3 Кесте Қолданылатын дәрімектер

Дәрі-дәрмек	Мөлшері және енгізу жолы	Әсерінің басталуы және ұзақтығы	Кері әсерлері	Арнайы көрсеткіш Ескерту
натрий нитропруссиді	0,25-10 мкг/кг/мин көк тамыр ішіне инфузиясы	Баяу 2-5 мин	Лоқсу, құсу, терлеу, бұлшық еттердің жиырылуы	Шұғыл жағдайдың көбінде АҚ жоғарылауы, азотемиямен бас сүйек ішілік қысымның жоғарылауымен байланысты
нитроглицерин	5-100 мкг/мин көк тамыр ішіне	2-5 мин /3-5 мин	Бас ауыру, лоқсу, ұзақ қолданған кезде толерантылықтың болуы	Миокардқа тән ишемия
эналаприл	1,25-5 мг әр 6 сағ	5-30 мин 6 сағ	Жауаптың вариабелдігі; гипертермия кезінде АҚ біраз төмендеу	Жедел сол жақ қарынша жеткіліксіздігі, жедел миокард инфарктінің болдырмау
гидралазин	10-20 мг көк тамыр ішіне инфузиялы 10-50 мг бұлшықетке	10-20 мин/20-30мин 3-8	Тахикардия бас ауыру, лоқсу, стенокардия ның күшеюі	Эклампсия
Диазоксид	50-300 мг көк тамыр ішіне бөліп қайталауға болады немесе 15-30 мг/мин көктамыр ішіне инфузия	2-4 мин 6-12 сағ	Құсу, тахикардия, стенокардия, жатыр тонусының төмендеуі	Интенсивті мониторлаудың мүмкіндігінің Болмауы
Фентоламин	5-15 мг көк тамыр ішіне	1-2 мин 3-10мин	Тахикардия бас ауыру	Катехоламиндердің көп болуы
Фуросемид	20-40 мг көк тамыр ішіне немесе бұлшықетке	5 мин / 2-3 сағ	Жиі қолданған кезде естудің төмендеуі
пентамин	0,2-0,5-0,25 мл 20 мл ерітіндіде бұлшықетке 0,3-1,0 мл 5% ерітіндіде	5-15 мин 3-4 сағ	Ортастатика лық коллапс,ішек тің салдануы, қуықтың атониясы	Егде жаста, жедел миокард инфаркті кезінде босану, алды кезінде, созылмалы бүйрек жеткіліксіздігі кезінде сақ болу.
Нифедипин	5-20мг пероралды тіл астына	5-10 мин/ 15-20 мин 4-6 сағ	Бас ауруы, тахикардия, бас айналу, стенокардия	Бас миы және миокард ишемиясы асқыныстарынсыз болжамсыз АҚ төмендету қауіпті
Каптоприл	6,25-50 мг пероралды	15-60 мин 4-6 сағ	Гипертермия лық жағдай кезінде ауыр гипотония	Гиповолемия, емге көнбейтін гипотония кезінде АҚ төмендету қаупі.

Госпитализациялауға көрсеткіш

Асқынған гипертониялық криз – науқастың дамуын ескере отырып науқасты жатқызулы күйде тасымалдап шұғыл госпитализациялаймыз.

Үйінде қалдырылған науқастар үшін ұсыныстар. Пероралды гипотензивті дәрі-дәрмек қабылдағаннан кейін науқас 1 сағаттан кем емес жатуы керек. Жоспарлы антигипертензивті емді түзету үшін аймақтық дәрігерғе қаралу керек.

7-8. Жедел тыныс алу жетіспеушілігі. Себептері. Диагностикасы. Шұғыл көмек көрсету. Ауруханаға жіберуге көрсеткіштер. Жеткізу шарттары

Жедел тыныс алу жеткіліксіздігі – бірнеше минуттан бірнеше күнге дейінгі кезеңде дамитын айналымдағы қанның гипоксемиясы және/немесе гиперкапниясымен қатар жүретін сыртқы ауа арасындағы газ алмасудың бұзылысы.

Тыныс алу жүйесінің қалыпты қызметі оның көптеген компоненттерінің жұмысына байланысты (тыныс алу орталығына, жүйке жүйелеріне, бұлшық еттерге, кеуде клеткасына, тыныс алу жолдары мен альвеолаларға). Осы аталғандардың біреуінің жұмысы бұзылса, жедел тыныс алу жеткіліксіздігінің дамуына әкелуі мүмкін.

Патогенезі бойынша жедел тыныс алу жеткіліксіздігі жіктеледі:

• Гипоксиялық (оттегінің жеткіліксіздігі)-өкпедегі қанның шунтирленуінен және вентиляциялық-перфузиялық қатынастың бұзылысынан дамиды.

• Гиперкапниялық (көмірқышқылдың көп болуы) ағза өкпені қажетті вентиляциямен қамтамасыз ете алмауынан дамиды.

• Аралас-вентиляционды-перфузиялық қатынастың бұзылуы және өкпенің вентиляциялық қасиетінің бұзылуы.

Тыныс алудың қиындауымен немесе тыныс жеткіліксіздігінің субъективті белгілерімен жүретін тыныс алу бұлшық еттерінің жұмысының жоғарылауы, компенсаторлы ентігуді дамытады, яғни тыныс алу жиілігінің, ырғақтың, тереңдігінің өзгерісі.

Жедел тыныс алу жеткіліксіздігінің себептері

• Травмалық және экзогенді

  1. Тыныс алу жиілігінің баяулауы: бас жарақаты, седативті заттарды шамадан тыс қолдану.

  2. Нерв бұлшық еттік зақымданулар: жұлын ми жарақаты, дәрілік заттардың әсері, интоксикация.

  3. Плевра мен кеуде клеткасының зақымданулары: қабырғалардың сынуы, күйіктен кейінгі струп, торакопластика.

