- •Introduction
- •Biographical Sketch of Cakrapāṇidatta
- •Social and political background of Cakrapāṇidatta
- •Religious persuasion of Cakrapāṇidatta
- •Works Attributed To Cakrapāṇidatta
- •Cakradatta
- •Dravyaguṇasaṃgraha
- •Vyagradaridraśubhaṃkara
- •Bhānumatiṭīkā
- •Vyādhikṣamatva
- •Viruddha
- •Table - 4 Cakrapāṇidatta’s Comments on Anatomical Terms
- •Table - 5 Comments on Symptoms
- •Table - 6 Definitions or Paribhāṣas
Table - 6 Definitions or Paribhāṣas
|
Bibliography
Manuscripts
Carakasaṃhitā with Nyāsavyākhya of Bhaṭṭārahariścandra
Caraksaṃhitā Pañcikavyākhyā of Svāmikumāra
Primary Sources
1971, Vaiśeṣika Darsana of Kaṇāda, with Hindi Commentary of Sreemasarma, Bareli Samskrti Samsthan, Bareli.
1984 reprint, Śrīmajjaiminipraṇīte mīmāṃsādarśane Bhaṭṭakumārila praṇīta ṭupṭīkākhyavyākhyāsahitaśābarabhāṣyopetaḥ. Critical ed, Ānandāśramaṃ, Pune.
1985 5th Edn. 1990 Reprint, Brahmasūtra with śāṅkarabhāṣya, Works of śaṅkarācārya in Original Sanskrit Vol.III, Motilal Banarsidass, Delhi.
1988 reprint, Mahābhārata with Nīlakaṇṭa ṭīkā in nine volumes , Nag Publishers, New Delhi.
1995 Edn, Br̥hatāraṇyakopaniṣadśāṅkarabhāṣyaṃ, Gita Press, Gorakhapur, Uttarpradesh.
2006 reprint, Durgācāryavr̥tti, Yāska’s Niruktaṃ with Sanskrit - durgācāryavr̥tti and Hindi Commentaries, Meherchanlachamandaas, New Delhi.
A. Ramanathan 1989 reprint, Amarakośa with the Unpublished South Indian Commentaries, The Adayar Library Series Vol.101, Madras.
Ācārya Śri. Tripāṭhi Kedāranātha 1993 1st Edn, Yuktidīpika on Sāṃkhyakārika Ganganathjha granthamāla No-15, Sampurnanand Sanskrit University, Varanasi.
Ācārya Trikamji, Yādavji & Āchārya Rām, Nārāyaṇ 2005 8th Edn, Suśrutasamhitā with Nibandhasaṃgraha vyākhyā, Choukhambha Orientalia, Varanasi.
Ācārya Trikamji, Yadavji 1998 reprint, Preface to Dravyaguṇasaṃgraha, Chaukhambha Orientalia, Varanasi.
Ācārya Trikamji, Yādavji 2001, 6th reprint, Mādhavanidāna by Mādhavakara with commentary Madhukośa and extracts from Ataṅgadarpaṇa, Chaukhamba Orientalia, Varanasi.
Ananatalal Thakur Ed. 1996, Uddyotakara’s Nyāyavārttika, Indian Council of Philosophical Research, NewDelhi.
Aṣṭādhyāyi of Pāṇini English translation S.C.Vasu ,first edition 1891 Allahabad reprint 1980 Motilal Banarasi Das New Delhi
Aṣṭāṅgasaṃgraha with Śaśilekha commentary ; edited by Rudraparaśara ; published by Mangalodayam Press Trichur.
Aṣṭavaidyan Mooss, N Sankaran 1950, Parameśvaradvijā’s Vākyapradīpikā ṭīkā on Aṣṭāṅgahr̥daya with two volumes, Kottayam.
Ātmāram Narayan Jere Ed 1988 reprint, Krikavali of Viswanatha Nyaypanchanana Bhattacharya with Commentaries Nyayamuktavali, Dinakari & Ramarudri, Krishnadas Sanskrit Series-22, Varanasi.
