т4, Т6 колифаггары. Олар икосаэдр пішінді, 65-100 нм көлемдегі бастан және ұзындығы 100 нм-ден асатын кұйрыктық өсіндіден тұрады (9-сурет). Қ^йрықтық өсіндінің ішінде басымен жалғасып жататын, куыс, цилиндр пішіндес өзегі болады, ал сыртында - бүлшық ет сиякты, жиырылуға қабілетті қ^ндағы болады. Құндақ бастың қасында өзекті қоршап жататьш жиекке жалғанған. Өсіндінің дистальды ұшында тікенектері бар алтыбұрыпггы базальды пластинка болады, одан жіпше тәрізді кұрылымдар — фибриллалар шығады.

Бактериофагтарда не ДНҚ не РНҚ болады. Фаггардың нуклеин кьішқылдары екіжіпшелі, біржігшіелі, сызыктық, сақиналы болады. Фагтардың көпшілігі екіжіпшелі, сакинаға тұйықгалған ДНҚ-дан тұрады.

Сперматозоид пішінді фагтарда суперспиралді екіжіпшелі ДНҚ басыньщ ішінде орналасып, капсидпен қоршалаған. Капсид полипептидті суббірліктерге ұқсас, икосаэдр (куб) түрінде орналаскан акуыз молекулаларьшан тұрады. Басыньщ кұрамына аспарагин, пгутамин жэне лизиннен тұратын полипептид те кіреді. Фагтардың кейбіреулерінің басының ішінде ДНҚ-ньщ суперспиралденуін қамтамасыз ететін гистонтәріздес акуыз болады. Қ^йрықгық өсіндісінің жиырылатын құндағы да спираль тэріздес орналаскан, құрамында АТФ пен СА^+ иондары бар акуыздық суббірліктерден кұралган. Фагтардың кейбір түрлерінің (мысалы, Т2) өсінідісінің дистальды бөлігінде лизоцим ферменті болады.

Антгігендік цасиеттері

Бактериофагтардың юдрамында иммундық кдсиеттерге ие, организмде спецификалық антиденелердің түзілуін туғызатын, топтықспецификалық және типтік спецификалық антигендер болады. Бактериофагтармен эрекеттескен антиденелер олардьщ бактерияларга тигізетін литикалық белсенділігін бейтараптай алады.

42

Тип^сі іецификалык антигендеріне байпзнысты фаггарды серотиптерге

бөледі.

Ретстенттілігі (төзшділігі)

Адам вирустарына қарағаңда, бактериофагтар қоршаган орта факторларына төзімді болып келеді. 65-70°С температура, жоғары мөлшерде УК-сәулеленудің, иондаушы радиация, формалин жэне қьшгқылдар эсерлерінен инактивацияланады. Төменгі температурада және кептірген кезде ұзақ сакталынады.

Фагпшрдың бактерия жасушасымен эрешттесуі Бактериофагтар жасушаның арнайы рецепторларымен эрекет-тесе отырьгп, қатаң түрде белгілі бір бактерияларды зақьгмдаиды. Әрекеттесудің спецификалыльгғьша байланысты келесі бактерио-фагтарды ажыратады: бактерияның туыстас түрлерімен эрекеттесетін поливалентті түрі; бактериялардың белгілі бір түрімен әрекеттесетін моновалентті; берілген түрдің бір ғана типімен (варианттарымен) эрекеттесетін типтік түрі.

Фагтардың бактериялармен әрекетгесуі баска вирустағылардай өнімді, түсіктік (абортивті) және бірікпе (интегративті) жолмен өтуі мүмкін. Әрекеттесудің өнімді түрінде бактерия лизистеніп фагтық ¥рпақ түзіледі; түсіктік түрінде - фагтық ұрпак түзілмейді де, бактерия өмірін сактап қалады; интегративті түрде — фаг геномы бактерия хромосомасына еніп, сонымен бірге тіршілік етеді. Әрекеттесу түріне байланысты, вирулентті жэне алсіз бактериофаггарды ажыратады.

Вирулентті бактериофагтар бактериямен өнімді түрде эрекеттеседі. Бакгерияға енгеннен кейін олар 200-300 жаңа фагтық бөлшектерге дейін репродукцияланьіп, бактерияны лизистейді. Бактериофагтың бактериямен әрекеттесуі адам вирусыньщ иесінің жасушасымен әре-кеттесуінескетүсіреді. Фагтардьщ бактерия жасушасьгнаспецификалық адсорбциялануы жасуша қабырғасыңда липопротеиндік немесе липополисахаридтік комплементарлық рецепторлар болтан жағдайда ғана болады. Жасуша кабырғасы жоқ бактерияларға (протопластар, сферошіастар) бактериофагтар адсорбцияланбайды. Кейбір фагтар рецегггорлар ретіңде бактериялардың жыныстьгқ кірпікшелерін (пилилерін) пайдаланады.

Әлсіз бактериофагтар, вирулентті бактериофагтарға қарағанда, сезімтал бакгериялармен өнімді немесе интегративті жолмен эрекет-

43

теседі. Әлсіз фагтъщ өнімді айғяпымы вирулешті фагтьщ әрекеі'*і қайталап, бактерия лизисімен аяқгалады. Әрекеттесудің интегративті түрінде элсіз фаггьщ ДНҚ-лы бактерия хромосомасьша еніп, көбейіп жатқан бактерияның геномымен синхронды репликацияланып, лизис тудырмайды. Бактерия хромосомасьша енген бактериофаг ДНҚ-лы профаг деп, ал бактерия дақылы лизогенді деп аталады. Бактерия мен бактериофагтьщ мұндай бірлесіп тіршілік етуі лизогения (гректің lisis-еру, genea-шығу тегі) деп аталады. Бактерия хромосомасының бөлігіне айналған профаг, бактерия көбейген кезде тұкым қуалап, ұрпақгарға беріледі.

Фагтарды тәэісірибеде цолдану

Бакгериофагтарды жұқпалы ауруларға зертханалық диагноз қоюда, бактериялардьщтүрілік идентификациясық, яғни фаговарларын (фаготипін) аныктауда қолданады. Ъцл ұшін фагтар эсерінің қатаң спецификалылығына негізделген фаготитттеу эдісін қолданады: тығыз ортасы бар табақшаға қоздырғыштьщ таза дақылдарын сеуіп бетіне әр түрлі типоспецификалық диагностикалық фагтарды тамызады. Бактерия фаговары оның лизисін туғызған фаг (стерилді таңбаның, «тандактың» немесе «негативті колонияның» пайда болуы) типі деп анықгалады. Фаготиптеу эдісін инфекция көзі мен таралу жолдарын аныктауда пайдаланады (эпидемиологиялык маркерлеу). Бір фаговарға жататын бактерияларды эр түрлі науқастардан бөліп алу жұғу көзінің бір екендігін көрсетеді.

Қоршаған орта обьектілерінде (мысалы, суца) бактериофагтардың болуына қарап соған сәйкес патогенді бактериялардьщ бар екендігін біғгуге болады. Бұндай зерттеулерді жұқпалы аурулардың эпидемиологиялық жаппай таралуьш талдау кезінде жүргізеді.

Фагтарды сондай-ақбірқатар ауруларды емдеу жэне алдьш алу үшін пайдаланады. ішсүзектік, сальмонеллалық, дизентериялык, көкірің-дік, стафилококтық, стрегггококгық фагтар және аралас препараттар (колипротеилік, пиобактериофаг, т.б.) шығарылады. Бакгериофагтарды керсеткіштері бойынша пероралды, парентералды немесе жергілікті тәсілмен сұйық, таблетка күйінде, балауыз немесе аэрозоль түрінде тағайындайды.