  4. Тыныс алу жолдарының зақымданулары: бөгде затпен аспирация, асылу.

  5. Өкпенің зақымданулары: жарақат, ингаляциялық зақымданулар, цитотоксикалық зақымданулар.

• Тамырлық

Тыныс алу жиілігінің баяулауы: ми қан айналысының жедел бұзылысы. Нерв бұлшық еттік зақымданулар: көлденең миелит. Плевра мен кеуде клеткасының зақымданулары: плевралық сұйықтық. Тыныс алу жолдарының зақымданулары: қолқа аневризмасы. Өкпенің зақымданулары: ӨАТЭ; жедел жүрек жеткіліксіздігі; шок; васкулиттер.

• Онкологиялық

Тыныс алу жиілігінің баяулауы:біріншілік немесе метастазды ісік. Нерв бұлшық еттік зақымданулар:паранеопластикалық синдром. Плевра мен кеуде клеткасының зақымданулары:мезотелиома. Тыныс алу жолдарының зақымданулары: көмей ісігі, бронхтардың аденомасы. Өкпенің зақымданулары: ісік кезіндегі лимфангит, диффузды липома.

• Инфекциялық

Тыныс алу жиілігінің баяулауы: менингит, ми абсцессі, энцефалит. Нерв бұлшық еттік зақымданулар: полиомиелит; Гииен-Барре синдромы, сіреспе, ботулизм. Плевра мен кеуде клеткасының зақымданулары: эмпиема. Тыныс алу жолдарының зақымданулары. Өкпенің зақымданулары.

• Идиопатиялық

Тыныс алу жиілігінің баяулауы: ОЖЖ дегенеративті аурулары. Нерв бұлшық еттік зақымданулар: диафрагманың параличі; бүйірлік амиотрофиялық склероз; шашыранды склероз. Плевра мен кеуде клеткасының зақымданулары: спонтанды пневмоторакс. Тыныс алу жолдарының пневмониялар зақымданулары: ларингоспазм. Өкпенің зақымданулары: үлкендердің респираторлы дистресс-синдромы; өкпе фиброзы.

• Метаболикалық

Тыныс алу жиілігінің баяулауы: кома, микседема, алколоз. Нерв бұлшық еттік зақымданулар: гипофосфатемия. Өкпенің зақымданулары: карбоангидразаның ингибирленуі; бауыр циррозы кезіндегі гипоксемия.

• Иммунологиялық

Тыныс алу жиілігінің баяулауы: аллергиялық ринитте ұйқы кезіндегі апноэ. Нерв бұлшық еттік зақымданулар: миастения. Плевра мен кеуде клеткасының зақымданулары: склеродермия; анкилозирлеуші спондилоартрит. Тыныс алу жолдарының зақымданулары: көмейдің ангионевротикалық ісінуі; бронх демікпесінің аллергиялық түрі. Өкпенің зақымданулары: аллергиялық пневмонит; трансфузионды реакциялар.

Жедел тыныс алу жеткіліксіздігінің асқынулары:

Жедел гипоксемия өмірге қажетті мүшелердің функцияларының бұзылысына әкеледі (ең алдымен ОЖЖ және жүректің). Жедел гиперкапния комаға, естің бұзылысына, жүректің электрлік тұрақсыздығына, артериалді гипотензияны тудырады.

Клиникалық көрінісі

Жедел тыныс алу жеткіліксіздігі кезіндегі шағымдар мен клиникалық симптомдар спецификалық емес және белгілі бір дәрежеде тыныс алу жеткіліксіздігіне алып келген ауруға байланысты.

Жедел тыныс алу жеткіліксіздігіне тән көріністер: ентігу немесе тұншығу; тыныс алуға қосымша бұлшық еттердің қатысуы; қанның оттегімен қамтамасыз етілуінің бұзылысынан дамитын цианоз; гипоксия кезінде: психиканың бұзылысы (қозу, есінің бұзылуы, ориентацияның бұзылуы); артериалді гипотензия және тахикардия (сирек) және артериалді гипертензия және тахикардия (әдетте).

Гиперкапния кезінде: есінің бұзылуы (естен тану, коматозды жағдай); бастың ауырсынуы; бет гиперемиясы; артериалді гипотензия және тахикардия. Тыныс алу жеткіліксіздігінің басқа да симптомдары сақтала тұра тыныс алу жиілігінің кездейсоқ төмендеуі минутына 12 ден төмен болса, тыныстың тоқтауын көрсететің жағымсыз белгі болып табылады.

Жалпы қарау және физикалық тексерулер

• Өмірге қажетті функциялар мен жалпы жағдайды бағалау:есті, тыныс алуды, қан айналуды.

• Визуалді бағалау: көмей стенозының көріністері (стридорозды тыныс, таңдай, тілдің ісінуі), жарақатардың орны, цианоз, ортопноэ бар ма, тыныс алуға қосымша бұлшық еттер қатысуы және т.б. болуы.

• Температураны, пульсті, АҚ, ТАЖ, мойын тамырының қанға толуын бағалаңыз.

• Өкпе мен жүректің аускультациясы: жедел тыныс алу жеткіліксіздігіне алып келген патологиялық процесстің себептерін анықтау үшін.

Құрал аспапты зерттеу

• Егер де жүрек патологиясымен байланысы жоқ себептер болмаса, орта және қарт жастағы адамдарға 12 тіркемеде ЭКГ тіркемелерін жасау керек.

• Бронхообструкцияны анықтау үшін пинкфлоуметрдің көмегімен тыныс шығарудың пиктік жылдамдығын зерттеу.

