Obrót handlowy
Klauzula najwyższego uprzywilejowania;
Konwencja dotycząca ochrony własności przemysłowej (Paryż 1883);
Konwencja o fałszywych oznakach pochodzenia towarów (Madryt 1891);
Porozumienie o rejestracji znaków fabrycznych (1891);
Unia międzynarodowa ochrony dzieł literackich i artystycznych (Berno 1886) – ciągle stanowi fundament regulacji prawnej praw autorskich, także w Internecie;
Status osób
Traktat w sprawie obywatelstwa między państwami Związku Północno-Niemieckiego a Stanami Zjednoczonymi (1868)
Art. 1 Przynależni do Związku Północno-Niemieckiego, którzy stali się naturalizowanymi obywatelami Stanów Zjednoczonych Ameryki i przebywali w Stanach Zjednoczonych pięć lat bez przerwy, winni być uważani przez Związek Północno-Niemiecki jako obywatele amerykańscy i jako tacy traktowani.
Podobnież obywatele Stanów Zjednoczonych, którzy stali się naturalizowanymi przynależnymi Związku Północno-Niemieckiego i przebywali w Północnych Niemczech pięć lat bez przerwy, winni być uważani przez Stany Zj., jako przynależni Związku Północno-Niemieckiego i jako tacy traktowani.(...)”.
Akt generalny Konferencji Brukselskiej (1890)
W art. 1 wskazywał na "najskuteczniejsze sposoby zwalczania handlu niewolnikami w głębi Afryki" - wykonywał dołączoną do aktu końcowego kongresu wiedeńskiego - Deklarację Mocarstw co do zniesienia handlu Murzynami przyjętą 8 lutego 1815 roku.
Konwencja haska w sprawie zwalczania pijaństwa wśród rybaków na Morzu Północnym, szerzoną przez tzw. szynki pływające (cabarets flottants, coopers albo bumboots) (1887) Jej stronami Zjednoczone Królestwo, Belgia, Holandia, Dania, Niemcy)
IV. Okres doby Nowożytnej [1492-2006] - podokres 1789-2006; 1789- 1914/1918; 1914/18-1945 -2006
Do połowy XX wieku...
1. Założenia ideowe przyjęte w obrębie społeczności międzynarodowej – w porządku wersalskim niezmienne – suwerenność pozostaje centralną kategorią opisującą sens międzynarodowego obrotu;
2. Obok suwerennych państw (Liga Narodów – 1938 – 54 członków, organizacje międzynarodowe (rządowe i pozarządowe).
Rola mocarstw...niezmienna...
konferencja w Monachium (29-30.09.1938), na której Francja, Wielka Brytania, Włochy i Niemcy decydowały o losach Czechosłowacji bez jej udziału
3. Proces normotwórczy
Z jednej strony wielkie dokonania traktatowe determinujące współczesny sens (rozumienie) międzynarodowego porządku prawnego (politycznego)...
Pakt Ligi Narodów (LN), statut Międzynarodowej Organizacji Pracy, Statut Stałego Trybunału Sprawiedliwości Międzynarodowej, Traktat wyrzeczenia się wojny (traktat Brianda-Kelloga) (1928), czy też Protokół dotyczący zakazu używania w wojnie gazów duszących, trujących lub podobnych oraz środków bakteriologicznych (1925)...
System zbiorowego bezpieczeństwa.
Art. 10 Paktu LN - „Członkowie Ligi zobowiązują się szanować i utrzymać, przeciwko wszelkiej napaści z zewnątrz, całość terytorialną i niezależność polityczną wszystkich członków Ligi. W razie podobnej napaści, jej groźby lub niebezpieczeństwa, Rada zaproponuje środki, jak zapewnić wykonanie niniejszego zobowiązania.”
Rada ‘strażnikiem’ pokoju – kolektywnym „żandarmem” – nowatorski mechanizm (rozwinięty po 1945 roku w rozdz. VII Karty ONZ) ...dlaczego w 1919 roku przyjęty ?
Stan pokoju – okresu XIX/początek wieku XX (podobnie jak okresu 1492-1800) – jeśli miał miejsce - nie był konsekwencją odkrywania wspólnych potrzeb, zabezpieczania wspólnego interesu tworzących społeczność międzynarodową podmiotów.
Stan pokoju miał gwarantować stan politycznego posiadania; monarchowie, a następnie suwerenne państwa narodowe, uważali (-ły) zatem, że stan pokojowych relacji miedzy nimi najpewniej zapewnia stan równowagi sił tj. stan, w którym żaden z partnerów nie będzie w stanie podjąć działań, które zmienią stan osiągniętej równowagi politycznych wpływów i znaczenia. Pokój zatem zapewnia stosowanie zasady równowagi sił i odzwierciedlające w danym momencie osiągnięty stan równowagi, porozumienia i sojusze. Zasada równowagi sił staje się zatem kanonem w uprawnianiu polityki zagranicznej po 1648 roku. W II połowie XIX wieku Thiers wręcz stwierdzał - "zasada równowagi to gwarancja niepodległości państw".
