hyFbim Ьэм кеше, Ьурыштыц шэхес я^мышындагы урыны ЬикЬэненсе йылдар^а донъя кургэн ике э^эр^э — М. Кэрим- дец «Ярлыкау» (1985) повесында Ьэм Э. Хэкимовтыц «Кош юлы» (1987) романында узенсэлекле хэл ителде.

«Ярлыкау» повесы Ьайланган материалы менэн катмар- лы, йекмэткеЬе менэн рэйэт бай э<^эр. «Ярлыкау»?ыц тема- Ьы — hyFbiui. Лэкин... рэ^эттэ булмаранса, Ьэр хэлдэ, hyFbiui- ты быраса улай сарылдырманылар. «Ысын» Ьурыш гуйэ ки повестан ситтэ бара. Эммэ герой^ар менэн булран ботэ хэлдэр — hyFbim нэтижэЬе, Ьурыш осоро канундары буйын- са йэшэу Ье^емтэЬе»¹,— тип я^ы С. Айытматов. Повесть мехбат бронетранспортерыныц механик-водителе Любомир Зух менэн фронт яны ауылындары укытыусы кы:?ы Мария Тереза Бережнаянын Консырыш поэмаларына тин мохэббэте тураЬында хикэйэлэй. hyFbim осороноц аяуЬы? шарттары ото мехэббэт хакына абайламаран а^ым яЬаран рашик егеттец у?ен Ьэлэк итэ: Ьейгэн кы^ы эргэЬенэ тендэ хэрбй машинаЬы менэн барран есон трибунал уны улем язаЬына тарттыра.

hyFbiLUTbiH фажирэ булыуы, кешелектец йэшэйешенэ карты икэнлеге кала Ьэм ауылдар^ыц фашистар тарафы- нан яндырылыуы, миллионлатан кешелэр^ец дошман уты- нан Ьэлэк булыуы менэн генэ тугел, э ил эсендэ бер ук ла- гер?а тороусылар^ыц у^-ара монэсэбэттэре корбаны бу- лыу?а ла, исэн калрандар куцеленэ румерлек яра Ьалыны- уында ла, кешелек эхлэренэ зыян килеуендэ лэ сарыла. «Яр- лыкау»?а топ иттибар hyFbim куренештэренэ Караганда ха- рактер^ар бэрелешенэ, кешенец емерелгэн я^мышына, улте- релгэн мохэббэтенэ туплана. М. Кэрим бер яктан, кешене, унын саф мехэббэтен и?еп, тапап у^ан Ьурышка карты ау- аз ЬалЬа, икенсе яктаи, кулдарына биргэн властыц язалау- сы косой урынлы кулланмаган, ботэ нэмэне hyFbim шартта- рыпа япЬарып, кеше я?мышы тураЬында етди яуаплылык Ьэм хэстэрлек менэн хеком йеретмэгэн, «кеше румере аяу тугел, у? мундиры аяулы»² булран бэндэлэр^е уткер сар­казм менэн фашлай.

Тэуге идея-эстетик максат кешелектец Ьурышка карты протесына килеп кушылЬа, э^эр рухы беген илдэ барран у^гэртеп короу^ар процесы менэн ауаздаш: я^ыусы ижти- мари тормошта, югары мэнфэрэттэр менэн эш иткэндэ кеше

¹ Айытматов С. hyFbim тыу^ырган эрнеу.— Лит. Россия, 1986, 7 но­ября.

2 Хесэйенов f. Химмэткэ тешкэн ярлыкау.— Аги?ел, 1986, № 2, 128-се б.

71

я^мышы тураЬында Ьэр яклап уйлау^ы бер вакытта ла онотма^ка кэрэклекте и^кэртэ.

Э. Хэкимовтыц «Кош юлы» романында ла персонаж- дар?ыц hyFbimTaFbi батырлыгы, дошманды ецеу всон йэндэрен аямай керэшеуен курЬэтеу менэн бергэ, я?ыусы улар^ыц кешелеклелек Ьы^аттарын асыура ла $ур FbiHa иртибар итэ. Шул ук вакытта ошо кешелеклелекте совет ар- мияЬыныц разведка органдары дошманра карата йом- шаклык тип баЬалап, батыр Ьурышсыны нахакка рэйеплэуе, трибуналдыц хекем итеуе лэ Ьурэтлэнэ. Ошоноц менэн ро­ман ецеусе совет армияЬын ыцрай караштан FbiHa тороп сарылдырран э^эр^эр^эн шактай айырыла, уценен пафосы менэн М. Кэримдец «Ярлыкау» повесы менэн бер торло ук яцрыраш ала.

Ьуцры йылдар^а йэмриэттэ барран кырка идеологик бо- ролоштар Ье^емтэЬендэ Ватан Ьурышы вакираларына, фа- шизмды ецеу хакына бирелгэн оло корбандарра, бойок ецеу^ец Ье^емтэЬенэ карата торле каршылыклы караштар яцрыраран бер мэлдэ яугир э?ип А. Магазов «Тэубэ» (1992) романында ошо мэсьэлэне полемик уткерлек менэн кутэрэ. Донбассты, Кырымды дошмандар^ан азат итеу есен барран Ьауа Ьурыштарын, Бумэров, Таранин, Правдин кеуек ге- рой^ар^ыц батырлырын да, эсирлек кеуек хурлырын да, ремумэн, катмарлы я^мыштарын тасуир итеу менэн бергэ, автор был ецеу^ец бегенге эЬэмиэте тураЬында ла уйлана.

Ьуцры уты? йылда, фронт вакиралары менэн бер рэттэн, тыл тормошо тураЬында ла романдар Ьэм повестар ижад ителде. Эхнэф Байрамовтыц «Сынырыу йылдары» (1972) ро­манында ©фе механика заводындагы кесоргэнешле хе^мэт сарылыш тапты. Эшселэр^ец кубеЬе фронтка китэ, улар урынына инде елкэн йэштэге эшселэр, катын-кы^^ар ба^а. Улар «бында фронт — хе^мэт фронты» икэнен ацлай^ар. «Мин, ба^кынсылар^ы сэнселдермэйенсэ тороп, заводтан китмэйэсэкмен!»¹ — ти кисэге пенсионер, карт коммунист Крайнов.

