E nergiýa kesgitlemesi

Albert Enşteýnyň “göralik” teoriýasynyň formulalarynyň

içinden Iň bir wajyp bolanlaryň biri bolan formulasy

şeýle şekile eýedir :

E=mc²

Munda E- energiýa, m- massa, c- ýagtylyk tizligi.

Munuň manysy belli bir şertlerde käbir massa ummasyz energiýa öwürlip

şonda jisimem hem energiýanyň bir görnüşi diýip hasaplasak hem bolar.

Biziň bilşimiz ýaly energiýany ýylylykdan ýagtylyga öwrüp bolýar

ýylylykdan elektrik energiýasynada öwrüp bolýar.

A tom barada düşünje

Atom sözi grek sözi bolup (atomos) ýagny bölünmeýän diýen manyny

berýar. Bu jisim gurluşy boýunça himiki elementleriň mikroskopiki razmer

we massasy boýunça iň kiçi bölegi bolup durýar. Atomyň gurluşy atom

ýadrosyndan we elektronlardan ybaratdyr. Eger-de protonlaryň sany

elektronlaryň sany bilen ýadroň içinde deň gelýan bolsa,onda atom

bütinleýin elektriki merkez bolup durýar. Käbir halatlarda ol polozitel we

otrisatel zarýadly gurluşlara eýe bolup oňa hem ionom diýilýar. Käbir

halatlarda atomlara elektromerkez ulgamy diýen manyda duşunýarler, onda

elektronlaryň zarýady we şol bilen bilelikde ýadronyň zarýady deň bolup,

garşylykly elektriki zarýadlanan ionlara itekleýar. Ýadro dola golaý 99.9%-den

ybarat bolan atom massasyny göterende polozitel zarýadlanan protonlaryň we

razýadlanan neýtronlardan öz-ara güýçli gatnaşykly gurluşa eýe bolup durýar.

Atom klassifikasiýalary

Atom klassifikasiýa bölünýar haçanda onuň gurluşynda ýadrosynyň içinde

protonyň we neýtronyň mukdaryna görä bölünýär. Protonlaryň sany bolan Z

D.Mindileýewiň periodik ulgamyndaki atom masasyna deňdir we belli bir

elementa degişli bolýandygyny aňladýar. Kabir himiki elementleriň neýtronynyň

sany N aýratyn bir görnüşli izotoplara degişlidigini aňladýar. Ýekeje atom

düzüminde ýadrosynyň gurluşynda neýtron bolmadyk ol ýeňil

wodorodyr(protiý). Hem-de san Z summirlenen atom ýadrosynyň polozitel

elektriki zarýadynyň merkezde ýerleşen elektronlaryň sanyny kesgitlap berer.

Ý aderniý energiýa barada düşünje

1917-nji ýylda birinji nemes alymy Ernest Rezerford ,ýaderniý energetikanyň atasy

hasap edilip birinji atom

Bölen adam diýip tanalýar.

1932-nji ýylda Jon Kokroft bilen Ernest

Uolton emeli ýollar bilen atomy bölmäne

başlaýarlar. Şeýlelikde ýörite tizlendiriji oýlap tapyp we onuň kömegi bilen atomyň ýadrosyny bölmäne çalyşýarlar. Tizlendirijiniň içinde ýadrony litiýa protonlar bilen bombordirleýärler we onuň esasynda geliýniň iki ýadrosyny almagy başarýarlar.

1898-nji ýylda Fransuz fizikleri Pier Kýuri we onuň aýaly Mariýa

Skolodowskaýa Kýuri bilen “Uran” maddasynyň radioaktiwnosti

beýleki radioaktiw maddalardan ýokarydygyna düşünýärler we

onuň adyna radiý diýip goýýarlar.

Ýadernyý energetika bu energetikanyň bir bölegi bolup elektro

energiýa we ýylylyk energiýasyna öwürmek ýoly bilen ýaderniý

e nergiýany öndürip öwürýärler.

Hazirki wagtda ýaderniý energiýasyny öndürmek üçin zynjyrlanan ýaderniý

reaksialar geçirilip uran-235-iň we plutoniniň ýadrolaryny bölmek usuly

bilen öndürýarler. Ýadrolar haçanda olaryň içine neýtronlar düşende

bölünýarler soňra bolsa biz täze neýtron we ýadronyň bölejiklerini alýarys.

bölünen neýtronlar we bölejikler gaty ullakan kinetik energiýasyna eýedir.

Kinetic energiýasyna eýe bolan bölejikleriň başga atomlar bilen çakyşanda

kinetik energiýasy çalt ýylylyk energiýasyna öwrüp bolýar. Hem-de

energetikanyň herbir ugry birinji bilen naýbaşy bolup durýan zat ýaderniý

energiýa emma ýaderniý energetika diňe ýaderniý reaktorlaryň içindäki

prosesleri dolandyryp bolýan energetika , ýaderniý energetikasy degişlidir.

Ýaderniý energiýasy diňe atomnyý elektrostaniýalarynda öndürýäler.

Ýaderniý energiýany häzirki döwürde ulanýarlar diňe atomniý buz

döwüji gämilerde,atomniý suw asty gämilerde, ABŞ-da bolsa gaty uly

bir taslamaň üstünde işleýärler. Ol taslama kosmikiçeskiý gämilerde

atomnyý hereketlendirijiniň döretmeginde işleýarler, ondan başga-da

kabir taslamalar bar Uçarlarda-da atomniý hereketlendiriji we tanklarada

atomniý hereketlendiriji döretjek boldylar.