Бакгериофагтарды гендік инженерияда рекомбинантты ДНҚ алу үшін вектор ретінде кеңінен қолданады.

44

Мнкроорганизмдср физиологиясы тарауы бойынша тәжірибелік сабақтар

Тақырыбы: «Аэробты экәне анаэробты бактериялардьщ таза дақыльш бөліп алу. Микробтардын, қоректенуі, тьшыс алуы. Тығыз және сұйық қоректік орталарда эр түрлі бактерия дақылдарьшьщ өсу сипатьш қарастыру. Бактерия ферменттері. Саңыраукұлактарды

дақылдандыру»

Тақырыптың өзектілігі (ғылыми - эдістемелік дәйектеме): Бактериялардың физиологиясы -зертханалық әдістің негізі

—жұқпалы аурулардьщ көпшілігінің лабораториялық нактамасының

басты эдістері.

Сабаңтың мақсаты:

• Микробтарды қоректену типі бойынша жіктеуді оқып білу;

• Микробтарды тыныс алу типі бойынша жіктеуді оқып білу;

• Аэробты жэне анаэробты бактериялардьщ таза дақылын бөліп шығару эдістерін үйрену. Зерттелетін затты себу эдістерін игеру;

• Микробтарды идентификациялау үшін олардьщ морфологиялық, тинкториялық, дақылдық, биохимиялық қасиеттерін пайдалана біпу;

• Бөлінген бактерия дақылы бойынша қорьггындыньі шыгару;

Студент білуі керек:

1. Микробтардың қоректену типтерін;

2. Микробтардың тьшыс алу типтерін;

3. "Таза дақыл" түсініктің аныктамасын. Аэробтар, анаэробтардың таза дақылын бөліп шығару әдістерін;

4.⁴Түр", "колония", "штамм" дегеніміз не?

5. Бактериялардьщ морфологиялық, тинкториялық, дақыддық касиеттерін аныктауды;

6. Микробтардьщ өсіп-өнуін;

7. Қоректік орталардьщ жікгелуін;

8. Бактерия ферменттерін. Штамдарыньщ биохимиялық идентификациясьш;

9. Саңырауқұлақгарды дақылдаңдырудьщ ерекшеліктерін; Студент жасай білуі керек:

1. Микробтың дақылдық касиетш сипаттауды;

45

2. Оқшауланған к^лонияларды өсіру үшін зерттеу загны сирекгетіп себуці;

3. Оқшауланған колониялардан бактерия дақылын қиғаш агарға себуді;

4. Дақылдьщ тазалығьш аныктауцы;

5. Бакгерияларды бір-бірінен ажырату үшін морфологиялық, тинкториялық, дақылдық касиеттерін пайдалануды.

Өз бетінше дайындалатын сүраңтар:

1. Бактериялардьщ метаболизмі. Энергия мен қорекгік заттарды алу көздері. Бактериялардың қорекгену типтері;

2. Өсу факторлары. Бактериялық жасушаға коректік затгардың тасымалдануы;

1. Микроорганизмдердің энергия метаболизмі, тыныс алу типтері;

4. Бакгерияларды дакылдандьірудьщ принциптері. Аэробты; анаэробты бактериялардьщ таза дақылын бөліп шығару;

5. Бакгериялардьщ өсіп-өнуі;

6. Қоректік орталардың жіктелуі (қүрамы және пайдалануы бойынша). Оларға қойылатын шарттар;

7. Бактериялардың ферменттері. Олардың практикада пай­далануы;

8. Бактериялардьщ нигменттері, олардың тіршілік процесіндегі рөлі;

9. Микробтарды идентификациялау принциптері;

10. Саныраукүлакхарды дакьшдандыру.

Сабақтың машүны:

Бактериялардьщ дақылдық касиеттсрі

Сүйық қоректік орталарда бактериялар біркелкі лайланып, тұнба беріп немесе бетінде қабыршақ (үлбір) түзіп өседі. Тығыз коректік орталарда бактериялар колониялар тузеді. Колония — тығыз ортада көбейіптүзілген бір бактерия жасу шаларының шоғыры. Колониялардың пішіні микроорганизмдердің белгілі бір түріне тән. Колониялар көпте-ген қасиеттері бойынша ажыратылады (іОа, 106, Юв- суреттер): і.Мөлшері:

- үсақ (диаметрі 0,1 - Змм)

• орташа (3 - 5мм)

• ірі (5 мм — ден үлкен)

46

2. Пішіні:

- домалақ

- дүрыс емес пішінді, "жолбарыстың жалы", "маргаритка гүлі" сиякты

3. Айнала - шеті

• Тегіс

• кедір - бұдыр (тісшеленген)

• шашақталған

4. Беті:

-тегіс- S-типтес

• бұдырлы -R - типтес

• томпақ,

• корекгік ортаға беттесіп жатады

• ойпатты

5. Түсі:

• кызғылт

• сары

• алтынша

• ақжэнет.б.

6. Тығыздығы

• тығыз

• борпылдақ

• кілегейлі

7. Құрылымы

• гомогенді

• гомогенсіз

8. Ылғалдығы -құрғақ

- ылғалды және т.б.

Бұл көрсеткіштер эр түрге тэн және диагностикалық мәні бар.

Аэробтардың таза дацылын бөліп алу сызбанұсқасы Зерттеу материалы ~ микроб қоспасы.

Зерттеуцің 1-ші кезеңі. Қоспадан жагынды дайындалып, Грам эдісімен боялады, микроскопта қарайды. Таза дақыл алу үшін Пет-

47

ри табақшасына қуйылған ЕПА - ға себінді жасалады. Себіңді Дри-галький эдісімен жасалады - зертгеу материалыньщ бір тамшысын қоректік ортаға тамызып, шпательмен жайып, шпательді өңдеместен, қатарынан 3 табақшаға сеуіп шығады немесе бактериялдық ілмек-пен себеді (Кох бойынша).

Датасы	Зерттеу күні	Зерттеу заты	Зерттеу жоспары	Нәтижесі
	1	Микроб	1 .Макроскопиялык	1 Лайланған, түйір-
		коспасы	зерттеу (жай көзбен карау)	шіктері бар сүйьщ зат.
			2.Жағынды дайындап, Грам әдісімш бояп, микроскопта қарау (морфологиясын аныктау ұшін) 3 .Бактериологиялык ілмекпен ЕПА-сы бар табақшаға себу (оқшауланған коло-ниялар алу үшін)	2,Грам+ коктар, жүзім тәріздес орналасқан және Грам- таякшалар, шашыранды орңаласкан З.Біртәулікке термостатта, 37°С -та инкубациялайдьі
	2	ЕПАбар	1 .Макроскопиялык зерт-	і .Құрылымы біркелкі,
		табакшада	теу (дақылдык касиет-	мөлшері орташа,
		өскенколо-	терінің сипаттамасы)	дөңгелек пішінді,
		ниялар	көзбш карап жэне микроскоптын ен кіші объективш (х7,8,10) пайдаланып жүргізеді 2. Микроскопиялык зерттеу. Жағынды дай-ьшдап, Грамша бояп, иммерсиялық жүйемен микроскопта карау (ескш колониядағы дакыл таза-лығьш аныктау және микроб морфологиясьш білу) З.Колонияның екінші жартысын ілмекпш алып, таза дакылды жеткілікті мөлшерде бөліп алу үшін киғаш агарға себу	беті дөңестеу, с^р түсті, айнала шеті тегіс, консистещіиясы жартылай мөлдір колониялар 2.Грам-, орташа мөлшерлі, цилицдр пішіндес, екі шеті жұмырланған, шашыранды орңаласқан таякшалар 3. Біртәулікке термостатта 37°С -та инкубациялайдһі