Ф. Эсэнов «0мет» (1982) Ьэм Р. Байбулатов «Дала тацдары» (1990) романдарыида Ьурыш вакытындары башкорт ауылы тормошо шулай ук героик Ьы^аттары Ьэм трагик моменттары менэн Ьурэтлэнде. «©мет» романында «беген фронттыц ныклыры тылдыц ныклырына бэйлэнгэн»² икэнлеген ацлап, бетэ физик Ьэм рухи кестэрен бер максатка — дошманды ти^ерэк ецеугэ мобилизациялаган

1 Байрамов э. Сыныгыу йылдары.— ©фе, 1972, 63-се б.

2 Эсэнов ф. ©мет.— ©фе, 1985, 35-се б.

72

кешелэр сарылдырыла. У^эккэ фронтта аягы яраланып кайткан Ьэм кайтыу менэн комсомолдыц район комитеты се- кретары булып эшлэй башлаган кешенец — Хэсэн Ба- тырйэновтыд куйылыуы авторра hyFbiuj йылдарындары ауыл тормошон терло яклап Ьурэтлэргэ мемкинлек биргэн. Бетэ ауырлык катын-кы??ар Ьэм йэш у?мер^эр в?тенэ йекмэлеп калган ауылдар^агы кесергэнешле хе^мэт, ке- шелэр^ец у? ауы^арынан е^еп, актык икмэкте фронт фай^аЬына биреуе, куптэр^ец ир^эренец Ьэм улдарыныц hyFbiujTa Ьэлэк булыу кайгыЬын кисереуе, кар а?тында калган игенде ашап арыуланыу^ар, йэштэр^ец, ауыр- лыктарга карама?тан, а? булЬа ла кунел асырра ынты- лыу^ары, мехэббэттэре Ь. б. — бетэЬе hyFbiui тарафынан тыу^ырылган катмарлы обстановканы йэнлэндерэ. Хэсэнгэ, уныц эсэЬе, трактор бригадаЬы бригадиры Зэйтунэ Ба- тырйэновага, яды Fbrna бергэлэп тормош кетэ башлаган ирен Ьурышка о^аткан Фэрзэнэгэ Ь. б. repoft^apFa, объектив ауырлыктар^ан тыш, кешелэр менэн и?эплэшмэй торран ту­па? колхоз председателе Гр игорий Медведев Ьэм башка бо^ок куцелле бэндэлэр менэн бэрелешергэ, фронттан яра­ланып кайткас эскеселеккэ Ьалышкан Сабирйэнде дере? юлга кундереу есен керэшергэ лэ кэрэк була. Хэсэн Ьэм башка герой^ар^ыд ти?кэре персонаждар менэн бэрелештэ анЬатырак едеп сьтыуы, hyFbiui вакытында етем балалар йортон ойоштороу эшенед едел генэ башкарылыуы, дошман- дар^ан азат ителгэн райондарра яр^ам итеу буйынса ауыл- дар?а уткэрелгэн саралар, айырым колхоздар^ыд был эштэ югарынан алынран курЬэтмэ буйынса «инициатор булып CbiFbiLu яЬауы» кеуек куренештэр э?эр?э бер а? ецеллэште- реугэ бирелеу хакында и?кэртэ.

Р. Байбулатов hyFbiui килтергэн уцалма? яралар ту- раЬындагы Ьу^е гуйэ ки Ф. Эсэнов тукталып калган тештэн дауам итеп алып китэ. «©мет» романы ижад ителгэн ocop^aFbi ижтимаги-политик шарттар халык тормошондары куп кенэ ауыр, каршылыклы хэлдэр^е бетэ ысьтбарльтын- да асып биреу мемкинлеген сиклэгэн булЬа, Р. Байбулатов инде яды шарттар^а Ф. Эсэнов эйтеп бетерэ алмаганды ар- табан у?тереп, тулырак яктырта. Ьурыш вакытына хас ауырлык-каршылыктар^ы сарылдырранда, ул быныд сьта- нактарын, сэбэптэрен тэрэнерэк асырра ынтыла, артабан у?тереп, художестволы-логик Ье^емтэлэренэ тиклем еткерэ.

«Дала та ддары»ндары ыцрай персонаждар партия курЬэтмэлэре менэн генэ эш итеусе, рэсми патриотик тойролар менэн генэ йэшэусе, рэсми идеологияны сагылды- рыусы шэхестэр тугел инде. Рэтле грамотаЬы ла булмаура

73

карамас^тан, hyFbim йылдарында колхоз менэн етэкселек итеу^е у^ е^тенэ йекмэп калган елкэн йэштэге Иргэли ботэ эшендэ уценен тормош тэжрибэЬенэ, халыктыц йе^эр йыл- дар буйына туплаган акылына ниге^лэнгэн интуицияЬына, кешелеклелек, рэ^еллек приициптарына таяна, hop а?ымын- да беренсе сиратта у:? кулы а^тындагы крэ^тиэндэр, ер ке- шелэре я^мышы тураЬында уйлай. Ул югарынан килгэн курЬэтмэлэр, «партия кушыуы» буйынса тугел, э намыты, йерэге кушыуы буйынса эш итэ. Шул юлда ул йыш кына • райком менэн ки^кен каршылыкка ла инэ. Иррэли образын hyFbim осоро колхоз крэ^тиэне тормошоноц ботэ катмарлы- лыры эсенэ куйып, автор ябай башкорт кешеЬен иц куркэм сифаттары менэн кэу^элэндерэ.

Ф. Эсэнов та, Р. Байбулатов та hyFbim вакытында ка- тын-кы? я^мышын яктыртыура зур урын бирэлэр.

Р, Байбулатов Ьурыштан hyuFbi вакиралар^ы ла йурэт- лэп, яу йылдары касафатыныц байтакка Ьу^ылыуыи да курЬэтэ.

Тыныс йылдар^а Ватанды Ьаклау темайы А. Магазов- тьщ «Шоцкар юлы» (1971), «Ерем ©сон, илем осой» (1975), «Атылран йондо??ар» (1979) повестарында хэрби авиация осоусыларыныц хе^мэте материалдарында хэл ителде. Бын- дай э^эр^эр £Э совет кешелэрендэ патриотизм, батырлык эс- тафетайын ра^лау ярынан эЬэмиэтлелэр.