Bhargava Sastri Bhikaji Joshi 2004 reprint, The Vyakaranamahabhasya of Patanjali with bhasyapradipa of Kaita Upadhyaya and Bhasyapraddipodyta of Nagesbhatta, The Vrajajivan Prachyabharati Grandhamala-23, Chawkhamba Sanskrit Pratisshtan, Delhi.
Cakradatta or cikitsāsaṅgraha of Cakrapāṇīdatta with Tatvachandrika commentary ,Chaukhambha Oreintalia.Varanasi.
Chintamaṇi, T R, M.A 1992 reprint, Uṇādisūtra - The Uṇādisūtras in Various Recensions with the Vr̥tti of Śvetavanavāsin, Navarang Publishers, New Delhi.
Dakṣasmr̥ti
Dr. Dravid, Mani 2004, ānandagiri ṭīkā Sri Sankarabhagavatpada’s Upaniṣadbhāṣyaṃ Vol. 1 edited with notes by S.Subramaniya Sastry, Mahesh Research Institute, Varanasi.
Dr. Menon, Kolatheri Sankara 1928, Narasiṃhabhāṣya of Rasavaiśeṣika sūtra, Sri Vanchi Sethu Lakshmi Series, Govt. of Travancore.
Dr. Menon, Kolatheri Sankara 1928, Vaidyanatha Nīlamegha’s Tantrayuktivichara, The Sri Vanci Sethu Lakshmi Series No. 10, Published under the authority of the Govt. of Travancore.
Dr. Muthuswamy, N E 1976, Bhadanta Nagaarjuna’s Rasavaiseshikasutra, Kerala Government Ayurvedic Publication Series -2, Publication Division, Govt. Ayurveda College Trivandrum.
Dr. Sivaprasad Sharma Ed. 2007, Aṣṭāṅgasaṃgraha with Śaśilekha commentary, Choukhambha Sanskrit series, Varanasi.
Dr.Dvivedi, Krishnacandra 1996, Bhaṭṭotpalaṭīkā, Br̥hatsaṃhitā with bhaṭṭotpalaṭīkā Vol. 1& 2, Research Institute Sampurnanada Sanskrit University, Varanasi.
Dr.P.V.Sharma 1989 1st Edn., Candraṭa Cikitsākalikā of Tīsaṭācārya containing Sanskrit Commentary of his son Candraṭa, Chaukhamba Surbharati Prakashan,Varanasi.
Dr.P.V.Sharma Ed. 1993 1st Edn., Cakradatta or cikitsāsaṅgraha of Cakrapāṇīdatta with Ratnaprabhā ṭīkā by Mahāmahopādhyāya Śri Niścalakara, Swami Jayaramdas Ramprakash Trust, Jaipur.
Durgadhara Jha 1973, Nyayakusumanjali of Udayana, Grandamala-Vol.6, Varsanseya Sanskrit University, Varanasi.
Durgadhara Jha 1997, Praśastapādabhasya of Prasatapada with Nyayakandali commentary and Hindi translation, Grandamala-Vol.1, Sampuranand Sanskrit University, Varanasi.
Gaṇanāthāsensarasvatī M M edited by Ācāryā Trikamji, Yadavji & Pt. Bhiṣagācārya, Nandakiśoraśarma 1947, Suśrutasaṃhitā - bhānumati ṭīkā, Swami Jayaramdas Ramprakash Trust, Jaipur.
Haridattaśarma 1940 AD, Caraka Saṃhita, Motilal Banarasi Das, Lahore.
Jadunath Sinha 1958 2nd Edn., Indian Psychology, Motilal Banarsidass, Delhi.
Jayantabhaṭṭa 1998 3rd Edn, Nyāya Manjarī, Chaukhambha Sanskrit Sansthan, Varanasi.
Jayasaṅkarajośī 1993, Halāduyakośaḥ or Abhidhānaratnamāla, Uttarapradesh Hindi Sansthan, Lucknow,
Jere, Ātmārāṃ Nārāyaṇa 2002 reprint, Muktāvalī, Śri viśvanāthā nyāyapañcānana b haṭṭācārya’s Kārikāvalī with Nyāyamuktāli, Dinakarī and Rāmarudrī commentaries, Rāṣṭriya Samskr̥ta Samsthānaḥ, New Delhi.