Емі Жедел тыныс алу жеткіліксіздігіне әкелген себепті жою, жалпы шаралар (науқастың қалпы, тыныс алу жолдарының санациясы, венозды келуді қамтамасыз ету) және симптоматикалық терапия (гипоксемияны коррекциялау үшін оттегімен ингаляция, өкпені жасанды тыныс алдыру және де тыныс алу жеткіліксіздігін тудырған аурудың клиникалық симптомдарына байланысты басқа да шаралар).

Госпитализацияға көрсеткіш

Науқасты тасымалдау ерекшеліктері және госпитализациялауға көрсеткіш тыныс алу жеткіліксіздігін тудырған ауруға байланысты.

Бронхиалық демікпе дегеніміз - негізгі патогенетикалық механизмі бронхтардың гиперреактивтілігімен қабынумен жүретін, негізгі клиникалық көрінісі болып - бронхоспазм салдарынан тұншығу ұстамасымен (көбіне экспираторлы), бронхтардың кілегей қабатының ісінумен, гиперсекрециясымен жүретін тыныс алу жолдарының созылмалы ауруы.

Бронх демікпесінің жіктелуі өкпе функциясының көрсеткштері мен клиникалық симптомдарының көрінісімен негізделеді:

1.Этиологиясына байланысты: атопиялық (экзогенді); атопиялық емес (эндогенді); аралас.

2. Аурудың ауырлығына байланысты ажырады: Ι саты, ΙΙ саты, ΙΙΙ саты, ΙV саты.

Ағым фазасына байланысты: өршу, тұрақты емес ремиссия, ремиссия, тұрақты ремиссия (2 жылдан көп).

Қауіп факторлары: кенелер аллергені, үй шаң тозаңы (ұсақ көзге көрінбейтін), шылым шегу (науқас өзі тарта ма, әлде басқалар тартқандағы түтінмен дем алама), түкті жануарларға аллергия, тарақандарға аллергия, саңырауқұлақтарға аллергия, физикалық күш түсу және дәрілік заттарды қолданғанда.

Ұстаманы басу: тез әсерлі ингаляционды β-2 агонистер (сальбутамол, фено-терол); тез әсер ететін ұзақ әсерлі β-2 агонистер (сальметерол,формотерол); ингаляционды холинолитиктер (ипротропия бромид); β-2 агонистер мен холинолитиктер қосылған комбинирленген дәрілік заттар; қысқа әсерлі метилксантиндер (аминофиллин); ГКС (преднизолон).

Емдеудің келесі этапына ауыстыру критерийлері: бронхолитикалық терапияның әсерінің болмауы, 6-8 сағат аралығында тұншығу ұстамаларының басылмауы, тыныс алу жеткіліксіздігінің ұлғаюы, «мылқау өкпе».

Астматикалық жағдай дегеніміз- гипоксемия мен гиперкапнияның дамуымен бронхтардың дренажды функциясының бұзылысымен және симпатомиметикалық препараттарға тұрақтылықтың дамуымен жүретін 4-6 сағаттан ұзақ болатын бронхылық демікпенің басылмайтын ұстамасы.

Астматикалық жағдайдың жіктелуі:

Астматикалық жағдайдың формасына байланысты:

1. Анафилактикалық форма (астматикалық жағдайдың шұғыл дамитын түрі) аллергиялық реакциялардың көптеген медиаторларының босауымен жүретін иммунологиялық емес псевдоаллергиялық реакциялардың басымдылығымен негізделеді. Бұл формада гипоксияның күшеюі болады, сондықтан барлық клиникалық көріністер белсенді және тез дамиды. Коматозды жағдайдың дамуына ауыр және жедел тұншығу ұстамалары әкеледі.

2. Метаболикалық форма (астатикалық жағдайдың баяу дамитын түрі) негізгі орында β-адренергиялық рецепторлардың функционалды блокадасы. Астматикалық жағдайдың бұл формасы бірнеше күннен бірнеше апта ішінде дамиды. Науқастарда белгілі бір көлемде қозғалыс белсенділігі сақталған (бөлме ішінде, дәретханада қозғалысы), бірақ ол қиындаған, ентігумен және жалпы жағдайының нашарлауымен жүреді.

Астматикалық жағдайдың ауырлық дәрежесіне байланысты кезеңдері:

Ι-кезең-салыстырмалы компенсация кезеңі - ұзаққа созылған, бронхылық демікпе ұстамасының басылмауы, симпатомиметиктермен және басқа да бронходилятаторлармен емдеуге тұрақты.

Келесі клиникалық симптомдар мен синдромдарды айырады: тахипноэ, тыныс алу жиілігі минутына 30 рет және тыныс алу мен тыныс шығарудың айқын қиындауы, дистанционды сырылдар; науқастың мәжбүр қалыпта отыруы, қосымша бұлшық еттердің тыныс алуға қатысуы; тері мен кілегей қабықтардың айқын цианозы; перкуторлы қорабты дыбыс; аускультативті өкпенің төменгі аймақтарында әлсіреген везикулярлы тыныс, жоғарғы аймақтарында қатқыл, шашыраңқы құрғақ сырылдар естіледі; әлсіз тахикардия; артериялық қан қысымының қалыпты немесе жоғары болуы; ЭКГ да оң жақ жүрекше мен оң жақ қарыншаға күш түсу белгілерінің көрінуі; жалғасып жатқан гипервентиляция қақырық тұтқырлығының жоғарылауына әкеледі, ол бронхтардың қуысын толығымен бітеп гиперкапния мен гипоксемияның жоғарлауына әкеледі.