5

Илебе^ халыктарыныц, шул идэптэн башкорттар^ыц да, милли у^ацы артабан усеуе, тарихка, быуаттар буйына формалашып Ьэм нырынып килгэн рухи тамыр^арра, терло осор^ар араЬындагы бэйлэнештэргэ игтибар^ыц косэйеуе hyHFbi егерме-уты^ йылда прозала уткэндэр^е ныгырак байкаура килтер^е. Я^ыусылар халык характерыныц, эхлэк нормаларыныц, рухи культураЬыныц формалашыуын, бе- гонг© карат Ьэм тэртиптэр^ец ниге^енэ яткан дойом кеше- лек каги^элэренец кайман килеуен, тарихтыц боролошо мэлдэренэн, быуаттар^ыц тэрэн тепкелдэренэн'э^лэй^эр.

60—70 йылдар^а, уткэн этаптар^агы шикелле, тарихи- революцион проза актив у^терелде. Был проза проблемати- каЬы, сагылдырран тормош материалы, образдар^ыц бире- леше Ьэм стиль-композиция у^енсэлектэре йэЬэтенэн дэ куп торлелеккэ ирешэ бара, беренсе сиратта, уценен панорама- лылыры менэн айырылып тора. Ьурэтлэнгэн вакиралар куп вакыт бер ауыл йэки бер тобэк менэн генэ сиклэнмойенсэ, Башкортостан Ьэм ботэ ил кулэменэ йэйелэлэр, терло си- ныфтар^ы Ьэм социаль теркемдэр^е у? эстэренэ алалар. Был, беренсенэн, Рэсэй халыктарыныц ботэ катламдарыныц

74

егерменсе быуатта тарихи хэрэкэткэ ку^ралыуынан, баш- корт халкы тормошоноц, ниндэй генэ алы£ тобэктэр^э бул- MahbiH, ботэ ил тормошо менэн бэйлэнешенец косэйеуенэн килде. Икенсенэн, я^ыусылар^ыц шул тарихи ысынбар- лыкты ботэ катмарлылыгында, кешелэр Ьэм халыктар^ыц у?-ара тыгы^ монэсэбэтендэ курЬэтергэ ынтылыуыныц да роле -j'yjp булды.

Ж. Кейекбаевтыц «Тугандар Ьэм таныштар» (1968) ро­манында топ вакига Урал тау^ары араЬында яткан Таш- баткан ауылында Октябрь революцияЬы алды йылдарында бара. Эммэ крэ^тиэндэр араЬында синфи каршылыктар^ыц косэйеуен, хе^мэтсэн массалар^ыц карашы у^еп, революци- он ацы формалаша барыуын сагылдырганда, я^ыусы ошо ауыл рамкаЬы менэн генэ сиклэнеп калмай. Крэ£тиэндэр?ец тормош-конкурешен деталлэп Ьурэтлэу менэн башланган роман Эхмэ?и бай?ыц бер рэйепЬе? кешене ултереуе менэн бэйле рэуештэ массалар^а гэ^елЬе^леккэ каршы ри- заЬы^лык тыуыу, хаклык э?лэу менэн катмарландырыла. Ауыл кешелэре у:? бай^арыныц Fbma тугел, ботэ и^еусе- лэр^ец гэйепле икэнлеген ацлаура табан баралар. Э был караштыц тамам формалашыуы Ьэм нырыныуы ©сон улар^ыц хэрэкэт, бэйлэнеш сфераЬыныц кицэйеуе кэрэк бу- ла. Автор ярлылыкта, етемлектэ FyMep Ьоргэн Сонэрэт Аккуловтыц калара китеп, эшселэр араЬына элэгеуен, импе- риалистик Ьурышта катнашыуын, алдынры карашлы эш­селэр йоронтоЬонда революцион корэш юлына барыуын курЬэтэ. Ауыл халкыныц тарихы, шулай итеп, айырым ге- рой^ар аша, ботэ ил тарихы менэн бэйлэнешкэ инэ, ха­лыктыц у^еше ижтимаги монэсэбэттэр^ец кицэйеуе менэн, э тарихи перспективаныц сарылышы э^эр^э эпиклыктыц ар- тыуы менэн бэйлэнэ. .

Иллепсе йылдар^а я^ылган «КэмЬетелгэндэр» романы- ныц дауамы булран «Оло Эйек буйында» (1966) Ьэм «Емеш» (1969) э^эр^эрендэ 3. Биишева ла революция Ьэм граждан- дар Ьурышы осорон Ьурэтлэу^э эпик алымдар менэн эш ит- те. Эгэр трилогияныц беренсе китабында Октябрь алды кондэрендэ ауыл ярлыларыныц и^елеп, интегеп йэшэу^эре курЬэтелЬэ, и^еусе синыф вэкилдэренец яуызлыры фаш- ланЬа, «Оло Эйек буйында» романында я?ыусы хе^мэтсэн массалар^ы ана шул и^елеу, кэмЬетелеу^эн коткарыу ©сон барран синфи корэш -мотивтарын нык кына косэйтэ. Был мо- тивтар э^эр^ец топ темаЬы булып эуерелэ Ьэм граждандар Ьурышы фронттарында кораллы бэрелеш картиналары аша ла, ауылдар^а кырка у^гэртеп короу^ар ©сон корэш ситуа- цияларында ла, ижтимари Ьэм эхлэки караштар каршы- льшын аскан моменттар^а ла, айырым шэхестэр^ец катмар-

75

лы йылдарна у? позицияларын табыу есен эплэнеу- бэргелэнеунэрендэ лэ хэл ителэ.

Трилогияньщ есенсе китабы — «Емеш» романы иЬэ ха- лыктыд Октябрь революцияЬынан Ьудгы йылдарнагы рухи у^еше проблемаЬын у^эккэ куя Ьэм уны элекке етем башкорт кы^ы Емеш образы ярнамында аса. Тэуге мэлдэ яды йэмриэт биргэн мемкинлектэрнэн фай^аланып, белем урнэренэ кутэрелгэн, яды тормошка аяк баркан Емеш я^мы- шы халык я^мышы булып дейемлэштерелэ. Эммэ художест- волы проблеманы унэктэге бер герой тирэЬенэ туплау Ьудры романды композицион яктан тарайта тешэ, бер план- лылыкка тартымлай.