Kalpadrukośa of Keśava edited by Rāmāvatāraśarmā Vol.1928 Oriental Institute Baroda.)
Kashinath Vasudev Abhyankar and J.M.Shukla 1986 3rd Edn. Reprint, A Dictionary of Sanskrit Grammar, Oriental Institute, Baroda.
Kaviraja Nagendranath Sengupta & Sri Balaichandra Sengupta Ed. 1991 reprint, Carakasaṃhitā with Ayurveda Dipika of Cakrapāṇi and Jalpa Kalpa Taru of Sri Gangadhar Kaviraja, Chaukhambha Orientalia, Varanasi.
Muni Sri Jambuvijayaji 1982 critical Edn, Vaiśeṣikasutra of Kaṇada with the commentary of Candrānanda, Oriental Institute, Baroda.
Nārāyaṇa 1975, Mānameyodaya (An Elementary Treatise on the Mīmāṃsā ) ed. with an English Trans. by C. Kunhan Raja & Suryanarayana Sastri, The Adayar Library Series-Vol.105, The Adayar Library and Research Centre, Adayar, Madras.
Pandit Sarma, Hemaraja 1994 4th Edn, Kāśyapasaṃhitā (Vr̥ddha Jīvakatantra) Choukhambha Sanskrit Sansthan, Varanasi.
Paṇḍit Śri śāstri, Haridatta 1941 Mumbai reprint, Carakasaṃhitā with Āyurvedadīpikā tīkā & Nirantarapadavyākhya, Motilal Banarasidas, Lahore.
Paṇḍta Śri Durgādhar Jhā Ed 1997, Prasastapādabhāṣyaṃ (Padārthadharmasaṅgrahaḥ) Prasastapādācārya with the commentary Nyāyakandalī of Srīdhara Bhaṭṭa along with Hindi Trans., Gangānāthajhā- Granthamāla Vol.1, Sampurnanand Sanskrit University, Varanasi.
Panit Hemarāja Śarma 1998 5th Edn., Kāśyapasaṃhitā (Vr̥ddhajīvakīya Tantra) of Vr̥ddhajīvaka (Hindi Commentary by Sri Satyapāla Bhiṣmācārya), Kashi Sanskrit Series-154, Chaukhambha Sanskrit Sansthan, Varanasi.
Pāṭhyāvyākhyā vaidyasārathigranthāvaliḥ 7 ed N.S.Moss 1124 M.E,
Prof. J L Shastri 1999 reprint, Śrimadbhāgavataṃ with Sridharaswami’s commentary, Motilal Banarasi Das, New Delhi.
Pt. Rājeśwara śāstri Drāviḍa 1990, Nyāyavārtika-Tātparyaṭīkā of Sri Vācaspati Miśra, Chaukhambha Sanskrit Sansthan, Vāranāsi.
Pt. Śāstri , Sudarśanācārya 1998, Mahāmuni Vātsyāyana’s Nyāyabhāṣya on Gautama – Nyāya Sūtras (Prasannapadā commentary), Bhauddha Bharati, Varaṇasi.
Pt. Vindhyeśvarī Prasād Dvivedi 1986, Nyāya-Vārttikaṃ of Udyotakāra (A Glossary on Vātsyāyana’s Commentary of theNyāya-Aphorisms), Eastern Book Linkers, Delhi.
Raja, C Kunhan & Sastri, S S Suryanarayana 1975 2nd Edn, Mānameyodaya of Nārāyaṇa (An Elementary Treatise on the Mīmāṃsā), The Adayar Library and Research Centre, Madras.
Ram Karan Sharma & Vaidya Bhagawan Dash 1999, Caraka Saṃhitā: Text with English Translation & Critical Exposition, Ram Karan Sharma and Vaidya Bhagawan Dash, Chowkhamba Sanskrit Studies Vol.XCIV, Chowkhamba Sanskrit Series, Varanasi.