ΙΙ кезең – декомпенсация немесе «мылқау» өкпе кезеңі: дистанционды сырылдардың айқындылығының арасындағы келіспеушілік және олардың өкпе аускультациясы кезіндегі естілмеуі («мылқау өкпе»); бұл жағдайы ауыр науқастар, сөйлей алмайтын, әрбір қозғалыс науқастың жалпы жағдайын нашарлатады; науқастар әдетте отырған қалыпта, қолдарын төсекке тіреп отырады; есі сақталған, дистанционды сырылдардың айқындылығының арасындағы келіспеушілік және олардың өкпе аускультациясы кезіндегі естілмеуі («мылқау өкпе»); парадоксальді пульс – тыныс алған кезде пульстің толуының төмендеуі (pulsus paradozus) жүректің соғу жиілігі минутына 120 асады; ЭКГ да жүректің оң жақ бөлігіне күш түсу белгілері, аритмиялардың болуы мүмкін; артериялық қан қысымы жоғарылаған; бауырдың фиброзды капсуласының кеңеюіне байланысты оң жақ қабырға астындағы ауырсынудың күшеюі; артериялық қанның газдық құрамының өзгеруі – айқын гипоксия және гиперкапния. Вентиляционды бұзылыстар біршама айқындалған; қышқыл негіздік құрамның метаболикалық алкалоз жаққа қарай ығысуы болады, ал астматикалық жағдайдың өршуі кезінде метаболикалық ацидоз дамиды; айналымдағы қан мен клетка сырты сұйық көлемінің төмендеуі; ингаляциялық симпатомиметиктерді және пуринді қатардағы дәрілерді көп қолданған кездегі (тәулігіне 15-20 рет) бронх кеңейтетін әсердің болмауы, сонымен қатар бронхоспазмның ұлғаюы.

Госпитализациялауға көрсеткіш: астматикалық жағдаймен барлық науқастар шұғыл түрде реанимациялық бөлімге жатқызылуы тиіс.

Негізгі және қосымша диагностикалық шаралар тізімі:

1. Өмірге маңызды функциялар мен жалпы жағдайын бағалау: есті, тынысты, қан айналымды.

2. Науқастың қалпын бағалау: ортопноэ тән.

3. Визуалді бағалау: кеуде куысының бөшке тәрізді болуы; тыныс алу актісіне қосымша бұлшық еттердің қатысуы; тыныс шығарудың ұза-руы; цианоз; мойын тамырларының үрілуі; гипергидроз: тыныс алу қозғалысының жиілігін санау (тахипноэ); пульсті зерттеу (пара-доксалді болуы мүмкін), ЖЖЖ санау (тахикардия, ауыр жағдайларда брадикардия болуы мүмкін); артериялық қан қысымын өлшеу (арте-риялді гипертензия, ауыр жағдайларда артериалді гипотензия болуы мүмкін); өкпе перкуссиясы: қорабты дыбыс; өкпе аускультациясы: қатқыл дыбыс, тыныс шығарған кездегі әр түрлі құрғақ ысқырықты сырылдар, әр калибрлі ылғалды сырылдар естілуі мүмкін.

Медициналық көмек көрсету тактикасы:

Шұғыл көмек:

• Анафилаксиялық формада 0.3-0.5 мл 0.18 % эпинефрин ерітіндісін 0.9% хлорид ерітіндісінде тамыр ішіне;

• Маска арқылы ылғалдандырған оттеғі;

• Тамыр ішіне кортикостероидтарды енгізу: глюкокортикоидты гормондар – преднизолон тамыр ішіне 90-150 мг (300 мг дейін), 120-180 мг этилпреднизолонмен есептегенде;

• β₂ адреномиметиктерді ингаляционды енгізу - сальбутомол 100 мкг/ доза небулайзер арқылы 5-10 минут аралығында. Жақсы әсер болмағанда 20 минуттан кейін қайталап енгізу керек немесе сальметерол + флутиказон аэрозоль түрінде 25/50 мкг, 25/125 мкг,25/250 мкг немесе будесонид 1000-2000 мкг небулайзер арқылы 5-10 минут аралығында;

• Аминофиллин бастапқы дозасы 5.6 мг/кг дене салмағына (10-15 мл 2.4 % ерітінді түрінде тамыр ішіне ақырындап 5-7 минут аралығында), сүйемелдеуші доза – 2-3.5 мл ерітіндіні бөлшектеп немесе тамшылап науқастың клиникалық жағдайы жақсарғанша;

• Гепарин 5000-10000 ЕД тамыр ішіне;

• Сұйықтық дефицитін толықтыру мақсатында, гемоконцентрацияны болдырмау үшін инфузионды терапияны қолданады. Бронх құрамын еріту үшін тамыр ішіне – 4% гидрокорбонат натрии ерітіндісін, 0.9% натрии хлор ерітіндісін, 5% декстроза ерітіндісін енгізеді;

• Өкпе вентиляциясының прогрессирлеуші бұзылысы кезінде өкпені жасанды тыныс алдыру қажет.

Коматозды жағдайда:

• Спонтанды тыныс алу кезінде жедел трахея интубациясы;

• Өкпені жасанды тыныс алдыру;

• Қажет жағдайда жүрек өкпелік реанимация;

• Медикаментозды терапия.

Кеңірдек интубациясына және өкпені жасанды тыныс алдыруға көрсеткіш:

• Гипоксиялық және гиперкалиемиялық кома;

• Жүрек тамырлық коллапс;

• Тыныс алу жиілігі минутына 50 ден жоғары болса.

9-10. «Жедел іш» туралы ұғым. Патогенезі және клиникалық көрінісі

Жедел деп іштің бірнеше минуттан жеті күн аралығында ауырсынуын айтамыз.