Ф. И^энроловтыд «Арыш башагы» (1968), «Ир-егеткэй менэн ат башы» (1971) Ьэм «Ьэйкэлдэр — терелэр ес©н» (1974) романдарынан торран трилогияЬы иЬэ, киреЬенсэ, ре- волюцион керэш, ядырыш вакигаларын тарырак даирэлэ Ьурэтлэунэн башланып, артабан эпик кидлеккэ сыра. «Арыш башары»нда Башкортостанда совет власын урын- лаштырыу Ьэм яды тормош нигеннэрен Ьалыу мэсьэлэлэре айырым бер ауылда барран вакираларра бэйлэп хэл ителэ. Унда урындарна совет власын ойоштороу юлындары каршы- лыктар на, кулактарра каршы керэш тр, яды совет мэктэбе- нед барлыкка килеуе лэ, яды тип сэнрэттед, культураныд моронлай башлауы темаЬы ла урын ала. Былар бетэЬе лэ романда яды тип шэхестед формалашыуы проблемаЬын хэл итеугэ йунэлдерелэ.

Э^эрнэрнед сюжет нигенендэ ике синыфтыд Ьис ки- лешмэусэн керэше ята. Бигерэк тэ Аллаяр кулак а^тыртын, мэкерле дошман киэфэтендэ кэунэлэндерелэ. Ауыл на^ан сагында бер уне гэзит алдырып, донъяныд кайна барыуын Ьиненеп торран, Ьэр нэмэлэ у? файнаЬын кунэткэн, мэ^эни НЭ, совет власына лояль дэ куренэ белгэн Аллаяр революция дошмандары теркеменед унэк фигураЬы итеп Ьурэтлэнэ. Э яды тормош ©сен керэшселэр ярында иЬэ — граждандар Ьурышы утында сынырып кайткан ярлы крэ^тиэн улы Сад- рислам Ьэм ауылдыц алдынры йэштэре.

Романда локаль характерна Ьурэтлэнгэн вакиралар Сад- рислам, Вэлиулла Келембэтов образдары ярнамында Башкортостан кулэмендэ барран ижтимари-политик хэрэкэт менэн дэ бэйлэнэ.

«Ир-егеткэй менэн ат башы» Ьэм «Ьэйкэлдэр — терелэр есен» романдарында иЬэ Ьурэтлэнгэн социаль-политик вакираларныд даирэЬе нык кына кидэйэ. Уларна алгы планра куйылган яды керэшсе геройнарныц эш-хэрэкэттэре, керэш юлдары менэн бэйле рэуештэ был вакираларныд иж-

76

тимари сфераЬы ла у^гэрэ, урын ягынан да рэйэт киц масштаблы булып китэ. Бэлэбэй^э башкорт рэскэр?эре час- тарын ойоштороу, Сарански^а Башкортостан хекумэтенец эшмэкэрлеге, Украинала ак бандаларра карты керэш, Пет- роградты Юденич рэскэр^эренэн яклау^а катнашыу кеуек торло кимэлдэге тарихи вакиралар романдарра киц эпик яцрыраш бирэлэр. Большевиктар^ыц Зэки Вэлиди Ьэм уныц тарафдар^ары менэн керэше, кисэге ауыл йэштэренец рево- люцион hyFbimcbi булып формалашыуы кеуек вакиралар $а ки<?кен синфи Ьэм милли каршылыктарра ниге?лэнгэн сю- жетка яцынан-яцы социаль-политик кесергэнеш е^тэй^эр. Был ике романда ла — йэш Ьурышсылар ФэЬим Ьэм ЗеЬрэнец Петроград музыканты Лев Адамович менэн менэсэбэттэрендэ, Хэй?эр?ец башкорт рэскэр^эре осен «Са- лауат» газите сыгарыуы h. б. ситуациялар^а — яцы культу­ра, кешелэр^ец рухи у^еше мэсьэлэлэре кутэрелэ. Герой^ар куберэк социаль-политик вакиралар эсендэ бирелеп, шул процеста характер?ар сыныгыуы, рухи у^ештэре курЬэте- леу, яцы тормошто яулау юлдары хакында персонаждар^ыц да, автор^ыц да уйланыу^арыныц мулльшы Ф. И^энролов- тыц Ьуцры ике романын «социаль-публицистик, социаль-по­литик романдар» рэтенэ ба^тыр^ы¹.

Башкорт тарихи прозаЬыныц эпиклык Ьы^аттары Я. Хамматовтыц «Бортеклэп йыйыла алтын» (1965), «Акман-токман» (1970), «Йэшенле йэй» (1973), «Юррашты» (1980) Ьэм «Руда» (1982) романдарынан торран пенталогия- ла тары ла асык сагылды. Революция алды йылдарында Урал алтын приискыларындары социаль каршылыктар^ы, башкорт эшселэр синыфыныц формалаша башлауын дэлиллэусе вакиралар^ан алып, уты^ынсы йылдарра тик- лемге осор?о эсенэ алган был биш томлы э<?эр башкорт халкы тормошоноц меЬим бер этабын элегэ тиклем э?э- биэттэ тейешенсэ яктыртылмаган материалда тэфсилле итеп сарылдыра. Улар^а «дейом халык эЬэмиэтендэге ваки- ралар^ыц объектив арышы, шул агыштагы халыктыц тари- хй-психологик портреты»² бирелэ.

Тэуге романда йэшэу рэуештэре менэн крэ^тиэн, приис- кйла эшлэу^эре менэн эшсе булып и^эплэнергэ хаклы булган Сакмай ауылы кешелэренец тормощо, улар араЬын- Да синфи дифференциацияныц кесэйэ барыуы курЬэтелэ. Старателдэр^ец, алтын табып байыу емотв менэн, кен-тен

эшлэп яфа сигеуен, ошо металл есен бер-береЬен ултереугэ

• ^в » $ ^{1 1} '* .