Rāmāvatāraśarma 1928, Kalpadr̥umakośaḥ of Keśava Vol. 1 & 2 edited with critical introduction by Rāmāvatāraśarma M.A. Sāhityācāryya, Oriental Institute, Baroda.
Rudraparaśara, Aṣṭāṅgasaṃgraha published with Indu’s Śaśilekha commentary, Mangalodayam Press, Trichur.
Sāhityavidvān ŚriChakravarthi Śrinivāsagopālācārya AD 2003, Śabdārthakaustubhaḥ (Sanskrit Kannada Dictionary), Bappco Publication Bangalore.
Śatapatha brāhmaṇa with Sayana and Harisvamin, Rashtriya Sanskrita Samsthan, New Delhi.
Sengupta, Kaviraja Narendranath & Sengupta, Kaviraja Balaichandra 2002 reprint, Carakasaṃhitā with Jalpakalpataruṭīkā of Kaviraja Gangadhara and Āyurvedadīpikaṭīkā of Cakrapāṇidatta, New Delhi.
Sharma, P V 1989 1st Edn, Candraṭa Cikitsākalikā of Tīsaṭācārya containing Sanskrit Commentary of his son Candraṭa, Chaukhamba Surbharati Prakashan, Varanasi.
Sharma, P V 1989, Śabdacandrikā, IIHM, Hyderabad & CCRAS, NewDelhi.
Sharma, P V 1993 1st Edn, Cakradatta or cikitsāsaṅgraha of Cakrapāṇīdatta with Ratnaprabhā ṭīkā by Mahāmahopādhyāya Śri Niścalakara, Swami Jayaramadas Ramprakash Trust, Jaipur.
Sri. Nārāyaṇamiśra 2002 2nd Edn, Upaskāra - Vaiśeṣikasūtropaskāra of Śankaramiśra with Prakāśikā, Hindi commentary by Ācārya Ḍhuṇḍhirājaśāstrī, Chaukhambha Sanskrit Sansthan, Varanasi.
Śrīdāsa paṇḍita 1950, Hr̥dayabodhikā ṭīkā on on Aṣṭāṅgahr̥daya Published in two volumes. Vol 1 Published under Sricitra Ayurveda series edited by Dhanwantari das C. N. Narayanan moss, published under Sricitra Ayurveda series 1940 and vol 2 is edited by P. K. Narayana pillai and published under Anantha sayana Samskritha granthavali series.
Svāṃī yogīndrānandaḥ 1968, Nyāyabhūṣaṇaṃ - Nyāyasāra of Ācāryabhāsarvajñā with autocommentary Nyāyabhūṣaṇaṃ, Ṣaḍdarśanaprakāśana pratiṣṭānaṃ,Varanasi.
Swami Dwarika Das Sastri Ed. 1986 1st Edn., Nyayabhasya of Vatsyayana with Prasannapada of Sudersanacarya Sastri, Sudhi Series-10, Sudhi Prakasana, Vranasi.
Swāṃī yogīndrānandaḥ 1968, Nyāyabhūṣaṇaṃ - Nyāyasāra of Ācāryabhāsarvajñā with autocommentary Nyāyabhūṣaṇaṃ, Ṣaḍdarśanaprakāśana pratiṣṭānaṃ, Varanasi.
Thakur, Ananatalal 1996, Uddyotakara’s Nyāyavārttika, Indian Council of Philosophical Research, New Delhi.
Vaidya Bhishagacarya Harishastri Paradkar 2002 reprint, Aṣṭāṅgahr̥daya with Sarvāṅgasundarā and Āyurvedarasāyana vyākhyā, collated by Anna Moreswar Kunte, Chowkhambha Sanskrit series, Varanasi.
Vaidya Jādavji Trikamji Ed. 1994 reprint, Carakasaṃhitā with Āyurvedadīpikā tīkā, Munshiram Manoharlal Publishers, NewDelhi.
Vaidya Ramaprasad sarma Ed. 1928, Candranandana, Padārthacandrikā ṭīkā on Aṣṭāṅgahr̥daya, Pattiala.