Іштің жедел ауырсынуының себептері ішкі мүшенің зақымдалуы болып табылады:

• Париеталді іштіктің қабынуы, ішкі мүшелердің жедел қабынуы немесе деструктивті аурулары кезінде (жедел аппендицит, жедел холецистит, жедел панкреатит, панкреонекроз, ойық жараның тесілуі, ішектің және құрт тәрізді өсіндінің тесілуі, құрсақ қуысының абсцесстері, дивертикулит, Крон ауруы, жаралы колит) байқалады;

• Ішкі мүшелердің обструкциясы (ішек өтімсіздігі, копростаз, өт ұстамасы, обструктивті панкреатит);

• Ішкі мүшелердің қан ағысының бұзылыстары құрсақ қуысының және аорта және эмболиясы тромбозы, жыртылуы, стенозы немесе басылуы (жедел ишемиялық колит, ішектің созылмалы ишемиялық ауруының өршуі, жедел мезентериялді тромбоз, аорта аневризмасы, қысылған жарықтар, ішектің венозды инфарктіcі);

• Ішкі мүшелерінің капсуласының керілуі, паренхиматозды мүшелердің жедел қабынуы немесе ісінуі (жедел алкоголді гепатит, көкбауырдың жедел тромбозы, синдром Бадда- Киари, жүрек жеткіліксіздігі);

• Іштіктің тітіркенуі, эндогенді улану және метаболизмнің бұзылуы (диабеттік кетоацидоз, алкоголді кетоацидоз, уремия, порфирия);

• Иммундық бұзылыстар (анафилактикалык шок, ангионевротикалық ісіну, васкулит);

• Инфекциялы себептер (гастроэнтерит, гепатит, инфекциялық мононуклеоз, герпес, сепсис);

• Жедел немесе созылмалы экзогенді улану (созылмалы қорғасынмен улану, метил спиртімен улану, дәрілік заттарды мөлшерден тыс көп қолдану);

• Іш жарақаттары.

Іштің реактивті жедел қабынуының себептері:

• Іштен тыс аурулары (миокард инфаркті, пневмония, плеврит, перикардит, пиелонефрит және паранефрит);

• Кіші жамбас астауы мүше аурулары;

• Жүйке жүйесі және қимыл қозғалыс аппаратының аурулары (каузалгия, сирингомиелия, психогения).

Клиникалық көрінісі

Іштің жедел ауырсынуы орналасуына, сипатына және берілуіне байланысты әртүрлі болуы мүмкін. Жедел хирургиялық аурулар кезінде іштің жедел ауырсынуы орналасуына байланысты бөлінеді. Іштің оң жақ жоғарғы квандранты; жедел холецистит, өт ұстамасы, гепатит, панкреатит, бауырлық абсцесстер, миокард инфарктісі, пневмония, плеврит, перикардит, ішек өтімсіздігі. Іштің оң жақ төменгі квандранты: аппендицит ішек өтімсіздігі, дивертикулит, тесілген жара, қысылған жарық, бүйрек ұстамасы, эктопиялық жүктілік, аналық жыныс мүше аурулары, эндометриоз. Іштің сол жақ жоғарғы квандранты: панкреатит, көкбауыр инфарктісі, гастрит, миокард инфарктісі, пневмония, плеврит, перикардит, ішек өтімсіздігі. Іштің сол жақ төменгі квандранты: аорта аневризмасы, аорта білеуленуі, ішек өтімсіздігі, дивертикулит, құрсақ арты абсцессі, бүйрек ұстамасы, эктопиялық жүктілік, аналық жыныс мүше аурулары, эндометриоз. Жедел хирургиялық ауруларда жиі жедел ауырсыну дамуы іштегі мүшелер тесіліп, артынша перитонит дамиды. Науқастарда мүше деструкциясы кезінде аяқ астынан ішінде қатты ауырсыну пайда болады. Бірнеше минуттар ішінде ауырсыну ең жоғарғы шыңына жетеді. Бұл ауырсыну мүше құрамының іштіктің жедел тітіркенуінің көрінісі және бұл жедел іш синдромына алып келеді. Жедел іш ауырсынуы деп созылған және аяқ астынан пайда болған, аз ғана физикалық күш түскенде пайда болатын ауырсыну. Кейбір науқас ауырсынуына байланысты гипотония коллапс дамуы мүмкін. Мүше обструкциясы кезі нде қатты ұстама пайда болуы мүмкін бұл шаншу. Шаншу ұстамасы әртүрлі ұзақтықта науқас жағдайы жақсаруымен ауысып отырады, қорқыныш сезім пайда болады және науқас қозған. Деструкция дамығанға дейін және перитонит кезіндегі шаншуда ауырсыну науқас жағдайына байланысты емес.

Ажырату диагностикасы

Жедел хирургиялық ауруларды ажырату диагностикасы. Жедел жәрдем дәрігерлерінің жұмысына кірмейді.

Емі

Ауруханаға жатқызуға көрсеткіш: іштегі жедел ауруы бар науқастар міндетті түрде аурухананың хирургиялық, инфекциялық немесе терапиялық бөлімшелеріне алғашқы диагнозына байланысты жатқызылады. Науқасты жатқызып тасымалдаймыз.

Жиі кездесетін қателіктер.

Ауруханаға жатқызуға дейінгі кезеңде қандай да жедел ішпен науқастарға наркотикалық және басқа да анальгетиктер тағайындау қарсы көрсетілген.

Жедел аппендицит

Жедел аппендицит бұл соқыр ішектің құрт тәрізді өсіндісінің қабынуы.

Аурудың ағымына байланысты мынадай түрлерге бөледі: жай; деструктивті; асқынған; клиникалық айқын.

Аппендицит көбіне аяқ астынан жедел ауырсынумен басталады. Алғашқыда ауырсыну кіндік маңында кейде біраз уақыттан соң оң жақ мықында орналасады. Ауырсыну аясына диспепсия, жүрек айну, бір реттік сұйық нәжіс, субфебрилді қызба дамиды. Кәрі жастағы науқастарда ағымы өшірілген, аз интенсивті ауырсыну.

Жедел аппендицитті анықтайтын симптомдар.