I И ■ I II ■■ Р

1. Баимов Р. Судьба жанра.Уфа, 1984, с: 129.

2. Вахитов Э. Ижади портреттар.-^ 0фе, 1976, 232-се б.

тиклем барып етеуен, э прииск хужаларыныц улар и^эбенэ Ьаман да байый барыуын курИэтеу менэн бергэ, Я. Хамма- тов массалар^а бындай хэлгэ карата асыу ?а тыуа башла- уын сарылдыра. Эммэ стихиялы протесты ацлы керэш ын- тылышы итеп у^тереу есен алдынгы эшселэр^ец, рус боль- шевиктарыныц ацлатыу эше алып барыуы кэрэк була. Я?ыусы алы^ Урал тауы араларында эшселэр синыфыныц формалаша барыуын уларна пролетар ацдыц тыуа башла- уы менэн бэйлэп Ьурэтлэй.

• «Акман-токман» романында иИэ у? хокуры есен керэшкэ ку^ралран массалар^ьщ хэрэкэте у^эктэ тора. Тэу^э был керэш эле ойошмаран те^тэрэк булЬа, артабан эшселэр^ец прииск хужалары менэн бэрелеше атлы казактар тарафы- нан рэхимИе? ба<^тырылрас, халыкта ойошоу кэрэклеге ха- кында уй ньшый бара. Белорет заводтарындары большевик- тар менэн бэйлэнеш тэ тэрэнэйэ Ьэм уценен; Ье^емтэИен бирэ. Был романда инде автор^ыц иртибары интегеу-яфа- ланыура, артталык-карацрылыкка тугел, массалар^ыц со- циаль активльтына туплана тешэ.

«Йэшенле йэй» романында иИэ илдэ барран тарихи вакиралар йоронтоЬонда элеккеге таркау массаныц ойошкан Иэм уз максатын якшы ацларан бер^эм синыф булып ете- шеуе сарылыш таба.

Бетэ был тарихи процеста Хисмэтулла, Бэйзулла, ЗаЬит кеуек яцы тип кешелэр^ен у?еп етеуе, уценен асык юлын та­ба алмау аркаЬында анархияра бирелгэн, керэш Ьы^ыры- нын эле бер, эле икенсе ярына Ьурылран шэхестэр^ец кат- марлы юлы ла курЬэтелэ.

Артабанры романдар^а ошо яцы тип кешелэр^ец нэп за- манындары, промышленность! реконструкциялау Ьэм у^те- реу осорондары эшмэкэрлеге яктыртылды.

Шулай итеп, Я. Хамматов романдарындагы эпиклык ха- лык тарихын кин у^ешендэ биреу менэн дэ, характер^ар^ыц меИим ижтимари-социаль вакиралар эсендэ о^айлы вакытта формалаша Иэм ньтый барыуын курЬэтеу менэн дэ тыу^ырыла

Тарихи-революцион проза тормош материалын Ьайлау ярынан да, сюжет-композиция, стиль у^енсэлектэре ярынан да шактай терлелэнде. 3. Биишева трилогияЬында Башкорт­остан ерлегендэ барран социаль вакиралар^ы объектив Ь'урэтлэу автобиографизм, я?ыусыныц бала сарында ки- сергэн шэхси тойролары менэн берлэште Ьэм э^эргэ у?ен- сэлекле лирик аИэц бир^е. Ф. И^энролов тарих панорамайын дейемлэштереп сагылдырранда йыш кына прототиптары булран образдарра (Вэлиулла Келембэтов, Тимерролов,

78

Хэй^эр h. б.), хатта 3. Вэлиди Ьымак конкрет тарихи шзхестзргэ лэ мерэжэгэт итте. В. И. Лениндыц Петроград- ты Юденич бандаларынан Ьаклау есен башкорт рэскэр^эрен сакырран телеграммаЬын h. б. документтар?ы э^эр тукы- маЬына индер^е. Былар бетэЬе трилогияныц тарихи яцрыра- шын кесзйтте.

Я. Хамматов тарихи уткэнде панорамалы итеп Ьэм о?ай- лы вакыт эсендэ ЬурэтлэЬэ, F. Локманов «Кояш сьшыр ал- дынан» (1978) романында революция Ьэм граждандар hyFbiuibi вакираларын Башкортостандыц теньярындары кон­крет бер тебэгенэ бэйлэп, тарырак локаль те^тэ курЬзтэ.

В. Исхаков совет власын урынлаштырыу Ьэм ньшытыу есен керэш картиналарын граждандар Ьурышы герой^ары Эхтэм Бэхтизин («Кындан Ьурылды кылыстар» романы, 1968), Якуб Чанышев («Ьаумы, генерал» повесы, 1977), П. Зенцов («Умырзая — я? сзскэЬе» повесы, 1983) эшмэкэрлеге,

Р. Солтангэрэев «Осор беркет» (1991), М. Ямалетдинов «Котолоу юлкай^арын тапманым» (1991), Я. Хамматов «Комбриг Мортазин» (1992) повестарында атаклы башкорт полководецы Муса Мортазин я^мышы аша курЬэтеп, тари- хи-биографик проза жанрын у^тер^елэр. «Тамып та .рына-. кал а. _каддады »i(199J-). -ром-адьшда 1917—1919

йылдар^а Рэсэй кулэмендэ революцион бэрелештэр, граж­дандар Ьурышы барран вакытта башкорт халкыныц милли азатлык Ьэм автономия есен керэшен катмарлы Ьэм фа- жирэле сэйэси-ижтимари хэл-вакиралар^ы сарылдыр^ы. Бер яктан, Зэки Вэлиди^ец хат Ьэм фармандарын, архивтар^а Ьакланран тарихи документтарын у^гэртмэй-нитмэй э^эргэ индереу, икенсе яктан, художестволы дейемлэштёрелгэн об- раздар менэн эш итеу, конкрет тарихи материалдар^ы автор ! фантазияЬы аша уткэрелгэн куренештэр менэн аралашты- ; рыу романдыц у?енсэлекле стилен хасил итэ. Катмарлы та- i рих панорамаЬы йэнле Ьэм тулы булып, бетэ реаллегендэ / ку^ алдына ба^а. "