Vasudeva Sastri Abhyankar 1978 3rd Edn., Sarva-Darśana-Saṃgraha, Sayana-Madhava with -the original commentary in Sanskrit, Bhandarkar Oriental Institute, Poona.
Vayaskara N. Sankaran Mooss 1956, Śaśilekha commentary on Aṣṭāṅgahr̥daya, Vaidya Sarathy Ayurveda Series, Kottayam.
Vshwant Vasudev Athalye 1998 2nd Edn , Tarka-Śarīraṃgraha of Annaṃbhaṭṭa with his own Dīpka and Govardhana’s Nyāya-bodhini , with critical and explanatory notes (Introduction and English Tras. by MahadevRajaram Bodas), Bombay Sanskrit Series, No.LV, Vhandarkar Oriental Research Institute, Poona.
Yadavji Trikamji Acharya 2000 reprint, Carakasaṃhitā with Ayurveda Dipika of Cakrapāṇi, Krishnadas Ayurveda Series-66, Varanasi.
Secondary sources
1975 2nd Edn., Origin and Development of the Sāṃkhyā System of Thought Pulinbihari Chakravarti, Oriental Books Reprint Corporation, New Delhi.
Agarvala V S 1952, India as Known to Pāṇini - delivered as Mookerji, Radha Kumud, Endowment lectures for 1952 at the University of Lucknow, Prithvi Prakashan, Varanasi.
Anantalal Thakur, Origin and Development of the Vaiśeṣika Sytem, PHISPC 2003series (general editor:D.P.Chattopadhyaya), Centre for Studies in Civilisations, NewDelhi.
Banerji, R D 1973 reprint, The Palas of Bengal, Bharatiya Prakashan, Varanasi.
Comba ,Anetonella 1990, Universal(sāmānya) and particular (viśeṣa) in Vaiśeṣika and Ayurveda, Journal of the European Ayurvedic Society-1.
David J Kalupahana 1986, The Philosophy of the Middle Way (SUNY Series in Buddhist Studies)
Dr. Bedekar, V Vijay 1996 1st Edn, Education in Ancient India, Shri.S.B.Velankar felicitation vol., Institute for Oriental Study, Thane.
Dr. J. Jolly 1951, Indian Medicine English translation by C.G.Kashikar, Poona.
Dr. Yadav, Jayaram 1989 1st Edn, Maulika Siddhānta ke kṣetra meṃ ḍalhaṇa ka yogadān (Contributions of ḍalhaṇa in the field of Basic principles - Hindi) Jyothirālokaprakāśan, Varanasi.
Dr.G.J.Meulen beld 1999-2002, A History of Indian Medical Literature, Full set, Groningen Oriental Studies No: 15, Egbert Forsten.
Dr.Ramakāntaśarma & Dr. (Smt.) Gītaśarma, Cakradīpikodyodyota – āyurvedadīpikā kā samīkṣātmaka adhyayana, Rāṣṭrīya Āyurveda Saṃsthāna, Jaipur.
Ernst Prets, On the Proof Passage of the Carakasaṃhitā, Editions, Manuscripts and Commentaries.
Evolution of the Nyāya - Vaiśeṣika Categariology, Vol. I, Early Nyāya - Vaiśeṣika categoriology, Harsh Narain, Bharati Prakasan, Varanasi; 1976
G.J.Meulenbeld Promotor J.Gonda 1974, The Mādhavanidāna and its Chief Commentary Chapter 1-10, Leiden. E. J. Brill.
Gerald, J, Larson 1979, Classical Sāṃkhya - An interpretation of its History and Meaning, Ross Erikson Inc, Santa Barabara.
Gopal, Lallanji 2000 ISBN 81-246-0143-7, Retrieving Saṃkhya History An Ascending from Dawn to Meridian, D K Print world, New Delhi.
Gurupada Sarma Haldar 1991 reprint, Vridhatrayi - History of ancient medical science, Sarada prakasan, Delhi.
