§ 2. Pojęcie I istota prawa międzynarodowego

1. Definicja

• PRAWO MIĘDZYNARODOWE – zespół norm regulujących stosunki wzajemne między państwami oraz organizacjami międzynarodowymi i innymi uczestnikami stosunków międzynarodowych mającymi zdolność do działania w stosunkach międzynarodowych

• spory dotyczące definicji  rozbieżności dotyczące podmiotowości, źródeł i specyfiki prawa międzynarodowego

2. Nazwa

• termin „prawo międzynarodowe” pojawił się w literaturze w XVIII w. – autor angielski J. Bentham w 1780 r.; do języka polskiego wprowadził go F. Kasparka

• prawo narodów – termin używany początkowo wywodzący się z dosłownego tłumaczenia rzymskiego terminu ius gentium (w Rzymie oznaczało ono prawo cywilne regulujące stosunki obywateli rzymskich z cudzoziemcami: przepisy i instytucja wspólne wszystkim narodom)

  • „prawo międzynarodowe” w XVI i XVII w. ius inter gentes - F. Suarez

• prawo międzynarodowe – od XVIII w. obie nazwy występują równolegle

  • słowo „naród” (nation) w języku angielskim i francuskim jest synonimem państwa; dzisiaj naród ma także prawo do samostanowienia; naród walczący o niepodległość jest podmiotem prawa międzynarodowego gdy wykształci organy zdolne go reprezentować na arenie międzynarodowej

3. Systematyka

• systematyka  ścisły podział na pozostające ze sobą w określonych relacjach podziały – brak powszechnej akceptacji dla którejkolwiek propozycji usystematyzowania PM, jako konsekwencja ciągłego rozwoju i przystosowywania się do zmieniającej się rzeczywistości

• od prawa wojny do prawa pokoju:

  • Grocjusz w swoim dziele „o prawie wojny i pokoju” określił podział prawa międzynarodowego na dwa działy

  • w miarę upływu czasu akcent przesuwał się na normy regulujące pokój

  • prawo wojny zostało zredukowane do fragmentu całości prawa międzynarodowego

  • polskie propozycje systematyki: 1958 r. L. Ehrlich (prawo międzynarodowe, nauka PM, podmioty PM, mechanizm stosunków między podmiotami PM); S. E. Nahlik (społeczność międzynarodowa, współdziałanie międzynarodowe, konflikty międzynarodowe)

4. Podstawa obowiązywania prawa międzynarodowego

• doktryny wskazujące odmienne podstawy obowiązywania prawa międzynarodowego: naturalistyczna i pozytywistyczna

  • doktryna naturalistyczna (doktryna podstawowych, zasadniczych praw państwa)

    • odwołuje się do prawa natury

    • zasady PM mogą być wyprowadzone z istoty czy natury państwa; państwo ma przyrodzone, podstawowe prawa, które muszą być respektowane przez inne podmioty (prawo do istnienia, niepodległości, równości, szacunku i utrzymywania stosunków międzynarodowych)

    • współczesne negatywne konsekwencje: nadmierne akcentowanie swobód i praw poszczególnych państw kwestionuje możliwość istnienia wspólnego interesu i atomizuje społ. międzynarodową

  • doktryna pozytywistyczna (woluntarystyczna)

    • podstawą obowiązywania PM jest wspólna wola państw, która znajduje swój wyraz w normach zwyczajowych (powszechnej praktyce uznanej za prawo) i normach konwencyjnych (umowy)

    • zasada dobrej wiary – podstawą stosunków wiążących państwa jest ich wola, która je wiąże (państwo przyjmuje obowiązki z własnej woli, wywołuje to skutki prawne, stwarza zobowiązania międzynarodowe, które trwa niezależnie od jego zgody)

• powody przestrzegania norm prawa międzynarodowego:

  1. siła gwarantująca wykonanie norm – normy prawa znajdującego się w traktatach pokoju,

  2. wzajemność – prawo dyplomatyczne, konsularne i komunikacyjne,

  3. wspólny interes – normy o ochronie środowiska naturalnego człowieka, kosmosu oraz dna mórz i oceanów poza granicami jurysdykcji narodowej