Б. Бикбай «Тере шишмэлэр» (1968) повесында, автобио­график материалдарра ниге^лэнеп, кырка боролошло йыл- дар^ары ижтимаги тормош хэлдэренец шэхесте нисек фор- малаштырыуын, у^тереуен йэш кешенец куцел диалекти- каЬы аша курЬэтте, тарихи факттарра рухи-эхлэки планда баЬа бир?е. Мирас И^елбаев «Дектов йондо??ары» (1991) тигэн повесында у^ран быуаттыц ЬикЬэненсе йылдарында Казан университетында студенттар ку^ралышында актив

Р. ©метбаев «Ысыктан эйелэ кылран» (1993) романында илдэ граждандар hyFbimbi тамамлангандан Ьуц башкорт ауылындагы емереклектэр?е те^этеу, ауырлык менэн бар- лыкка килгэн у^гэреш-яцырыу^ар^ы торлв характер^агы конкуреш деталдэре яр^амында caFbiy итеп курЬэтэ.

Лзкин Октябрь революцияЬы Ьэм граждандар hyFbiuibi осорон сагылдырран романдар шул вакыттагы катмарлы вакигаларра Ьэм тарихи шэхестэргэ карата о^ак йылдар буйына рэсми пропаганда тарафыиан массалар ацына Ьец- дерелеп килгэн бо^оу^ар^ан, хаталар^ан Ьэм бер яклы- лыктан азат тугелдэр. Башкорттар^ыц у^билдэлэнеш хоку- FbiH тормошка ашырыу есен керэш, Зэки Вэлиди етэкселе- гендэге милли азатлык хэрэкэтен Ф. И^энролов Ьэм Я. Хам- матов романдарында ла, коммунистар партияЬы етэкселеге- нец егерменсе-уты?ынсы йылдар^ары карар^арына тура килтереп, А. ТаЬиров, И. Насыри романдарындагы бер яклы тенденциялар?ы туранан-тура дауам иттереп, башлы- са кире яктан рына характерланылар. Катмарлы характер тыу^ырыу^ы йыш кына . карикатур образ те^ву алмаш- тыр?ы.

Бындай хэлдэр я?ыусылар?ыц революцион керэш йыл- дарын сарылдырыу^а юрарынан билдэлэп куйылран тезис- тар Ьэм социологик схема кьк^аЬынан котола алмауы ту- раЬында Ьойлэй ине.

Тарихты яктыртыу^а идеологик Ьэм политик сиклэ- неу^эр-тыйыу^ар аркаЬында йэшэп килгэн ак таптар^ы бетероу талабы нырырак яцрыраган Ьэм халык тормошоноц социаль Ьэм рухи тамыр^арын байкарра ынтылыш косэйэ барран Ьайын, я^ыусылар башкорттар^ыц уткэндэге тормо­шоноц Ьэм керэшенец бьшаса шэжэрэлэр^э Ьэм риуэйэт- тэр?э генэ тороп калган сэхифэлэренэ,. тыйылып яткан ар­хив материалдарына мерэжэрэт итэ башланылар. Э^иптэр мецэр йылга Ьу^ылган тарихтыц боролошло, хэтэр мэл- дэренэ, башкорттар^ыц бер^эм халык булып ойоша бары- уына, тетрэндергес хэлдэр эсендэ лэ Ьакланып калырра момкинлек биргэн Ьы^аттарына Ьэм уны бетэ кешелек донъяЬы алдында таныткан вакигаларра барран Ьайын нь^ырак мерэжэрэт итэлэр. Йыш кына улар у??эре ук, та* рихсыра эуерелеп, архив кэштэлэрен актаралар, тарихка у^эренец караш-концепцияларын булдыралар.

Ье^емтэлэ, етмешенсе йылдар^ан башлап, башкорттар- ?ыц монгол яу?ары ба^ып алтанра тиклемге таркау ырыу^ар булып йэшэгэн замандарынан алып 1812 йылры Ватан Ьурышында Рэсэй^е француз яуынан коткарыу^а катнашыуына, ун тугызынсы быуатта башкорт ер^эренец

80

байльтын талаусы колонизатор^арра карты сьтыштарына кэ;?эрге катмарлы, каршылыклы тарихи осор?ар?ы яктырт- кан байтак роман Ьэм повесть ижад ителде. Элбиттэ, улар^ьщ я?ылыу э?леклелеге тарих хронологияЬы менэн тэцгэл килмэй. КиреЬенсэ, тыйыу^ар тышауынан котола барран Ьайын, я^ыусылар быуаттар тепкеленэ тэрэнерэк тешэлэр. Тарихи прозаныц Башкортостан шарттарында та­рихи мэрлумэт биреу вазифаЬы ?ур роль уйнауын, башкорт халкы тормошон э^лекле тарихи у^еш процесы те^ендэ ни- сек итеп укыусы ку? алдына ба^тырырра ынтылышын и^тэ тотканда, эсэр^эр^ец я^ылыу хронологияЬынан бигерэк, сарылдырран тарих э^мэ-э^лелеге ярынан тикшеренеу урын- лы буласак.