Karin, Preisendanz 2007 ISBN978-3-902501-09-7 Part 2, The initiation of the medical student in early classical Āyurveda, Caraka’s treatment in context, Pramāṇakīrtiḥ, WIENER STUDIEN ZUR TIBETOLOGIE UND BUDDHISMUSJUNDE.
LallanjiGopal 2000, Retrieving Saṃkhya History An Ascending from Dawn to Meridian, Contemporary Researches in Hindu philosophy & religion No.11, D.K.Print world, New Delhi.
Majumdar, R C 2005 reprint ISBN 81-89118-01-3, History of Ancient Bengal, Tulshi Prakashani, Kolkotta.
Martin Heidigger 1999 1st Edn., An Introduction To Metaphysics, Traslated by Ralph Manheim, Motilal Banarsidass, New Delhi.
N. V. K. Varier; Ayurvedacaritram; 3rd edition (revised) 2002, published by department of publication Aryavaidyasala, Kottackal
P. K. Warrier, V. P. K Nambiar and C. Ramankutty (Arayavaidyasala, Kottackal), Indian medicinal plants Volume 1-5, Orient Longman.
P. V. Śarma 2004, Ayurveda ka vaijñānika itihās, Chaukamba orientalia, Varanasi.
p.1673, N.K. Singh, ENCYCLOPAEDIA OF HINDUISM, Anmol Publications Pvt Ltd. New Delhi.2002.
Priya Vrata Sarma 1992, History of Medicine in India (From Antiquity to 1000 A.D.), Indian National Science Academy, New Delhi.
Radha Kumud Mookerji 1989 reprint, Ancient Indian Education – Brahmanical and Buddhist, Motilal Banarasi Dass, New Delhi.
Rao, S K Ramachandra 1998, R̥gvedadarśana Vol. 2 Interpretations, Kalpatharu Research Academy, Bangalore - 4.
Rao, S K Ramachandra 1998; Encyclopedia of Indian Medicine Vol.1 Historical Perspective.Popular Prakashan,Bomaby.
Rao, S K, Ramachandra 1999 1st Edn, Darśanodaya Early Indian Thought, Kalpataru Research Academy, Bangalore.
Sarkar, Binoy Kumar 1972 Indian Edn, The Folk Elements in Hindu Culture, Oriental Books Reprint Corporation, New Delhi - 55
Sarma Haldar, Gurupāda 1991 reprint, Vr̥ddhatrayi History of Ancient Indian Medical Science, Sharada Prakashan, Delhi – 52.
Sharma, P V 1981 2nd Edn, Āyurveda ka vaijñika itihasa , Jaikrishnadas Ayurveda Series - 1, Varanasi.
Sharma.PV.2008,Carakacintan, Chaukhambha Varanasi.
Sharma, P V 1992 1st Edn, History of Indian Medicine, Indian National Science Academy (INSA), New Delhi.
Sir Monier Williams 1999, A Sanskrit English dictionary, Motilal Banarasi das publishers private limited, India.
Sri Taranatha Tarkavacaspati 2002, Vācaspatyaṃ (A Comprehensive Sanskrit Dictionary), Rashtriya Sanskrit Sansthan, New Delhi
Tarkavachaspati Sri.Taranatha Bhattacharya 1967, Sabdhastoma Mahanidhi, Chowkhamba Sanskrit Series: No 101, Sanskrit Series Office, Varanasi.
V. Sivarajan & Indira balacandran 1999, Ayurvedic drugs and their plant sources, Oxford and I. B. H publishing co private limited, New Delhi.
Vaman Sivram Apte 1992 4th Edn., The practical Sanskrit –English dictionary, Motilal Banarasi das publishers Private limited, New Delhi.
Vayaskara N. S. Moss 1980, Gaṇās of Vāhaṭa, Vaidya sarathy press (p) limited, Kottayam.
Vidyālaṃkar, Atridev 1991 2nd Edn, Āyurveda kā br̥hat itihāsa, Hindi Samiti Granthamālā - No.33, Uttarapradesh Hindi Saṃsthān, Lucknow.