• Кохер–Волкович -оң жақ мықын аймағында эпигастрийден ауырсынудың ауысуы;

• Бартоломье – Михельсона - науқас сол жақ бүйірімен жатқанда, оң жақ мықын аймағын пальпациялағанда ауырсынудың күшеюі;

• Образцов-бүгілген оң жақ аймағын көтерген қалыпта оң жақ мықын аймағын пальпациялау;

• Ровзинг-сол жақ мықын аймағында ауырсынудың күшеюі немесе пайда болуы;

• Ситковский-науқасты сол жақ бүйірімен жатқанда, оң жақ бүйірінінде ауырсынудың күшеюі;

• Щеткин-Блюмберг (перитонит белгісі, қолын іштен тез көтергенде ауырсынудың күшеюі).

Асқынулары: аппендикулярлы абсцесс, перитонит.

Ажырату диагностикасы құрсақ қуысының барлық жедел ауруларымен жүргізіледі. Әйелдерде жатыр немесе аналық без ауруларымен жүргізіледі.

Емі: жедел аппендицитке күдік туған науқастарды хирургия бөлімшесіне жатқызу керек. Жатқызып тасымалдау.

Жедел холецистит

Жедел холецистит-бұл өт қабынуы. Жедел холециститтің негізгі себептері: өт тас ауруы; өт қабының қан тамырларының бұзылыстары; өт шығару жолының бұзылыстары; лимфогенді, гематогенді және жанаспалы өт қабының инфицирленуі.

Жіктелуі

Жедел холецистит мынадай түрге бөлінеді: катаралді; флегмонозды; гангренозды.

Ауруханаға жатқызуға дейінгі кезеңінде мұндай түрлерін ажырату мүмкін емес, сондықтан да 2 топқа бөлген: жедел асқынған холецистит; жедел асқынбаған холицистит.

Жедел холециститтің асқынған түрлерін былай бөледі: механикалық сарғаю; іріңді холингит; перитонит; қап маңы инфильтраты және абсцессі; тесілу.

Клиникалық көрінісі

Жиі айқын симптомы оң жақ қабырға асында интенсивті тұрақты ауырсыну. Оң иыққа, жауырынға, бұғана үсті аймаққа таралады. Ауырсыну көбіне науқастар-дың мазасыздануымен жүреді. Өзіне мәжбүр қалыпты іздейді. Ұйқы безімен қабынғанда ауырсыну белдемелі сипатта болады. Холециститте құсу дамиды, дене қызуы көтеріледі. Ажырату диагностикасы. Онекіелі ішектің ойық жара-сының тесілуімен аппендицитпен, панкреатитпен, миокард инфарктісімен, бүйрек ауруларымен ажыратады.

Емі

Науқасты хирургиялық бөлімшеге жатқызады. Науқасты жатқызып тасымалдау. Жиі кездесетін қателіктер: наркотикалық аналгетиктерді енгізу .

Жедел панкреатит

Жедел панкреатит - бұл ұйқы безінің жедел қабынуы.

Жедел панкреатиттің себептері: алкоголді және өткір немесе майлы тағамдарды көп қолдану, өт-тас аурулары, ұйқы безінің жарқаттары, панкреатикалық өзектердің жарақатсыз тарылуы, 12-елі ішектің аурулары.(ойық жара, дуоденостаз).

Жедел пакреатитті клиникалық ағымына байланысты былай бөледі: жедел, орташа,ауыр.

Клиникалық көрінісі

Эпигастрий аймағында іштің жоғарғы аймағында арқаға таралатын немесе белдемелі сипаттағы аяқ астынан пайда болатын тұрақты ауырсыну . Жедел панкреатиті бар науқастар: эмбрион қалпы, тоқтаусыз құсу, тахикардия, гипотония, ішек парезі, үлкендерді жедел респираторлы дисстрес синдромы пайда болады. Жедел панкреатитті гемодинамикалық бұзылыстар өте ауыр , шок дамуы мүмкін. Жедел панкреатиттердің жалпы симптомдары айқындығы аурудын дәрежесімен байланысты.

Жедел панкреатитте кездесетін симптомдар:

• Керте - көлденең ток ішектің кебуі және алдынғы құрсақ қабырғасының бұлшық еттерінің қатаюы;

• Мейо-Робсон – ауырсынудын сол жақ қабырға немесе омыртқа бұрышында орналасу;

• Воскресенский- құрсақ аортасының пульсациясы болмауы;

• Щеткин-Блюмберг- қолмен басқанда жедел қолды алғанда ауырсынудың күшеюі.

Қосарланған симптомдардың болуы: құсу, гипотония, метеоризм ,анурия.

Мүмкін болатын аскынулары: эндотоксикалық шок; перитонит; жедел бүйрек жеткіліксіздігі.

Ажырату диагностикасы: 12-елі ішектін ойық жарасын тесілуімен, жедел холециститпен, ішек өтімсіздігімен, көп мөлшерде алкоголь қолданғанда туындаған токсикалық гепатиттермен жүргізеді.

Жедел панкреатиті бар науқастар аурухананың арнайыланған бөлімшесіне (қабылдау бөлімшесі) жатқызылады.

Аруханаға дейінгі кезеңдегі ем:

Көк тамырға оңай жету жолын жасау. Мониторинг және өмірлік фукцияларын сақтау. Инфузионды терапия. Жансыздандыру орташа интенсивті ауырсынуда спазмолитиктер қолданады: дротаверин, нитроглицеринді тіл астына қою немесе спрей қолдануға болады. Айқын ауырсыну синдромында наркотикалық емес аналгетиктер қолданады: кеторолак.

Асқазан немесе он екі елі ішектің ойық жарасының тесілуі

Асқазан немесе 12-елі ішектің ойық жарасының тесілуі деп асқазанның немесе 12-елі ішектің қабырғаларында бұрын болған ақау орнында және одан құрсақ қуысына асқазан-ішектің затттарының түсуіне әкелетін тесіктің пайда болуы.