Художество-эстетик максаттан тыш, танып-белеу макса- тын аткарырра, конкретлыкка ирешергз ынтылыш бетэ та­рихи проза з£эр?эренец дз автор^арын вакиралар^ьщ дата- ларын, урынын мемкин тиклем теуэл курЬэтеугэ этзргэн. Б. Рафиковтыц «Ахырызаман кеткэндэ» (1990) романында телгэ алынУан иц боронро дата — 1222 йыл. Был — Сыц- ры^хан рэскэр^зренец Урта Азия илдзрен яулап алып, Кав­каз артына ба£ы,п ингэн Ьэм Дэште-Кыпсак далаЬына ки- леп сыккан йылы, тэуге тапкыр Бойок Болрар рзскзре менэн бэрелешеп, ?ур Fbma зыян кургэн, башкорт илендз кетел- мэгэн ецелеугэ осраран йылы. Я?ыусы монгол рзскэр^эренец ошо беренсе Ьежуме менэн улар^ыц 1236 йылда Бейек Болгар^ы Ьэм Русь кенэзлектзрен бадып алыуына тиклемге шомло, «ахырызаман кеткэндэ» генэ була торран хэтэр мэл- дэр^э бер башкорт илендэ генэ тугел, бетэ Кыпсак да- лаЬында, Болгар ерендэ, хатта Русь кенэзлектэрендэ барран вакигалар^ы Ьурэтлэй. Быньщ есен ул кулайлы образга мерэжэрэт итэ. Был — боронро тейэктэре Ьэм ундагы башкорт кэр?эштэре менэн танышыу есен о?он юлга сыккан венгр монахы Юлиан. Уныц Кара дицге? ярындагы Таман- торран калаЬынан алып башкорт иленэ тиклемге хэуеф- хэтэрле юлы, Ьурыш-кырылыш яландары аша у?ыу мажа- ралары, ниЬэйэт, Негеш буй^арында яткан Юрматы ыры- уына килеп йьтылыуы куренештэре аша автор Сыцры^хан яуы ба^ыр алдынан булган катмарлы ocop^aFbi бетэ киц донъяныц кайнар Ьулышын бирэ, терле халыктар^ыц ырыу- кус булып айырым-е^ек йэшэуенец ниндэй афэттэргэ кил- терэсэген ки^этэ.

Ошо киц фонда Юрматы ырыуы я^мышына игтибарын туплап, Б. Рафиков ун есенсе быуат башындары башкорт- тар тормошон кырка социаль каршылыктары, у?енсэлекле кенкуреш деталдэре менэн Ьурэтлэп бирэ. Социаль каршы-

81

лыктар бер нисэ йунэлештэ курЬэтелэ. Бер яктан, ырыу йзминэтендэ бей^эр, батыр^ар менэн ябай кешелэр, hyFbiui- сылар, йэн Ьаксылары h. б. араЬында тиге^лек юк; икенсе яктан, юрматылар, берйэндэр, меркеттар h. б. терле ырыу^ар татыу йэшэмэй^эр. Хесетлек, барымталар илгэ белгенлек килтерэ. ©сенсе яктан, ошондай каршылыктар монгол-татар^ар^ыц Ьежуме, терле шымсылар, котко тара- тыусылар аркаЬында тары ла тэрэнэйэ, катмарлана.

Ье?емтэлэ «Ахырызаман кеткэндэ» романы осор^оц оло каршылыктарына ниге^лэнгэн ки^кен конфликтка королган. Б.ашкорт халкыныц тормош-кенкуреше, Юрматы ырыуыныц именлеге есен керэш, терле ырыу^ар^ы берлэштерергэ ын- тылыш ырыу^ыц етэксеЬе Ьэм йэне булып Ьаналган Азнай бей образы менэн бэйлэп курЬэтелэ. Акылы, тормош тэж- рибэЬе Ьэм бейлек дэрэжэЬе менэн кешелэргэ йоионто яЬап, э^эр^ец сюжет у^ешендэ теп ролде уйнаран Азнай — роман- да иц тулы эшлэнгэн образ. Ул — башкорттоц борондан килгэн акыл-хикмэттэрен, ререф-рэ^эттэрен туплап Ьэм Ьаклап, килер быуындарра аманат итеп тапшырыусы ла, Ьэр терле сырмалсык хэлдэр^э рэ?ел хекем сьшарыусы ла, халыкты у^ ирке есен керэшкэ туплаусы ла.

Я?ыусы, терле документаль Ьэм фольклор сыранактары- на таянып, ижад фантазияЬы аша уткэреп, тарихта билдэле булган терле шэхестэр — башкорт иленэн барып, Мысыр эмире дэрэжэЬенэ менгэн Билметдин Сэнджэр эл-Башкор- ди, терки-болгар шагиры Кол Бэли, Башман бей, Майкы бей образдарын да Ьынландыра.

Элбиттэ, вакиралар^ыц байтак вакыт эсендэ Уралдан Кара дидге? буйына Ьэм хатта Мысырраса арауыкта Ьурэт- лэнеуе, йыш кына бер-береЬе менэн бэйлэнмэгэн персонаж- дар Ьэм вакиралар менэн эш итеу романды бер а$ таркау иткэн.

Э. Хэкимовтьщ Б. Рафиков э^эренэн бер нисэ йыл алда донъя кургэн «Ьауыр кумта» (1981) Ьэм «Думбыра сыны» (1983) романдары Ьурэтлэнгэн тарихи вакиралар?ыц вакыты Ьэм логик у^еше ярынан уньщ туранан-тура дауамы Ьымак яцрырай. Э. Хэкимов та вакиралар?ыц конкрет дата- ларын билдэлэп бара. Был — 1379, 1391, 1395 Ь. б. йылдар. Уньщ э^эр^эрендэ ике ут араЬында, бер яктан, Алтын Ур^а ханы Туктамыш Ьэм уньщ яуыз сардары Е^укэй^ен талау- ултереугэ королган хекеме, икенсе яктан, Туктамышка кар­ты кутэрелгэн АкЬак Тимер кы^ымы араЬында калган башкорт ырыузарыныц фажигэле я?мышы курЬэтелэ. «Ьа­уыр кумта» менэн «Думбыра сыцы»нда Алтын Ур^а си- реу^эре менэн дэ, башкорт ырыу?арыныц у? араЬында ла

кораллы бэрелеш-ултереш картиналары куп кенэ кур- Ьэтелэ. Халык е^тенэ тешкэн трагедияныц теп сэбэптэренэн береЬен я?ыусы улар^ыц таркаулырында курэ. Ье^емтэлэ э^эр^эр^э халыктыц терле ба^кынсылар тарафынан юкка сырарылмауы есен ырыу^ар^ыц берлэшеуенец мотлак бу- лыуы идеяйы уткэрелэ. Ырыу^ар^ыц таркаулыры дошман каршыЬында ла, кырьк^ тэбирэт стихияИы алдында ла ауыр хэлдэргэ калдыра.

Башкорттар^ыц таркаулырынан, бер яктан, Е^еукэй о^та фай^аланИа, икенсе яктан, ислам динен таратырра килрэн Сэйфелмелек халык и^эбенэ у?енэ хазина туплай.