	3	Дакыл	I. макроскопияльіА	1.Штрих бойымён бір-
		өскен ЕП Киғаш	зерттеу	келкі, сұрғылт түсті мик­роб дақылы өскед.
		агар	2. Микроскопиялык зерттеу. Жағынды дайындап, Грамша бояп, иммерсиялық жүйемен микроскопта карау 3. Гисс ортасына себінді жасау (биохимиялык ка- сиеттерін тексеру ұшін).	2,Грам-, орташа мөлшерлі, цилиндр пішіндес, екі шеті жү-мырланған, шашыранды орналаскан таякшалар 3. Біртәулікке термостатта 37"C -та инкубацнялайды
	4	Гисс	1. Микроскопиялык	1 .Грам-, орташа мал-
		«шұбар	зерттеу. Жағынды дай-	шерл1,цилиндрП1Ш1Ндес,
		катары»	ындап, Грамша бояп, иммерсиялык жүйемен микроскопта карау (өсквд колониядағы дакыл тазалығьш анык­тау және микроб морфо­логиясын білу) 2. Гисс «шүбар катарын-да» болтан өзгерістерді тіркеп, биохимиялык белсенділігін аныктау. Өсіндінің сипатын және түсінін өзгергенін мак-рйСіопйянБйіг бакыяау: Глюкоза Лактоза Сахароза Индол Күкіртті сутек	ею шел жүмырланған, шашыранды орналаскан таякшалар 2. Тексеру барысында аныкталганы: кышқыл, газ қышкыл, газ өзгеріс жок + — шамалы қызарған өзгеріс жоқ

Зерттеудіц 2 кезеңі. Өскен колониялардчң макроскопиялық сипаты зерттеледі. Колония тандалып алынады. Колонияның " бөлігінен жағынды жасалынып, Грамша боялып, микроскопта зерт-теледі. Екінші бөлігінен қиғаш агарға себінді жасалады.

Аэробты бакгериялардың таза дақылын бөліп алу хаттамасы қорытынды: Морфологиялық (таяқша), тинкториалдық (грам-теріс), дақылдық (ашық сұр, орташа, беті дөңес, шеті тегіс, жартылай мөлдір, дөңгелекше колониялар) және биохимиялық (глюкоза - ҚГ, лактоза - ҚГ, сахароза - жоқ, индол+, H₂S - жоқ) қасиеттерін зерттеу нәтижесінде альшган заттан бөлінген таза дақыл - Escherichia соіі екндігі анықталды. Қажет болған жагдайда бөлінген таза дакылдың патогенділігін ақ тышқындарға жұкгыру, патогенді ферменттерін анықтау, антигендік касиетін, фагтық, серологиялық типтерін және антибиотиктерге сезімталдығын ары қарай зерттеулер жүргізе отырып аныктайды.

Облигатты - анаэробты бактерияларды дщылдандырудың ерекиіеліктері

Облигатты анаэробтар деп ферментативті метаболизмі бар жэне аэрацияланатын қоректік орталарда өсе алмайтын микроорганизмдерді атайды.

Облигатты анаэробтардың биологияльщ ерекшеліктері аэробты және факультативті - анаэробты микроорганизмдермен жұмыс жасау кезіндегілерден ерекшеленетін арнайы дақылдандыру эдістерін қолдануды талап етеді (1 la, 116- суреттер).

Анаэробты бактерияларды дақылдандыруда физикалық, химиялық және биологиялық әдістердің көмегімен анаэробты жағдайлар жасау керек.

Физикалық эдістер:

1. Жартылай сұйық бағаналы қантты агарға себінді жасау. Глюкоза - редукциялайтын затқа жатады, тотығу - тотықсыздану потенциальш төмендетеді.Термостата өсіреді;

2. Анаэростат - ол, механикалық жолмен ішіндегі ауасы ығыстырылып шығарьшатьш арнайы термостат;

3. Ауа оттегісін иңдиферентті газдармен алмастыру;

4. Вейон - Виньяль түтікшесі - шыны түтікше, бір ұшы жіңішкеленіп бітелген, екінші ұшына макта тығындалады. Зерттеле-

50

тін зат алдын ала балкьггылып, 45 *С - ге дейін сопқындатылган агарға сеуіп, тұтікшеге сорып енгізеді де, капиллярды балқьпып, бекітіп, термостатқа қояды.

Химиялыц әдістер:

1. Жабық ортада пироголлолдың сілтілік ерітіндісімен оттегіні сіңірту қолданылады;

2. Оттегінің қалдыктарын байланыстьфу ұшін, анаэробтарды дакьілдандыруға арналған қоректік орталарға редуцент заттарды қосады: тиогликоль қышқылы, аскорбин қышқылы, қанттар, цистин жэне цистеин жэне т.б.

Биологиялық эдістер:

1. Фортнер эдісі - қанды агарда анаэробтарды жэне аэробтарды катар сеуіп дақыддандыру. Бірінші аэробтар өседі, ортаның оттегін пайдаланады, кейіннен оттексіз жағдайда анаэробтар өседі.

2. Китт-Тароцци ортасына себінді жасау (сорпаға 0,5% глюкоза, жануарлардың бауырының кесіндісі салынады, себінді жасалғаннан кейін стерильді вазелин құйылады).

Анаэробтардьщ таза дақьілын бөліп алу.

Анаэробтардың таза дақылын бөліп алу ушін Цейсслер және Вейнберг әдістері қолданылады. Цейсслер әдісі бойынша зерттелетін затты Китт-тароцци ортасына сеуіп, одан кейін қанды агары бар табақшаға сеуіп, қайтадан Китт - Тароцди ортасына себеді.

Вейнберг эдісінде зерттеу материальш Китт-Тароцци ортасына сеуіп, кейін Вейон-Виньяль түтікшесіне сеуіп, одан соң Китт-Тароцци ортасына қайта себеді.

Таңу заттарынан анаэробтардың таза дақылын бөліп алу

сызбанұсқасы

Күні	Зертт^1 күні	Зертто' заты	Зертг^ жоспары	Нәтижесі
	1	Таңу затгары	1 .Тану заттарын (дәке) бөлшектерін стерильді пинцетпш апып, Китг-Тароцци ортасына (май	Термостатга инкубациялайды, 37°С.
			қабатьшың астына) себу.

	2	Микроб	1. Макроскопиялық зерт-	1 .Орта лайлаііған, газ
		дакылы өскенКитт-	Т0/. 2. Микроскопиялық зерт-	бар.
		Тароцци ортасы	Теу. 3. Китт-Тароцци ортасы-нан Вейнберг әдісімен тү-тікшелерге себу (анаэроб-тардың таза дакылын бөліп any үшін).	2. ірі, споралары бар Грам-Нгаякшалар, бас­ ка да бактериялар. 3. Термостатта 24 сағат ин- кубациялайды, 37°С.
	3	Колониялар	1. Макроскопиялык зерт-	Орта мөлшерлі, жай-
		ӨСКШ түгікпіелер	теу. 2. Микроскопиялык зерт- теу. Жоғарыда айтылған Вейнберг әдісі бойынша түтікшелердегі колония- ларды алып, препарат дайындап, Грам әдісімен бояп, микроскопта карау (морфологиясын, таза- лығын аныктау). 3. Жағынды дайындапған колонияның калдығын кайтадан Китт-Тароцци ортасы себу (таза дақы- лын алып, көбейту үшін).	пақтау, акшьш сұр тұсті колониялар өскея. 3. Термостатта 24 са-ғат инкубациялайды, 37°С.
	4	Микроб	1. Макроскопиялык зерт-	і.Орта лайланган, газ
		өскен Китт-	теу	бар, шамалы лайлан-
		Тароцци	2. Микрсскопиялык зерт-	ган.
		ортасы	теу, препарат дайындап, Грам әдісімен бояп, мик­роскопта карау (морфо­логиясын, тазалыгын аныктау)	2. ірі, споралары бар Грам+, ретсіз орналаскан таяқша-лар.