Ойық жараның тесілуіне жара ауруының және жедел жараның дамуы әкеледі.

Тесілуге әкелетін жағдайлар: алкоголды қолдану; асқазанның тағаммен толуы; аса көп физикалық күш түсу.

Жіктелуі:

1. Этиологиясы бойынша: созылмалы жараның тесілуі; жедел жараның тесілуі.

2. Орналасуына байланысты: асқазан; 12-екі елі ішекте.

3. Клиникалық ағымына байланысты: бос құрсақ қуысына тесілу; қалыптан тыс тесілу, асқазан шыға берісінде стенозбен қосарласуы.

Клиникалық көрінісі:

Эпигастрий аймағында немесе оң жақ қабырғасының кенеттен тұрақты пышақ кескендей ауырсынуы тез арада бүкіл ішке таралады. Алдынғы құрсақ қуысы бұлшықеттерінің қатаюы-тақтай тәрізді іш. Науқастар мәжбүр қалыпта шалқасында немесе оң жақ бүйірінде аяқтарын ішіне жақындатып жатады. Анамнезінде: ойық жара.

Ауру ағымы бөлінеді: шок кезінде (6 сағатқа дейін ); науқастың жалған жағдайы жақсару кезінде (6 – 12 сағат тесілуден кейін); өршімелі перитонит ( тесілуден 4-12 сағат өткен соң).

Асқынуы: перитонит.

Ажырату диагностикасы: құрсақ қуысының барлық жедел ауруларымен, миокард инфарктісімен, төменгі бөлікті пневмониямен.

Емі.

Жедел түрде аурухананың хирургия бөліміне жатқызылады. Науқасты жатқызып тасымалдайды.

Жиі кездесетін қателіктер: наркотикалық анальгетиктерді енгізу, асқазанды жуу.

Жедел ішек өтімсіздігі

Жедел ішек өтімсіздігі деп- асқорыту жолымен ішектің құрамының шығарылуының бұзылысы. Жедел ішек өтімсіздігінің этиологиясы: құрсақтағы операциялардан кейінгі бірікпелік аурулар; ішектердің айналуы, бітелуі ( ісікпен, нәжіспен немесе өт тастарымен); ішектердің стенозы, тарылуы; қысылған жарық; ішек моторикасының бұзылысы.

Жіктелуі.

Ауру ұзақтығына байланысты: жедел, созылмалы.

Даму механизімі бойынша:

• механикалық (странгуляциялық және бітелген);

• динамикалық (паралитикалық,спастикалық);

• аралас (бірікпелік, құрттық).

Орналасуы бойынша:

• ащы ішекте;

• тоқ ішекте.

Клиникалық ағымы бойынша үш кезеңге бөледі:

• айқын клиникалық симптомдар;

• жалған жағдайының жақсару кезеңі;

• асқынудың дамуы (перитонит, шок).

Клиникалық көрінісі

Клиникалық көрінісі әртүрлі және ішек өтімсіздігінің түріне байланысты, сатысына байланысты. Қандай да бір жедел ішек өтімсіздігіне тән: кенет басталуы, тоқтауы, жүрек айну, көп ретті жеңілдік әкелмейтін құсу.

Жедел ішек өтімсіздігінің симптомдарын анықтау:

• Ваал-ішек ілмегінің жергілікті кебуі, тимпанит;

• Скляр-алдынғы құрсақ қабырғасын соққылағанда су шылпылы естіледі;

• Тік ішекті саусақпен тексеру (Обухов ауруханасы-тік ішектің ампуласы кеңейген және бос, бұл ащы ішектің төмендеген бөлігінің өтімсіздігі).

Асқыныстары: ағзаның сусыздануы, токсикоз,перитонит. Ажырату диагностикасы: құрсақ қуысының барлық жедел ауруларымен ажыратады.

Емі. Науқастарды ауруханалық хирургия бөлімшесіне жедел түрде жатқызады.Жатқызып тасымалдау.

Жиі кездесетін кателіктер:қандайда бір анальгетиктерді қолдану, асқазанды жуу

Қысылған жарық

Қысылған жарық деп- жарық қабыну құрамының ішекпен жабылған ішкі мүшелермен кенеттен қысылуы, бұл қан айналуды бұзып, некрозға әкеледі.

Жиі қысылған шап жарығы кездеседі, сирек сан, кіндік жарықтары.

Себептері: құрсақ ішілік қысымының тез жоғарылауы, жарық құрамының қысылуы.

Клиникасы.

Қысылған жарық жедел, кенет басталады. Жергілікті белгілері: жарық аймағымен немесе бүкіл іш аймағы бойымен өте қатты ауырсыну; жарықтың салынбауы; жарықтың ауырсынуы және қатаюы; жарыққа жөтелдік толқынның берілмеуі.

Ауырсыну жарық орналасқан жерінде өте қатты. Бірнеше сағаттан кейін қысылған мүшеде некроз пайда болады сол уақыттта ауырсыну азаюы мүмүкін. Бұл кезде мүшелердің қызметінің бұзылуы, ал кейінгі кезеңде перитонит дамығанда ауырсыну қайта дамып, жедел іштің көрінісі дамиды. Кәрі науқастарда нәжіспен қысылу болады ауырсыну уақыт өте келе күшейеді, жарық көлемі жоғарлайды, қатайған, тығыздалады.

Асқыныстары: ішек өтімсіздігі, перитонит дамиды.

Ажырату диагностикасы: шап, сан жарықтарын лимфоаденитпен және үлкен тері асты тамырының тромбозымен, орнына келмейтін жарық пен жүргізеді. Диагностикалау

Қарау және физикалық тексеру.