«Ьауыр кумта»ла у^эргэндэр етэксеЬе Юлыш, «Думбы- ра сыцы» романында BoFapa таркау ырыу^ар^ы берлэште- реу юлында куп кос Ьалалар. Эммэ терле ырыу-кэбилэнец Y2 яйын рына кайырыуы улар^ыц тырышлырына кэртэ бу- лып ята.

Э. Хэкимов башкорт кэбилэлэренец бер?эм халык булып ойошоуыныц ниге^ен башка халыктар кул а^тынан cbiFbipFa, азатлыкка ынтылыштан тыш, бер^эм рухи культура бай- лырын тыу^ырыу Ьэм у^лэштереу есен тырышлыкта ла курэ. Ошо культураныц формалашыуы есен ике сыранак курЬэтелэ: беренсеЬе Иэм иц меЬиме — халыктьщ уценен быуаттар буйы нырынып килгэн у?енсэлекле эхлэки культу- райы, донъяра карашы, мэжусилек культураИы, сэсэндэр ижады менэн бэйле эстетикаИы. ИкенсеЬе — башка ха­лыктар менэн аралашыуы Ье^емтэЬендэ экренлэп инэ барран я^ма э?эбиэт, сэнрэт Ьэм ремумэн мосолман культу- раЬы. Ошо ике aFbiM, романдар^а курЬэтелеуенсэ, бер-бе- реЬен тултыра, байыта. Ошо йэНэттэн Ьабрау сэсэн образы рэйэт эИэмиэтле. «Ьауыр кумта» романында ул халык акылын у^ендэ туплаган, уныц бер^эмлеге идеяЬын аткарыу есен тырышкан шэхес буларак.иц ки^кен мэлдэр^э алры планра cbiFa. Шулай ^а ул бында эле эпизодик те£- тэрэк. Э инде «Думбыра сыцы»нда (был роман тэугеЬендэ сарылдыррандан бер а? алдарак булып уткэн вакираларра арналран) я?ыусы уны у?эк образ итеп кутэрэ. Уныц йэшлек йылдарына кайтып, тэу?э тэбири таланты аркаЬында ке- шелэр араЬында абруй ка^аныуын курЬэтэ. Артабан йэш сэсэндец Сэмэркэндкэ элэгеп, мосолман рилемен у^лэште- реуен, танылран ралимдар, шагир^ар менэн аралашыуын, Квнсырыштьщ улемЬе^ поэзияИы менэн танышыуын тэфсиллэп Ьурэтлэй. Халыктыц Алтын Ур?а ханына каршы керэше туранан-тура Ьабрау образына бэйлэп Ьурэтлэнэ. «Бер кулында — думбыра, икенсеИендэ кылыс булыр сэсэндец» у^эктэ тороуы керэш-бэрелештэр?е баталь куре-

83

нет буларак кына тугел, бигерэк та рухи-идеологик Ьэм психологик яктан яктыртырга мемкинлек биргэн. Бота вакигалар халыктьщ ацы, намыты, тыныс йэшэугэ емете яктылыгында Иуратланэ. Сэсэнгэ менасабэте аша масса- лар^ыц рухи йе^о асыла. Ябай кешелар уны hap йэйлэу^э котеп ала, уценен уй-хыялдары, зар^ары менан уртаклаша, уны хауеф-хэтер^эн курсаларга тырыша. Э Ур?а яклылар халык ауазын таратыусыны кура алмай^ар. Ьабрау^ыц караштары халык фекере менан тап кила, донъяга, фа- жирэле ижтимаги-социаль халдэрга халыктыц у? караты булып д0Й0млэшэ. Сэсэндец Кондорса буйында Туктамыш сиреуе менан АкИак Тимер гаскэре (уньщ иц алгы сафына башкорт яугир^ары куйыла) араИындары улемесле hyFbiiu- та катнашыуы романда тарихка йылъя^ма калдырып, азат- лык ©сон кераш аманатын килер быуындарра тапшырыу ынтылышы Т0<?0н ала.

Йайлау^ан йайлэугэ йероп кобайыр эйтеп, уценен акыл- лы Ьу^ен-моцон таратыусы сасан образыныц у?эккэ куйы- лыуы башкорттар^ыц ун дуртенсе быуаттагы тормош-кон- курешенец киц Ьам йанле панорамаЬын тыу^ырырра момкинлек биргэн.

«Думбыра сыцы» романында ла, халыкка болгонлок килтереусе Ур^а хакимдары менэн корэштэн тыш, ырыу- ара тарткылаштар, ырыу^ар^ыц у? эсендэге социаль кар- шылыктар ?а сюжетка косергэнеш бирэлэр Ьэм э^эр^е ма- уыктыррыс италар.

К. Маргэндец «Боркот канаты» (1981 —1983) романында ун алтынсы быуат уртаЬында башкорт халкыныц у? ихтыя- ры менан Рэсэй дэулэтенэ кушылыуына кагылышлы сэхи- фэлэр яктыртыла. Я?ыусы халык тарихында моИим урын тоткан был факттыц осраклы бер хал булмауын, а тормош у^еше тарафынан э^ерлэнеп килгэн объектив законлы куре- неш булыуын раслай. Э^ар^ец беренсе китабында тамъян, ирэкте, йэнэй, табын ырыу^ары турэлэренец у^-ара дош- манлашып, бер-береЬенан е^тон cbiFbipFa тырышыу^арын, халыктар^ы бер-береЬенэ каршы куйыуын, барымталар яЬашып тороуын, ырыу-ара Иурыштар^ы Ьурэтлэй. Ошон-' дай тырым-тыракайлык шарттарында ауыр тормош алыц 6'apFa'H массалар^ы хан ба^кактары, талап, тары ла белгон-, локкэ Т0шорэ. Болгэн ырыу-кэбилэлэр кослолэре тарафы­нан иотола баралар. Артабан я^ыусы ырыу^ар араЬындары таркаулык-тарткылаштар^ан югарырак сфераларра кутэре- леп, башкорт ер?эренец Казан, HyFaft, Себер ханлыктары араЬында булешеу объекты булыуьш сарылдырран картина- ларра куса. Бер ук вакытта ошо ос ханлыктыц рус даулэте

84