Қорытынды: Морфологиялық, тинкториалдық, дақылдық қасиеттерін зерттеу нәтижесінде таңу заттарынан анаэробтардьщ таза дақылы бөлініп алынды (CI. perfringens).

Студентгердің өз беттерінше жасайтын жұмыстары: I. Демонстрациялық Петри табақшасында өскен колониялардың дақылдық қасиетгерін зерттеу Колониялардың пішініне, тұр—түсіне,

52

мөлшеріне, беткейінің сипатина, айнала шетінедығыздығьша көңіл аудару. Сипатталған колониялардың S бөлігінен жағынды дайындап, Грам әдісімен бояу. Жағындыны сипаттау кезінде дакылдыңтазалығын, морфологиясын, микробтыңтинкториалдық қасиеттерін ескеру;

2. Қиғаш агардағы бактерия өсіндісінен жағынды дайындап, оны грамша бояу. Дақылдың тазалығын аныктау;

3. Бактерия қоспасын ілмекпен ЕПА-ға сызықшалап себу;

4. Гисстың "шұбар" қатарына себілген микробтардың фер-менттік белсенділігін есептеу.

Оцытушымен бірге апщаратын жүмыс:

1. Өскен колониялардың ішінен оқьггу шының қа дағалау ымен бірге атқаратын біреуін тандап алу.

2. Жағынды дайындау және дақылдың тазалығын тексеру оқытушының қадағалауымен жасалады.

3. Морфологиялық, ферменттік қасиеттері бойынша микро-бтардың идентификациясын жұргізу.

Ситуацияльщ есептер:

1. Биік бағаналы қантты агарға матерналды инелі әдіспен (укол) сепкенде бағананың тереңінде өсу байқалды, ал бетінде өспеген. Не деп ойлайсыз?

2. Анаэробтардың таза дақылын бөліп алу ушін, лаборант Китт - Тароцци ортасы бар пробирканы тоңазытқыштан алып, оған бірден материал септі. Себіндіні термостатқа қойды. Қандай қателік жіберілді?

3. Микробтар желатинге шаншып себілді. Бір тэуліктен кейін желатин сұйытылды. Бұл күбылыс қандай ферменттің эсерінен пайда болды?

4. Микробтар себілген Гисс ортасы лайланды, бірақ түсі өзгермеген. Не ойлайсыз?

5. Микробтар себілген Гисс ортасының түсі өзгерілді. Не ой­лайсыз?

6. Микробтар себілген ЕПС бар пробиркада индикаторлық Қағаздың біреуі қарайды, екіншісі қызарды. Не себептен?

53

Такырыбы: "Бактериялардың б^охимиялық қасиетгері. Фер-ментгік белсенділіктерін аныктау. Бакгерияларды идентификация-лау. Саңырауқүлактарды дақылданыру әдістері"

Тақырыптың өзектілігі (ғылыми - эдістемелік дәйектеме): Бакгерияларды идентификациялау таза дақыл бөліп алу кезіндегі басты мэселе болып табылады.

Сабақтыц мақсаты:

Тинкториалдық, морфологиялық дақылдық жэне биохимиялық қасиеттерібойынша бакгерияларды идентификациялау принциптерін игеру.

Студент білуі керек:

\. Бактериялардың ферменттерін не үшін аныктайтынын;

2. Қандай ферменттерді аныктайтынын;

3. Ферменттерді қандай орталарда аныктайтынын. Студент жасай білуі керек:

1. Микроорганизмдердің ферменттері, эсер ету механизмдері бойынша топтарға бөлуді;

2. Микроорганизмдердің биохимиялық белсенділіктерін тэжірибеде қолдануды;

3. Дифференциалды - диагностикалық орталарда (Эндо, Левин, Плоскирев, Гисс, Пешков) қанттарды ыдырату қабілетгерін аныктауды;

4. Бактериялардың протеолиттік қабілетін аныктауды;

5. Бактериялардың тіршілігіндегі пигменттердің рөлін аныктауды.

Өз бетінше дайындалатын сүрацтар:

1. Микроорганизмдердің ферменттері, эсер ету механизмдері бойынша топтарға бөлінуі;

2. Микроорганизмдердің биохимиялық белсенділіктерін тәжірибеде қолдану;

3. Дифференциалды - диагностикалық орталарда (Эндо, Левин, Плоскирев, Гисс, Пешков) қанттарды ыдырату қабілеттерін аныктау эдістері;

54

4. Бсісгериялардың протеолиттік қабіл*?гін аныктау эдістері;

5. Бактериялардың тіршілігіндегі пигменттердің рөлі.

Сабацтың мазмүны:

Микроорганизмдердің биохимиялық қасиеттері эр түрлі, ол спецификалық ферменттік жүйелерінің байлығына және қоректік ортаның жағдайына байланысты болады.

Медициналық микробиологияда микробтардың биохимиялық қасиеттерін анықгау аурудың қоздырғышын анықгаудағы дифференциалды - диагностикалық эдістердің бірі болып саналады.

Микробтарды биохимиялық дифференциациялауда негізінде олардың келесі қасиеттері зерттеледі:

1. Көмірсуларды қышқылға немесе қышқыл мен газға дейін ыдыратуы;

2. Акуыздық өнімдерді ыдыратуы;

3. Желатинді сұйылтуы;

4. Бояуларды қалпына келтіруі (тотықсыздандыруы). Микробтардың бүл қасиеттерін аныктау үшін, олар фермент-

тік белсенділік көрсете алатын заттар қосылған дифференциал­ды — диагностикалық орталарға себінді жасайды. Реакциялардың нэтижелері қоректік орталарға қосылған эр түрлі индикаторлардың көмегімен анықталады.

Көмгрсуларды ыдырату

Әр түрлі көмірсуларды ыдырату қабілеті түрлі көмірсулар мен Андреде реактиві қосылған Гисс ортасына себінді жасаған кезде байқалады. Газдың түзілуін аныктау үшін пробиркаларға "қалтқы" салынады (шыны түтікше, бір ұшы бітеу). Көмірсуларды ыдыратқан кезде қоректік ортаның тұсі өзгереді. Газ түзілгенде қалтқының жоғарғы бөлігінде ауа жиналады.

Ақуыздарды ыдырату

Микробтардың ақуыздарды ыдыратуы индолдың, аммиактың, күкіртті сутектің түзілуімен көрінеді. Бұл заттарды аныктау үшін ЕПС — ға себінді жасалады, алдын ала индикаторларға батырьшған сорғаш қағаздың кесіндісін пробирканың тығынына қыстырады. Термостатта 37°С температурада 24 сағат инкубациялайды.

55

Индолга сыдома. Индикаторлық қағаз қымызд* іқ қышқылының ерітіндісіне батырылады. Индол түзілгеңде, қағаз қызғылт түске боялады.

Күкіртгі сугекке сынама. Индикатор қағазы сірке кышқылды қорғасьш ерітіндісіне батырылады. Күкіртті сутек тұзілгенде, қағаз қараяды.

Аммиакқа сынама. Қызғылт лакмус қағазы аммиак бар болса, көгереді.

Желатинніқ сүйылуы.

