3. Нормативтік құқықтық акт баптарында құқық нормасы элементтерінің құрылу тәсілдері.

4. Басқару нысанының түсінігі және түрлері.

Мемлекеттік басқару нысаны деп қоғамда жоғары мемлекеттік биліктің ұйымдасуын және оған халықтың тікелей қатысуын айтады. Мемлекеттік басқару нысаны монархия және республика болып екіге бөлінеді.

Монархияда мемлекеттік билік тек қана бір адамның қолында болады, билік тұқым жалғастыру арқылы беріледі. Монархия екі түрге бөлінеді: абсолюттік (шексіз) және конституциялық (шектелген).

Абсолюттік монархияда мемлекеттің басшысы монарх болып саналады, оның қолында заң шығару, атқарушы және сот биліктері шоғырланады. Мемлекет аумағында оның билігі шексіз, ешқандай мемлекеттік тетіктермен шектелмейді, барлық министрлерді, сот, прокуратура органдарының басшыларын өзінің еркімен тағайындайды және босатуға құқылы. Монарх өзінің әрекеттері үшін ешқандай органдардың алдында жауап бермейді. Абсолюттік монархия құл иеленуші мемлекеттерде қалыптасып, феодалдық мемлекеттерде де кеңінен пайдаланылады, қазіргі заманда да бар. Мысалы, Бахрейн, Бруней, Ватикан, Катар, Біріккен Араб Эмираты, Сауд Аравиясы, Оман. Тарихта Ресей 1917 жылға дейін абсолюттік монархия болған.

Конституциялық монархияда мемлекеттік билік жүргізетін монархтың билігі мемлекеттік органмен, негізінде парламентпен шектеледі. Мысалы, Непал, Марокко, Ұлыбритания, Нидерланды, Жапония, Бельгия және т.б. осы мемлекеттердің конституциялары бойынша император, король мемлекет басшысы болғанымен, олардың биліктері заң шығару саласында билік жүргізу құқықтары шектелген. Бельгияда король мемлекет басшысы, министрлерді өзі тағайындайды, ал заң шығару қос палаталы парламент құзырында. Шектелген монархияда атқарушы билік премьер-министрдің қолында. Шектелген монархия дуалистік және парламенттік болады.

Дуалистік (лат. – екі жақты) монархияда (Кувейт, Непал) монархтың билігі заң шығаратын органмен шектелген, біреқ, заңға вето қою құқы сақталады, ал басқа атқарушы билікті іс жүзіне асыруда еркіндік беріледі, министрлерді өзі тағайындайды, үкімет монарх алдында есеп береді. Билік – монарх, парламент және үкімет болып бөлінеді. Дуалистік монархия негізінде абсолюттік монархиядан парламенттік монархияға өтудің негізгі сатысы.

Парламенттік монархияда корольдің, императордың мемлекеттік билігі заң шығару және атқарушы билік жүргізу салаларында шектеледі. Монарх үкімет басшысы және министрлерді тағайындайды, бірақ олар парламенттің алдында жауап береді. Монархтың шығарған жарлықтары парламент бекіткеннен кейін ғана іске асады. Егер парламент үкіметке сенімсіздік білдірсе үкімет қызметін доғарады, немесе монарх арқылы парламентті таратып, қайтадан сайланады. Негізінде біріншісі үстемдік жасайды.

Республикада жоғары мемлекеттік биліктің қалыптасуы сайлау арқылы бір мерзімге дейін құрылады. Монархиямен салыстырғанда республика жоғарғы сатыда прогрессивтік басқарудың формасы болып табылады. Республиканың мынадай сипаттары бар: а) мемлекет басшысы сайлау арқылы өкілеттілікке ие болды; ә) мемлекет басшысы өзінің функцияларын арнайы белгіленген мерзімде атқарады; б) мемлекет басшысымен қатар жоғарғы өкілеттілік орган өзінің функцияларын атқарады. Республиканың 3 түрі бар: президенттік, парламенттік, аралас..

Президенттік республикада (АҚШ, Қазақстан, Ресей) президент мемлекет басшысы, үкімет президенттің алдында жауап береді, ол мемлекеттің жоғарғы лауазымдарын тағайындайды және олар президенттің өкілі болып саналады. Мемлекет басшысы қарулы күштердің бас қолбасшысы, парламент шығарған заңдарды бекітеді. Теориялық мағынада президент парламентті таратуға құқы жоқ, бірақ, практикада көптеген елдерде бар (Қазақсан).

Парламенттік республикада заң шығарушы орган – парламент ең жоғарғы орган болып табылады. Парламент президентті және үкіметті сайлау құқына ие. Олар билікті іске асыруда парламенттің алдында жауапты. Егер парламент үкіметке сенімсіздік білдіретін болса, қызметін доғарулары тиіс. Мұндай жағдайда президент парламентті таратуға құқы бар. Парламенттік басқару жүйесі Италияда, Германияда, Индияда, Турцияда, Финляндияда қалыптасқан.

Аралас басқару формасында президенттік және парламенттік басқару жүйесінің мемлекетке қажетті деген талаптар мен институттар енгізіледі. Мысалы, Франция.