Stosowanie zasada równowagi sił - pośrednio – stymuluje, podsyca państwowe egoizmy, ‘k’sobny’ sposób rozumowania politycznych elit. Zasada równowagi sił kładzie się również negatywnym cieniem na postrzeganiu waloru reguł prawa międzynarodowego, na procesie dojrzewania ‘zasady rządów prawa międzynarodowego” i przyjęciu jej wiodącej funkcji w procesie normowaniu międzypaństwowych relacji. Wybitny teoretyk prawa Georg Jellinek wręcz stwierdzał: „(...) tam gdzie stosowanie się do prawa narodów wchodzi w konflikt z istnieniem państwa, tam ustępuje norma prawna. (...) prawo narodów istnieje dla państwa, nie państwo dla prawa narodów”.
To nasycenie polityki egoizmem i lekceważeniem prawa, wplecione: (i) w proces zbrojeń rozwijany na przełomie XIX i XX wieku; (ii) rozwój nowoczesnej technologii i (iii) powszechnej służby wojskowej, staje się największym zagrożeniem dla bezpieczeństwa państw i dla europejskiej cywilizacji jako całości.
W następstwie pozornie nieznaczącej politycznie iskierki - zamachu na następcę tronu Franciszka Ferdynanda – 8.06.1914 roku w Sarajewie - wybucha płomień kontynentalnej, światowej wojny.
Doświadczenia I wojny światowej dramatycznie sygnalizują, iż jedyną perspektywą pokoju jest perspektywa przywrócenia szacunku dla prawa i etyki, w wielu płaszczyznach, także w płaszczyźnie międzynarodowych relacji.
Służyć jej stabilizowaniu może praktyka: wspólnego identyfikowania przez państwa przestrzeni interesów wspólnych, w sprawach małych i wielkich oraz lojalnego współdziałania państw w wyważaniu interesów indywidualnych i interesów wspólnych.
Suwereni muszą zatem przyjąć wobec innych jak i wobec siebie zasadniczo inną niż dotąd postawę. Postawę uznania i uszanowania suwerenności bliższych i dalszych sąsiadów, co niesie z sobą konieczność samo-ograniczania się z jednoczesnym, precyzyjnym wskazaniem w prawie granic tych samo- ograniczeń.
Przejawem próby zajęcia takiej postawy są podejmowane na konferencji pokojowej w Wersalu, wysiłki budowy nowego porządku międzynarodowego – zmierzającego do odrzucenia zasady równowagi sił.
Miarą tego jest próba zbudowania systemu bezpieczeństwa zbiorowego, w skali powszechnej, jakim było utworzenie Ligi Narodów i ustanowienie mechanizmu opisanego art. 10 Paktu LN.
„Koncepcja, system bezpieczeństwa zbiorowego – opisany art. 10 Paktu LN - przeciwstawiona być musi tradycyjnej praktyce zawierania, dla kształtowania stanu bezpieczeństwa, sojuszy. Sojusze były wymierzone przeciwko określonemu zagrożeniu i precyzyjnie określały obowiązki, jakie przyjmowały na siebie określone grupy państw mające podobne interesy narodowe lub wspólne obawy o bezpieczeństwo. Zasada bezpieczeństwa zbiorowego nie precyzuje określonych zagrożeń, żadnemu narodowi nie udziela gwarancji i żadnego nie dyskryminuje. Teoretycznie jej zadaniem jest stawianie oporu każdemu zagrożeniu pokoju, bez względu na to, przeciwko komu byłoby ono skierowane i od kogo miałoby pochodzić. Sojusze zawsze zakładają istnienie potencjalnego przeciwnika. Zasada bezpieczeństwa narodowego służy obronie prawa międzynarodowego jako takiego (...) Nie wskazuje ona z góry winowajcy... W przypadku bezpieczeństwa zbiorowego casus belli stanowi złamanie zasady „pokojowego” rozstrzygania sporów, w czym jak się zakłada wszyscy suwerenowie, wszystkie narody, mają wspólny interes. Dlatego też siły do obrony bezpieczeństwa mobilizowane są w każdym przypadku oddzielnie, wśród... państw, narodów złączonych wspólnym interesem „zachowania pokoju”. (Kissinger).
3.2. Od ius ad bellum (poprzez II konwencję haską z 1907 roku, a następnie ograniczenia wykonywania prawa do wojny przewidziane Paktem LN) do eliminacji tej prerogatywy suwerennego podmiotu.
Traktat wyrzeczenia się wojny (tzw. Pakt Brianda-Kellogga) (1928)
„Prezydent Rzeszy Niemieckiej, Prezydent Stanów Zjednoczonych... postanowili zawrzeć Traktat (...) zgodzili się na artykuły następujące:
Art. I. Wysokie Układające się Strony oświadczają uroczyście imieniem swoich ludów, że potępiają uciekanie się do wojny celem załatwiania sporów międzynarodowych i wyrzekają się jej jako narzędzia polityki narodowej w swych wzajemnych stosunkach.
Art. II Wysokie układające się Strony uznają, że załatwianie i rozstrzyganie wszystkich sporów o konfliktów bez względu na ich naturę lub pochodzenie, które mogłyby powstać między nimi, winno być osiągane zawsze tylko za pomocą środków pokojowych. (...)”