Кейбір бактерияларда (тырысқақ вибрионы, стафилококк, күйдіргі таяқшасы және т.б.) протеолиттік фермент желатиннің сұйылуымен, сарысудың, басқа да ақуызды заттардың ұюымен көрінеді.

Оны аныктау үшін дақылды желатиндік бағанаға инелі эдіспен шаншып себеді. Сұйылу ортаның үстіқгі жағынан басталады. Әр түрлі микроорганизмдер өздеріне тэн сүйылту береді: шеге тәрізді (тырысқақ вибрионы), шүлық тәрізді (стафилококк), кабатталып (көкірің таяқшасы) жэне «төңкерілген шырша ағашы » тэрізді (күйдіргі қоздырғышы).

Бояғыш заттардың қалпына келуі (тотықсыздануы)

Микробтардың бояуларды қалпына келтіру қасиеттері, түссізге дейін ауыстыратьш олардың белгілі бір органикалық бояуларға қатынасымен аныкталады. Огтегі көп болған жағдайда, олар бояудың негізгі түсін береді.Ондай бояуларға метилен көгі, тионин, лакмус, индигокармин, бейтарапты қызыл жатады.

Микроорганизмдердің редуцирлеуші касиетін микроорганизм-дерді өсіретін қоректік орталарға бояулардың ерітінділерін қосу арқылы зерттейді. Көбінде бағаналы агарға шаншып себеді. Бояудың ине бойымен біртіндеп түссізденуі (редукция) байқалады.

Қазіргі кезде тәжірибелік лабораторияларда индикаторлы қағаздар жуйесі (ИҚЖ) қолданылады. Индикаторлы қағаз жүйесі хроматографиялық қағаз дискілерінен тұрады. Олардың қүрамындағытиістісубстратпениндикаторкілегейліқабыршақпен, қоршалып түрақтатылған. Зерттеуді таза дақылдармен немесе колоннялармен жүргізеді. Тиісті қоректік ортасы бар пробиркаларға тэуліктік дақылдан ілмектің көзін толтырып алып себеді.

56

Пробиркаларға дискілерді салады. Түсінің өзгеруіне қарай тиіст* тұжырым жасайды.

Бакгериялардьіңидентификациясы-қасиеттерініңжиынтьіғьша

негізделіп, олардың түрін анықтау.

Саңырауқұлацтарды дацылдандыру

Шамамен патогенді саңырауқүлактардың көпшілігі аэробтар. Олардың қоректенуінде азоттық және көмірсулық заттар, минералды байланымдар жэне басқа да көптеген саңырауқүлактар үшін витаминдер қажет. Мицелийлік түрлері үшін оптималды температурасы 25 - 30°С, ашытқы жэне ашытқы тәрізді түрлеріне -36-37°С,рН6,0-6,5.

Саңыраукүлактарды дакьшдандыру үшін, Сабуро, сусло - агар, Левиннің күрішті ортасы қолданылады.

Сұйық орталарда саңыраукүлактар түнба береді. Тығыз орталарда эр түрлі колониялар түзіледі (12- сурет):

1. Терілік, тегіс, тығыз консистенциялы, қоректік ортадан киын ажыратылады;

2. Мамыкты, борпылдақ, макта тэрізді консистенциялы, ілмекиен қиын алынады;

3. Барқытты - жұмсақ колониялар;

4. Нэзік, қабыршакты, тығыздығы бойынша сынғыш картонға ұқсас, қысқа ауалы мицелилері жиі орналасқан, спора түзген кезде қалың үнданған;

5. Колониялардың беті гипс тэрізді - үнды, ұнтақ тәрізді консистенциялы; үндану жаппай жүлдызданып, колонияларды жауып тұрады жэне дақылдың бетінен оңай бөлінеді;

6. ¥сақ дәнді немесе төмпешікті, терілік консистенциялы, қоректік ортаға тыгыз жабысып орналаскан, кейде қоректік ортаға терең еніп орналасады;

7. ірі төмпекті, өте нэзік консистенциялы, субстраттан жеңіл алынады;

8. Жылтыр, майлы немесе жүмсақ, кілегейлі консистенциялы, кейде кілегейлі-созылмалы.

Коптеген патогенді саңырауқүлақгардаауалы мицелийлерітүрлі бояуларға боялады - ақ, сары, қоңыр, қара, көк, жасыл, қызыл, ал Қызыл, сарғыш, алтьга түсті жэне т.б.

57

Студенттердің өз бетінше жасайтын жүмыстары:

1. Қиғаш агардағы таза дақылдың өсу сипатын зерделеу;

1. Бактериялардың пигменттерін МП қиғаш агарда зерттеу (стафилококтар, сарциналар, көкірің таяқшалары);

3. Дақыддың тазалығын микроскопта қарау арқылы анықтау — жағынды, Грамша бояу;

4. Индол мен күкіртті сутекті анықтау үшін таза дақылды Гисс жэне ЕПС орталарына себу;

5. Сабуро агарында Candida туыстастығына жататын ашытқы тәріздес саңыраукү-лактардың және көгерткіш саңырауқүлактардың өсу сипатын зерттеу/'

6: Бөлініп алынған дақылды сипаттау жэне зерттеу хаттамасын толтыру.

Оқытуиіымен бірге атцарылатын жумыс: 1. Аэробты микробтардың бөлініп алы11гаи таза дақылын оқы-тушының қадағалауымен идентификациялау. Көрсету (демонстрация):

1. Себінді жасалмаған Гисс орталары, стафилококк, ішек таяқшасы, антракоид, сарцина дақылдары себілген Гисс орталары;

2. Индол мен күкіртті сутекке индикаторлық қағаздары салынған ЕПС;

3. Ашытқы тэрізді саңырауқүлактар себілген Сабуро ор­талары;

4. Әр түрлі пигмент түзген микробтардың өсінділері бар пробиркалар.

Басттщы жэне ақыргы білім деңгейін бақылау:

1. Бактериялардың ферменттері;

2. Бактериялардың ферменттерін қандай мақсатта зерттейді?

3. Бактериялардың қандай ферменттерін зерттейді?

4. Жұлщалы аурулардың нактамасы үшін микроорганизмдердің биохимиялық белсенділіктерін тэжірибеде қолдану.

Ситуациялық есептер:

1. Зерттелетін дақылды 20% желатинге септі. Бір тәуліктен кейін желатин бағанасында сұйылу байкалады. Қандай фермент анық-талады?

58

2. Гисс ортасьг?а себінді жасалып, термостатқа бір тэулікке қойылғаннан кейін орталайланады, бірақ түсі өзгермеді. Не деп ойлауға болады?

3. Гисс ортасына себінді жасалған соң, глюкоза, лактоза, маннит қосылған пробиркалардағы ортаныңтүсі өзгерді, қалтқыда газ пайда болды. Бү-ндай өзгеріс нені дэлелдейді?

4. Ауадан седиментациялық әдіспен себінді жасаған соң сарыуызды тұзды агарда алтын түсті, тығыз, томпақ, жылтыр, айналасында түтінді аймағы бар колониялар өсті. Не деп білесіз?

5. Дақылды "шұбар қатарға" сеуіп, 24 сағаттық инкубациялаудан кейін пептонды суы бар пробирка лайланды; индикаторлық қағаздьщ біреуі қызғылт, екіншісі қарайган. Неге?

Слайдтар, кестелер, сызбащсцалар:

1. Анаэробтардың таза дақылын беліп алу;

2. Микробтардың дақылдық қасиеттері;

3. Бактериялардың биохимиялық белсенділіктері;

4. Бактерияларды идентификациялау;

5. Аэробтардың таза дақылын бөліп алу;

6. Микробтардың ферменттері.