1 Humbly dedicate this paper to Dr Asit Pancha and Dr T Saketram
2 Medical officer, Department of Indian Systems of Medicine,
Govt.of Kerala.Puliyelathu Madom, Thulamparambu South, Haripad, Alappuzha Pin:690514; email: manojpavana@gmail.com
3 This grouping is based on the contemporary textual evidences. p.3. S.K.Ramachandrarao.
4 p.1, Ernst Prets
5 He supplements seventeen chapters of cikistāsthāna, and the entire two sections of kalpa and siddhi.
6 C.S.Si.12.54
7 p.Vol.1A,HIML
8 p.Vol.1A,HIML
9 p.Vol.1A,HIML
10p.116,Vol.1.A,HIML
11 p.117.Vol.1A,HIML
12C.S with JKT first edition SamvadajnanaratnakaraPress,Bengali script,duplicated in Nagariscript.Kolkata.1868
13 C.S.edited by AnantaKunte,Jnanamitra Press,Nagariscript Mumbai 1876
14 C.S.ed. JivanandaVidyasagaraBhattacaryya,1st edition, SarasvatiPress, Nagari script, Kolkata.1877 ,1896 2nd ed.
15 C.S.ed. DhormodasSenGupta,ValmikiPress,Bengaliscript, Kolkota.1878(?)
16 C.S.ed.AvinashacandraKaviratnaKaviraja,VidayaratnaPress,Bengaliscript, Kolkata, 1884/85; 1889-1894 in Nagariscript,JyotishaprakashaPress.Kolkata
17 C.S.ed.HarinathaVisharada, first edition, Nagariscript, Kolkata,1892-1919
18C.S.ed.YashodnandanSarkar,first edition, Bengali script,Kolkata 1894;2nd edition 1910-1911.
19C.S.ed.ShankarDaji ShastriPade,Nagariscript,Mumbai.1897-1898
20 C.S.ed. DevendranathSenGupta and Upendranath Sengupta, Dhanvantari Machine Press, Nagari script, Kolkata.1889-1898
21 C.S.ed.Mihiracandra,ShriVenkatesvaraPress, Nagari script,Mumbai.1898
22 C.S.ed.Krishnalal,first edition, Mumabimitrapress,Nagariscript,Mumbai1898; 2nd ed.1903
23 C.S.ed.D.N.Caube,NiranayasagarPress,Nagariscript, Mumbai, 1899-1900.
24 C.S.ed. Kalicharan Sharma and Kshamapati Sharma; Navalkishor Press,Nagariscript,Lucknow,1900
25 C.S.ed.Satischandra Sharma ,Bhaishajya Press, Bengali Script,1905
26 C.S.ed.Vrajavallabhashastri,NiranayasagarPress,Nagariscript,Mumbai,1911
27 C.S.ed.RajaVaidyaK.S.Shastri, Telugu script Karvetnagar,Madras,1914-1920
28 C.S.ed.JethalalDevshankarDave,Nagari and Gujarathi script,Satyanarayana Printing press, Ahmedabad. 1916.
29 C.S.ed.Yogindranathsen with cakaropaskara,Nagariscript,Kolkata.1920-1922
30 C.S.ed. VamanKesheoDatar Nirnayasagar press,Nagariscript,Mumbai.1922
31 C.S.ed.YadavjiTricumjiAcarya, Nirnayasagar Press,Nagari script,Mumbai 1922, 3rd ed.1933;2nd 1935 ed ; 3rd 1941 edition
32 C.S.ed.SadanandaShastri, Merchantile press, Nagariscript, Lahore 1926
33 C.S.ed.Krishnamurthishastri,Vanipress,Teluguscript,Bezwada.1926
34 C.S.ed.Narendranathasengupta and KavirajShree BalaichandraSengupta, 1st ed. Dhavantari steam electric machine press , Nagari script, Kolkota.1927-1933
35 C.S.ed. NarendranathShastri, Bombay Sanskrit Press, Nagariscript, Lahore, 1929.
36 C.S.ed.Ramaprasadasarma and Shivasharma,SriLakshmiVenkateshvaraSteam Press,Nagariscript,Mumbai.1932
37C.S. ed.S.K.Sarasvathi,Indian Press, Nagariscript,Varanasi.1937
38 C.S.ed.Haridattashastri with ADT and NPV, Nagariscript, Motilal Banarasidass, Lahorse.1940
39 p.3, Ernst Prests.