Z drugiej strony, wielość mniej spektakularnych regulacji dotyczących rozlicznych, często nowych dziedzin: żeglugi morskiej, śródlądowej, powietrznej, dotyczące współpracy gospodarczej i naukowej.
Skalę obrotu traktatowego obrazuje 4 834 zarejestrowanych umów w Sekretariacie LN (1939).
Druga poł. XX wieku...
1. Suwerenność wartością centralną.
2. Rozszerza się jednak znacząco krąg podmiotów prawa międzynarodowego. Obok suwerennych państw (od 51 do 194), stabilizujących swoją obecność organizacji międzynarodowych (rządowych i pozarządowych), pojawiają się....nowi uczestnicy międzynarodowego obrotu (spółki wielonarodowe, jednostki – osoby fizyczne i prawne)
Rola Mocarstw pozostaje niezmienna...
Karta Narodów Zjednoczonych - art. 24 Karty NZ
„W celu zapewnienia szybkiej i skutecznej reakcji ONZ członkowie nakładają na Radę Bezpieczeństwa główną odpowiedzialność za utrzymanie międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa oraz uznają, że Rada Bezpieczeństwa działa z tytułu tej odpowiedzialności z ich ramienia.”
G-8 – USA, Kanada, Wielka Brytania, Francja, Włochy, Niemcy, Japonia, Rosja;
Kosovo,
Resolution 1244 (1999)
“The Security Council,
(…) Welcoming the general principles on a political solution to the Kosovo crisis adopted 6 May 1999 (S/1999/516, annex 1 to this resolution) …
Annex 1 Statement by the Chairman on the conclusion of the meeting of the G-8 Foreign Ministers held at the Petersberg Centre on 6 May 1999.
The G-8 Foreign Ministers adopted the following general principles on the political solution to the Kosovo crisis: (…)”
3. Proces normotwórczy
Najważniejsze cechy procesu normotwórczego doby współczesnej (1945-2008/9):
(1) Ilościowy wzrost regulacji i przedmiotowe bogactwo regulacji (aktualnie ponad 50 000 umów zarejestrowanych w Sekretariacie ONZ);
(2) Fakt odwoływania się w normowaniu międzynarodowych relacji nie tylko do tzw. „twardego prawa”, lecz również do reguł „miękkiego prawa” (nt. soft law zob. Prawo traktatów; uchwały organizacji międzynarodowych);
(3) Rozbudowa mechanizmów międzynarodowej kontroli wykonywania zobowiązań międzynarodowych (zob. prawo traktatów);
(4) Regionalizm prawa międzynarodowego;
3.1. Ilościowy wzrost regulacji i przedmiotowe bogactwo regulacji
Obok dziedzin tradycyjnych, takich jak prawo wojny i neutralności; prawo morza; prawo lotnicze; prawo dyplomatyczne i konsularne; prawo traktatów, prawo pokojowego rozstrzygania sporów pojawiają się dziedziny nowe takie jak: prawo kosmiczne, prawo praw człowieka; międzynarodowe prawo ekonomiczne; prawo organizacji międzynarodowych; międzynarodowe prawo ochrony środowiska, aby wymienić najbardziej charakterystyczne nowe dziedziny.
W podręczniku – Aust (2005) znajdujemy tytuły rozdziałów: Terroryzm, Międzynarodowe prawo karne; Unia Europejska.
Ilościowy wzrost regulacji ?
ONZ – 2004 ponad 50 000 zarejestrowanych umów w Sekretariacie ONZ; 1988 – 1998 – 1 200 rocznie;
Istotnym pytaniem jest pytanie jak ta regulacja rozkłada się w międzynarodowej przestrzeni i jak skutkuje mając na uwadze, zróżnicowaną potencję istniejących suwerennych państw z jednej strony i nowych uczestników obrotu: organizacji międzynarodowych obu rodzajów, podmiotów gospodarczych wielonarodowych i osób fizycznych.
Jak interesująco zauważa Carreau, mając to ‘podmiotowe’ zróżnicowanie na względzie „Współczesne prawo międzynarodowe jest jednocześnie prawem przedmiotowo zróżnicowanym ale i prawem „różnych prędkości” bowiem jest kierowane do zróżnicowanych kręgów adresatów o różnej zdolności ich adaptowania.”
Jakkolwiek zatem w zasadniczym swym wymiarze prawo międzynarodowe jest prawem stanowionym przez państwa to jednak nie jest już jedynie klasycznym zbiorem norm adresatami wyłącznie do suwerennych państw.
To rozszerzenie kręgu, zróżnicowanych adresatów norm sprawia, że termin ‘prawo międzynarodowe publiczne’ opisywane jest też innym terminem ‘prawo trans-narodowe’. To ostatnie definiowane jest jako zbiór reguł, który normuje działania i procesy przekraczające granice państwowe, te zaś co oczywiste dotyczą nie tylko relacji międzypaństwowych i nie tylko państwa angażują.
3.2. Regionalizm prawa międzynarodowego