Такырыбы: "Вирусологиялық зерттеу эдістері. Біріншілік - трипсинделген жасуша дақылын дайьшдау. Бактериофагтарды зерделеу әдістері."

Тақырыптың өзектілігі (гылыми - әдістемелік дәйектеме): Вирустарды дақылдандыру вирустық инфекциялардың зертханалық нактамасы мақсатында, патогенезі мен иммунитетінің, нақтамалық жэне вакциналық препараттарды алу эдістерін зерделеу үшін, ғылыми - зерттеу жү-мыстары кезінде жүргізеді.

Сабақтың мақсаты:

Вирустар табиғатта кең таралғандыктан, олардың вирусологиялық зерттеу эдістерін, вирустарды индикациялау мен идентификациялауды білген жөн.

Студент білуі керек:

1. Вирустардың басқа микроорганизмдерден ерекшелігін;

2. Вирустарды индикациялау әдістерін;

59

3- Бактериофагтарды іс жұзінде қолдануды;

4. Вирустарды зертгеу әдістерін;

5. Тауық эмбрионынан трипсинделген біріншілік жасуша дақылын дайьшдау кезендерін;

6. Бактериофагтардьщ қасиеттерін, титрін анықтауды, оларды іс жузінде қолдануды.

Студент атцара білуі керек:

1. Вирусы бар зертгеу затгарын тауық эмбрионына жұқгаруды;

2. ЦПӘ-ін аныктауды, гемадсорбциялық және гемаглю- тинациялық реакциялардың нэтижелерін анықтауды;

3. Фагқа сезімталдықты анықтауды жэне фаготиптеуді;

4. Вирусты инфекцияға күмэнді аурулардан зерттеу материалдарын алу тэсілін.

Өз бетінше дайындалатын сүрщтары:

1. Қазіргі кездегі вирустардьщ жіктелуі мен номенклатурасы.

2. Вирус жэне вирион туралы түсінік, олардың аныктамасы. Вирионның морфологиясы жэне қүрылысы.

3. Вирустың репродукциялануы. Жасуша мен вирустың өзара эсер етуінің негізгі кезеңдері.

4. Вирусты инфекдияларды зерттеу әдістері.

5. Вирустарды дақылдандыру тэсілдері.

6. Вирустарды индикациялау әдістері.

7. Бактериофагтардың табиғаты мен қасиеттері, химиялыкі қүрамының ерекшеліктері. Фагтардың негізгі морфологиялық, топтары. Т — фагтың анатомиялық құрылысы.

8. Вирулентті фагтар, олардың бактериялық жасушамен өзара әсерінің кезеңдері (өнімді инфекция).

9. Әлсіз фагтар, бактериялық жасушамен өзара әсерінің ерекшелігі.

10. Профаг, лизогения кұбылысы.

11. Қоршаған ортадан фагтарды бөліп алу. Агарлы кабат әдісімен фагтардың титрін анықтау.

12. Фагтарды тэжірибеде пайдалану: емдеу, диагноз қою және профилактика ушін қолдану.

60

Сабацтың мазмуны:

Вирустарды дақылдандыру жэне индикациялау

Вирустарды дақылдандыру үшін зертханалық жануарларға, тауық эмбриондарына жэне жасуша дақылдарына жұктыру тэсілде-рін пайдаланады.

Зертханалық жануарларға жұқтыру вирусологияның алғашқы даму кезеңінде ең негізгі тәжірибелік биологиялық әдіс болған, оны вирустарды өсіру және қасиетгерін зертгеу үшін пайдаланған. Тиісті ауру белгілерінің дамуы негізінде жэне жануарлардың ағзаларын-дағы патоморфологиялық өзгерістер бойынша зерттелетін заттарда вирустардың бар - жоғы туралы тұжырым жасаған (индикация). Қазіргі кезде диагноз қою үшін бұл эдісті қолдану шектелген, өйткені адамдарда ауру қоздыратын көптеген вирустар жануарлар организмінде өсіп-өнбейді және де бұл тәсілмен вирустардьщ таза дақылын бөліп алу мумкіндігі болмайды.

Тауық эмбрионында дақылдандыру әдісі науқастардан, сыртқы орта объектілерінен вирусты бөліп алу, вакцина дайындауға қажетті штамдарды пассаждау (қайта - қайта жұктыру) жэне де вирустардьщ титрін аныктап, идентификациялау мақсатында вирус санын көбейту (шоғырландыру) үшін кең қолданылады.

Көбінесе вирустарды тауық эмбрионының аллантоис сүйық-тығында жэне хорионаллантоисты қабыршағында дақылдандырады. Тауық эмбрионының аллонтоисты куысына жүктыру үшін, 7-11 күндік эмбриондарды пайдаланады. Доғал шетін жоғары қаратып, жүмыртқаны арнайы қондырғыға (подставка) қояды. Жүмыртқа сыртын (жоғарғы доғал жағын) спирт —> йод —► қайтадан спирт жағып өндейді (стерильдейді). Стерильді қандауыр немесе инемен жүмыртқаның жоғарғы жагынан (ортасынан) теседі. Зерттелетін зат қүиылған стерильді шприцтің инесін 10 — 15мм тереңдікке тура енгізеді де, 0,1 - 0,2мл-ін агызады. Тесігін балқытылған стерильді парафинмен жабады, термостатта (37§С) инкубациялайды (48 - 72 сағат). Эмбрионды алып, сыртын жоғарыда көрсетілген эдіспен (спирт —* йод —»■ спирт) өндейді, жүмыртқаны жарады. Ол үшін ауалы куьістың шекарасынан жогарылау жерінен жүмыртқаның қатты қабатьш кесіп алып тастайды. Стерильді түтікшемен қатгы қабат астындағы жэне хорионаллантоисты қабықшаларын тесіп, аллонтоис

61

нечесе амнион сұйықтыктарын сорып алады. Тауық эмбрионын стерильді табақшаға сальш, сарыуызды капшыктан ажыратады. Хорионаллантоисты қабатты қатты қабатьшан пинцетпен ажыратып алыII. зерттейді.

Арнайы зертгеулер ұшін тауық эмбрионының сарыуызды капшыгына, ұрык денесіне, эмбрион миына және тамырьша ж^ктыру тэсілдері де қолданылады.

Тауық эмбрионьшда вирустардың өсіп-өнгенін мөлшері мен пішіні әр түрлі түйіндақтардың пайда болуына қарай, ұрық қабықшасын гистологиялық зертгеу мен жасушаішілік қосындылар табу негізінде жәңе де гемагглютинациялық реакция қоюмен аныктайды.

Вирустарды жасуша дақылдарында өсіру жиі қолданылатын эдіске жатады, өйткені көптеген виру стардың таза дақылын осындай тэсілмен ғана бөліп алуға болады. Жасуша дақылдарын көбінесе өсу және көбею белсенділігі күшті эмбриондардың жэне қатерлі ісік тіндерінен дайындайды.

Тауық әмбрионынан трипсенделген бірқабатты жасуша дақылын дайындау бірнеше кезеңнен түрады:

1. Овоскопта (арнайы жәшік) тексеріп, 7-10 күндік үрықталган тауық эмбрионын таңдап алады.

1. Сыртын мұқият өңцейді (спирт —> йод —► спиртпен).

3. Стерильді табақшаға салып, эмбрионды өз алдына бөліп алады, эмбрионның басын кесіп, алып тастайды.

4. Қайшымен эмбрионды майдалап бөлшектейді.

4. Хенкс ерітіндісімен шайып, эмбрионның эритроциттерінен тазартылады.