• жалпы жағдайын және өмірге қажетті кезеңдердің қызметін бағалау есін, тынысын, қан айналымын;

• пульсті және ЖЖЖ санау,АҚ өлшеу;

• көзбен қарау: жарықтың болуын;

• бұрын оңай салынатын жарықтың қазіргі уақытта орнына салынбауы;

• жөтелу симтомының теріс болуы;

• іштікті тітіркендіру симптомын бағалау ( бұлшықет қатаю және Щеткин-Блюмберг симптомы оң болуы).

Емі. Қысылған жарыққа күдік туғанда міндетті түрде жедел аурухананың хирургия бөліміне жатқызу. Жатқызып тасымалдау, тыныштық жағдайында, ауырсынуды мүмкіндігінше азайту.

Жиі кездесетін қателіктер- қандайда бір анальгетиктерді және спазмолитектерді тағайындайды. Қысылған жарықты орнына салуға болмайды.

Гинекологиядағы жедел іш

Гинекологиядағы жедел іш бұл құрсақ қуысындағы қандай да жедел патология салдарынан іштің әртүрлі бөліктерінде ауырсынуымен, перитонеалды симптомдармен және науқас жағдайының өзгеруімен жүретін сиптомокомплекс

Әйелдерде іштің төменгі бөліктеріндегі өте қатты ауырсынуымен перитонеалды симптомдармен жүретін келесі аурулар кездеседі: құрсақ ішілік қан кету, жатырдан тыс жүктіліктің дамуының қаупі, сальпингоофорит, эндометрометрит, түсіктер, ішкі тыныс мүшелерінің операциялары, аналық бездің гормондық бұзылыстары, гениталды инфантилизм, эндометриоз.

Клиникалық көрінісі.

Жатырдан тыс жүктілік.

Жатырдан тыс жүктілікті мынандай түрлерге орналасуы бойынша бөледі: түтікті, аналық бездегі, мойындағы, мүйізшедегі, құрсақтық. Клиникалық ағымы бойынша: өршімелі, бұзылған, түтікшелі түсік тәрізді, жатыр түтікшесінің жыртылуы. Жатыр түтікшесінің жыртылуы кенет басталып, қан кетуге, көбіне массивті қан кетуге әкеледі. Науқастар жыныс жолдарынан бөлінетін қанды бөліністерге шағымданады.(түтікшелі түсікте), сонымен қатар бір жақты ұстама тәрізді немесе тұрақты іштің төменгі бөлігіндегі ауырсыну мазалайды, бұл тік ішекке таралады, бас айналу, әлсіздік, жүрек айну, диарея, метеоризм болады. Анамнезінде 4-8 аптаға етеккірі кешіккен, бұл жүктілікке күдікті белгі. Жүктілікке тән оң иммунологиялық реакция, жалпы жағдайының нашарлауы, тері жамылғысы қуқыл тартады және науқаста естен танулық жағдай. Қан ағу ұзақ уақыт жалғасқанда геморрагиялық шок және қан кетуден кейінгі анемия дамиды.

Аналық бездің апоплексиясы сипатына құрсақ ішілік қан кету (анемиялық түр) және ауырсыну синдромы (ауырсыну түрі) тән. Ауру жедел басталады, іштің төменгі бөлігінде кенет ауырсыну пайда болады, зақымдалған жағында айқын сезіледі.

Киста аяқшаларының айналуы.

Киста аяқшаларының айналуында зақымдалған жағында іштің төменгі бөлігінде ауырсыну мазалайды (ауырсыну шыдатпайтын), сонымен қатар жүрегі айну, құсу, метеоризм, ішектің парезі. Қарағанда алдыңғы құрсақ қуысының қатаюын және іштіктің тітіркену симптомы байқалады.

Жыныс мүшелерінің қабынулы аурулары.

Әйел жыныс мүшелерінің қабынулы ауруларына клиникалық көрінісі білінбейтін, аз симптомдылық тән. Пиосальпинксте, аналық без іріңдеуінде және тубовариалды абсцессте науқастар қабынған жағындағы іштің төменгі бөлігіндегі тұрақты ауырсынуға, қалтырауға, жоғары қызбаға, әлсіздікке, тахикардия, жүрек айну, нәжіс, газдың тоқтауы, жыныс мүшелерінен іріңді бөліністерге шағымданады. Ауырсыну аяқтарға бел аймағына таралуы мүмкін. Іші жұмсақ, кейде кебуі мүмкін. Іріңді түзілістердің тесілуінде бірінші сағаттарда аз симптомды, перитонит белгілері пайда болады. Интенсивті, кейде сыздайтын ауырсыну пайда болады, айқын орналасусыз, қалтырау, қызба, тахикардия, ауырсынатын зәр шығару, сұйық нәжіс, іш кебуі, іштіктің тітіркену симптомдары пайда болады.

Асқынулары: - құрсақ ішілік қан кету, пельвиоперитонит, перитонит

Емі. Көпсалалы ауруханаларға жедел түрде жеткізіледі.

Көп кездесетін қателіктер: ауырсынуды басатын дәрі-дәрмектер енгізу, ауруханаға жатқызуды кештету.

Ауруханаға жатқызуға дейінгі емі.

• Құрсақ ішілік қан кетуде қан алмастырушы ерітінділерді құю керек (декстран ертіндісі, гидроксиэтилкрахмал дәрілік заттары).

• Антибактериалды дәрі-дәрмектер кең спектрлі және ұзақ әсер ететін (цефтриаксон 1-2 г в/і немесе б/і метронидазолмен 500 мг 100 мк т/і тамшылатып немесе амоксициллин 2,4г т/і метронидазол 500мг 100 мл т/і тамшылатып) дәріні қолдану.

• Киста аяқшаларының айналуында ауруханаға жатқызуға дейінгі уақытта ем қолданбайды.