4. Сүзгіден өткізіп, ірі бөлшектерін алып тастайды.

4. Трипсин ерітіндісін қосып, эрі қарай жекеленген жасушалар алынғанша арнайы магниттік араластырушымен өңдейді.

5. Центрифугалайды, сұйықтығын алып тастайды да, тұибасын буферлік ерітіндімен бірнеше кайтара (трипсиннен тазарту үшін) шайып тастайды.

9. Центрифугалайды, сұйықтығын төгіп тастап, тұнбасына қоректік орта (Игл ортасы, 199 - орта, лактальбумин) қосады.

10. Горяев камерасымен 1 мл қоректік ортадағы жасуша

62

дақьшының санын аныктайды Жасушалар аз болса, дайын дақыліыц тиісті көлемін қосады, ал көп болса- қоректік ортаның тиісті көлемін қосып сұйылтады.

11. Пробиркаларға немесе бүйірі жалпақ арнайы флакондарға қ^йып, резинкелі тығьшмен жауып 2-3 тәулік термостатта (37§С) инкубациялайды. Өскен жасуша дақылының біркабаттьшық сапасын тексереді де, вирус өсіру үшін қолданылады.

Тандақ түзу («негативті колониялар») әдісі вирустардың санын анықтауға мүмкіндік беретін тәсіл. Вирусты бөліп алу үшін бірқабатты жасуша дақылы бар табақшадан (флаконнан) қоректік сұйыктықты алып тастайды, вирус бар деген материалды жүқгырады да, кұрамында бейтарап — қызыл бояуы бар агар қабатымен жабады. Табақшаларды 37§С инкубациялайды. 48 - 96 сағаттан кейін зерттелетін затта вирус бар болса, қызғылт фонда диаметрі 1 — Змм түссізделген түйін-дактар пайда болады. Түйін-дактар вирустың цитопатиялық эсерінен тузіледі. Бұл эдіс вирус өсіндісін бірден табуға мүмкіндік береді.

Вирустардыц ЦПӘ-нен келесі өзгерістер байцалады:

1. Жасуша құрылысының біркелкі майдадәнді өзгеріске ұшы-рауы (Коксани вирустары т.б.).

2. Жасушаның майдадэнді ошақгы дегенерацияланауы (грипп, кенелі энцефалит т.б. вирустары).

3. Жасушаның жузім пішінді шоғырланып дегенерациялануы (аденовирустар).

4. Жасуша қүрылысының біркелкі ірідәнді өзгеріске ұшырауы (үшық вирусы).

5. Симпласттар түзілуі (RS вирус, қызылша вирусы т.б.). «Тұсті реакция» феномені. Вирустың өскенін жасуша дақылы

ұшін қосылған қоректік ортаның құрамындағы индикаттардың (бояудың) түсінің өзгеруіне қарап анықгайды. Егер вирус жоқ болса, жасушалардьщ белсенді метаболизмінің нэтижесінде рН өзгеріп қышқылданады да, орта сары түске өзгереді. Егер вирус үдемелі түрде өсіп - өніп көбейсе, жасушалар жайылады да, ортаның рН өзгермейді, алгашқы қызғылт түсі сакталады (индикаторы - бейтарап - қызыл бояу).

Гемагтлютинациялық реакция. Кейбір вирустардың, соның

63

ішінде грипп вирусының, құрамында ерекше рецчпторлар — гемагглютининдер болады. Олардың көмегімен вирус тауық эритроцитгарын (немесе адамдардың) тікелей агглютинациялайды.

Гемадсорбциялық реакция. Вирус жұқкан жасуша дақылдары езінің сыртқы беткейлеріне эритроциттерді адсорбциялау (жабыстыру)қабілетінеиеболады.Ортомиксо-,парамиксо-вирустар, поксвирустар, флавивирустардың осындай гемадсорбциялық касиеті бар. Вирус жұққан жасушалар ЦПӘ пайда болмай тұрып, гемадсорбциялық қасиетке ие болады. Сондыктан бүл реакция ны вирустарды (аденевирустар, парагрипп вирустары, ұшық вирустары) ертерек анықтау үшін пайдалануға болады.

Жасушаішілік вирустық қосьшдыларды (включения) аныктау көбінесе вирусоскопиялық эдіс сиякты ауруға жылдам болжамдап диагноз қою тәсіліне жатады. Кейбір инфекциялар кезінде ғана қосындыларды табудың диагностикалық маңызы бар.

Вирустарды бояудың ең онтайлысы — Морозов ұсынған күмістеу әдісі. Бұл эдіс күміс үнтактарын вирус үстіне шөктіріп , оның мөлшерін үлкейтуге негізделген. Науқастың қақырығынан, / мұрын-жүтқыншақ кілегейінен, бөрітпелердің бөліндісінен! т.б. алынған заттардан жағынды дайындап Морозов эдісімен^ч бояғанда сарғьші фонда домалақша пішінді жеке - жеке немесе ' шоғырланып орналасқан, қою-қоңыр тұске боялған вирустар көрінеді. Вирусоскопиялық эдіс жылдамдатылған тэсіл болғаньша қарамастан вирус табиғатьш дэл анықтауға мүмкіңдік бермейді. Сондыктан вирусты идентификациялау үшін қосымша зерттеулерді қажет етеді.

Қосындыларды боялған немесе флюорохроммен өнделген тіндер мен ағзалардан дайындалған таңбалы - жағындылардан, зақымданган тіндердің гистологиялық кесінділерінен жэне вирустармен инфицирленген жасуша дақьшдарьшан дайындалған препараттардан табуға болады. Қазіргі кезде жиі кодданылатын әмбебап эдіске, эр түрлі вариантта атқарылатын Романовский — Гимза әдісі жатады. Бұл әдіспен вирустық косындылардың бэрін аныктауға болады, вирустар қызыл немесе бозғыл — қызғылт түске боялады. Сонымен қатар Манну бояу эдісі де қолданылады. Бұл класс и калы к әдіс, және де ол эр түрлі вирустармен зақымданган

64

жасушалардағы цитопазмалық және ядроішілік қосмндыларды аныктауға мүмкіндік береді.

Қызғылт-сары акридинді флюорохроммен өнделген препарат-тарды ДНҚ - құрамды қосындылар - кекшіл — жасьш, ал РНҚ — қүрамды қосындылар - кызғылт - сары түсті жылтырауық (свечение) береді.

Фагтар (бактериофагтар) - бактериялық жасушаларға еніп, өсіп - өніп көбейіп, оларды лизистейтін қабілеттілігі бар вирустар. Фагтар микроорганизмдердің көптеген топтарынан табылған.

Фагтардың спецификалық әсерін аныктау үшін, Огто әдісі қолданылады. Ол үшін стерильді Петритабақшаларына балқытылған 3% ЕПА құяды, салқындатады, 10 - 15минут термостатта кептіреді. Агар бетіне ізделейін деп отырған фаг атына сәйкес келетін, сорпада өсірілген 16 — 18 сагаттық бактерия дақылын жайып («газоном») себеді. Агар бетіне белгілі фагтың немесе зерттелетін фильтраттьщ бір—бір тамшысын к^яды. Табақшаны жантайтып қояды, тамшылар қарсы жағына қарай ағады. Табақшаларды 18 сағат инкубациялайды (37§С), нәтижесін тіркейді. Егер зерттелетін фаг табақшаға сепкен бактерия дақылына сэйкес келсе, фаг (фильтрат) тамшысы ақкан жолақ бойында микроорганизмдер өспейді, яғни орта мөлдір күйінде қалады.

Фагтардың титрін аныцтау эдістері

Фагтардың титрі—ол гомологиялық, яғни аттас микроб дақылын лизистей алатьш бактериофагтың ең жоғарғы сұйылту дәрежссі. Оны аныктау үшін екі әдіс қолданылады.

Сергіялық сүйылту әдісі (Аппельман әдісі)

Зерттелетін фильтратты немесе белгілі бактериофагты ЕПС-мен он еселеп с^йылтады. Ол үшін әрқайсысына 4,5мл ЕПС кұйылған 10 пробирка алады. 1-ші пробиркаға 0,5мл зергтелетін фагты к\'яды, жақсылап араластырады. Содан кейін 1-ші пробиркадан 0,5 мл-ін, алып 2 - пробиркаға қ^яды, мұқият араластырады, осындай тәсілмен Ю-шы пробиркаға дейін ауыстырьга құйып, араластыра отырып, 10 еселік суйылтулар алады. Соңғы пробиркадан 0,5 мл-ін дезерітіндіге төгіптастайды. Нэтижесінде 10¹,10²,10"^1одэрежесіндегіс¥Йыптулар дайындалады. Тәжірибелік пробиркалардың бэріне тәул ік бойы ЕПС-Да өсірілген зерттелетін микробтың таза дақыльшан 1 тамшыдан

65

тамызып шығады. Бакылау үплн екі пробирка алады: 1 -ші пробиргдда — ЕПС + зертгелетін фаг, 2-ші пробиркада — ЕЛС + 1 тамшы микроб дақылы. Барлық пробиркаларды термостатқа қойып (37§С), 18 сағат инкубация лайды. Микроб лизистенген соңғы пробирка бойынша фаг титрін аныктайды.

Лгарлы цабаттар эдісі (Грациа әдісі) Петри табақшаларына генцианвиолет ерітіндісі (1л ортаға 0, імл 0,4% генцианвиолет) қосылған 0,5% ЕПА құяды. Табақшадағы агарды конденсат тамшылары толық кепкенше, термостатта құрғатады. Пробиркаларға 2,5мл 0,7% ЕПА салып, су моншасында ысытады, 48 - 50§С-ка дейін салқындатады (оларды 1 сағаттан артық сактауға болмайды - қатып калады).

Стерильді пробиркаларға эталондық тәуліктік дакьілдың 1 — миллиардтыкқойырпағынан0,1мл-денқұядыжәнеоларғазерттелетін фагтың тиісті сұйылтуларынан імл-ден қосып шығады. Мұқият араластырады да, әрқайсысына 2,5мл 0,7% ЕПА қосып, тағы да араластырады.Б^рьшдайындалғанЕПАбартабақшаларбетінеқұяды (екінші кабат жасау ушін). Табақшаларды шайқап отырьш, қоспаны біркелкі етіп жайып шығады, агар толық суығанша горизонтальды жағдайда ұстайды (40 - 50мин). Сонан соң табақшаларды шамалы құрғатып, термостатта (37§С) 18 — 20 сағат инкубациялайды. Фагтьщ титрін негативті дактардың (фагтар колониясының), яғни микроб өспеген жерлер саны бойынша аныктайды. Мысалы, фильтраты 10"⁷ ece с^йылтылған пробиркадан агар бетінде 30 лизистенген дақ пайда болды.Сондафагтитрі-3- 10⁸,яғни імлфильтраттаЗ х 10⁸белсенді фаг бөлшектері (корпускуласы) бар деген тұжырым жасалады.

Студенттердің өз беттеріншв жасайтын жумыстары:

1. Тірі эмбриондарды іріктеп алу үшін, тауық жұмырткасын овоскопта тексеріп алу;

2. Тұмаумен науқастанған адамнан алынған мурын - көмей шайындысьш тауык эмбрионының аллантоисты қуысына жуктыру;

3. Тауық эмбрионының фибробласталарынан трипсинделген біріншілік жасуша дақыльш алу;

4. Жасуша дақылдарында вирустардың цитопатогендік әсерін аныктау;

5. Стафилококк және ішек таякшасының таза дакылдарын

66

ҒЧА жэне ЕПС-ға себу. Себінділерге стафоло- жэне колифагтарды тамызу арқылы бактериофагтардың спецификалық эсерін анықтау;

6. Фагтардың лизистік эсер етуін есепке алу. Фагтардың титрін Аппельман жэне Грациа эдісімен аныктау. Дайын тәжірибемен стафилококтың фаготиптерін анықтауды көрсету;

7. Фагтардың жиынтықтарымен (емдік, диагностикалық, профилактикалық, типтік индикаторлық) танысу.

Оқытушымен бірге атцаратын жүмыс:

1. Тірі эмбриондарды іріктеп алу ушін тауық жұмыртқасын овоскопта қарау;

2. Тұмаумен ауырған адамның мүрын - көмей шайындысымен тауық эмбрионының аллантоисты қуысына жұктыру.

Студенттердің столына:

1. Стаканға салынған саймандар жиынтығы (қайшы, қандауыр);

2. Тауық эмбрионын қоятын штатив;

3. Макталы анжылар (тампоны);

4. Пробиркадағы парафин (түтікше салынған);

5. Хенкс ерітіндісі;

6. Трипсин ерітіндісі;

7. Стерильді Петри табақшалары;

8. Стерильді пробиркалар;

9. Стерильді шыны воронкалар;

10. Дәкелі сүзгіштер (фильтрлер);

11. Пастер түтікшелері;

12. Алмұртша (груши резиновые);

13. Коли - фаг қүйылған пробирка;

14. Стафило - фаг құйылған пробирка;

15. ЕПА қуйылған табақша;

16. Қиғаш агардағы стафилококк дақылы;

17. Қиғаш агардағы ішек таяқшасының дақылы;

18. Стерильді шприц;

19. Тауық эмбрионы;

20. Йод ерітіндісі;

21. Мұрын — көмей шайындысы.

67

Көреету (демонстрация):

1. Тауық эмбрионын овосмопта қарау;

2. Вирустар цитопатогенді эсер еткен жасуша дақылы.

1. Флакондардағы Хенкс ерітіндісі, 199 - орта, трипсин ерітіндісі, лактоальбумин;

3. Фагтар титрінің арту реакциясы (РНФ);

4. Аппельман жэне Грациа әдісімен фагтардьщ титрін аныктау;

2. Фагтардан дайындалган препараттар (емдік, диагностикалық т.б.).

Бастащы және цорытынды біяім деңгейіи бацылау:

1. Вирион қүрылысының және химиялық қүрамының ерекшкліктері;

2. Вирустарды жікгеудің ерекшеліктері, прокариотгардан айырмашылығы;

3. Вирустар эсер еткенде, жасушада қандай өзгерістер байқалады?

4. Кері транскрипциялану механизмі жэне вирогения процесінің

салдары;

5. Фагтарға тән қасиеттерді атап айтыңыз;

6. Лизогения дегеніміз не? Бактериялық жасуша ушін маңызы.

Ситуаііиялық есептер:

1. Студенттің алдына науқастың мұрын-көмей шайьгндысы жұктырылған жасуша дақылы бар пробирка қойылды. Микроскопта Караганда, пішіндері дұрыс емес жасушалар көрінеді, кейбіреулері пробирка қабырғасынан ажырап кеткен, жасушааралықтары үзілген, қоректік ортаның түсі — қызыл. Мүндай өзгеріс нені көрсетеді?

Жауап: Мүрын-көмей шайындысындағы вирустың

цитопатогендік эсерін.

2. Бактериофагтардың титрі қалай аныкталады?

Жауап: Аппельман жэне Грациа әдістерімен анықгайды.

68