40 L. D. Reynolds & N. G. Wilson, Scribes & Scholars, second edition, 1974, p. 187.
41The authors of Cakradīpikodyodyota suggest that work is intended for a literary audit Cakarpāṇi’s commentary on Caraka.They recommends correction of the (quotes from Caraka) text of the commentary on the basis of comparison with the corresponding text of Yadavji’s edition.
42 p.9. ErnstPrets
43 p.1673, N.K. Singh.
44p83. David J. Kalupahana.
45cakrapāṇidatto vidvān vidita (vidvadvidita) caracaturānano bahuśruta pariśruta suśrutasahasranayano’pi… NK; pp.50- 51, Vṛddhatrayi; p. 275 Āyurveda kā bṛhat itihāsa
46 p.50 & p.198, Vṛddhatrayi; Yadavji Trikamji Ācārya, preface to Dravyaguṇasaṃgraha.
47 The ancient Varendra or Varendri is considered to be the Barind Tract in the present day Bangladesh’s northern districts. This ancient metropolitan district is considered to be a co-extensive unit of ancient janapada of Pundra or Pundravardhana-pura as evident from the inscriptions from Silimpur, Tarapandighi and Madhainagar .The ancient Sanskrit lexicon Trikaṇdaśesa mentions the relation of Varendri with the Pundravardhana. The Kavi-praśasti of the Rāmacarita of Sandhyākara Nandī mentions its location with the streams of Ganga and Karatoya flowing on either side. Ramapala is said to have crossed the Ganga in order to enter Varendri. Cunningham fixed the boundary of Varendra with the Ganges and the Mahananda on the west, Karatoya on the east, the Padma on the south and the tract of land between Koochbihar and the Terai on the north. Based on the inscriptions of Sena rulers scholars unanimously fix Varendra as the districts of Bogra, Dinajpur, Rajshahi and Pabna. The ancient Varendra or Varendri is considered to be the Barind Tract in the present day Bangladesh’s northern districts. This ancient metropolitan district is considered to be a co-extensive unit of ancient janapada of Pundra or Pundravardhana-pura as evident from the inscriptions from Silimpur,Tarapandighi and Madhainagar .The ancient Sanskrit lexicon Trikaṇdaśesa mentions the relation of Varendri with the Pundravardhana. The Kavi-praśasti of the Rāmacarita of Sandhyākara Nandī mentions its location with the streams of Ganga and Karatoya flowing on either side. Ramapala is said to have crossed the Ganga in order to enter Varendri. Cunningham fixed the boundary of Varendra with the Ganges and the Mahananda on the west, the Karatoya on the east, the Padma on the south and the tract of land between Koochbihar and the Terai on the north. Based on the inscriptions of Sena rulers scholars unanimously fix Varendra as the districts of Bogra, Dinajpur, Rajshahi and Pabna (ref : Banglapedia, p.11,R.C.Majumdar).
48 yad varendrīsamuddhṛtaṃ ityādi vākyaṃ na likhitaṃ cakreṇa deśollekhasya niṣprayojanakatvāt, śuṣkadeśajenāpi viśeṣopalambhāditi bhāvaḥ. vṛndena tu varendrīvatā tadeva niveśitaṃ. NK.CD 48/24. ( refers to the verse 16 of kuṣṭhacikitsā of Vṛndamādhava – yadvarendrīsamudbhūtaṃ tṛṇākhyaṃ ca mahōṣadhaṃ. gharṣaṇādbhakṣaṇāttasya kuṣṭhaṃ kṣipraṃ praśāmyatī. )
49 uccaṭaketyādi uccaṭā svanāmakhyātā. CP. C.S.Si.12.1
50 śanaghaṇṭākāraḥ svalpaviṭapaḥ prāyaśo himavati sarayūnadītīre dṛśyate. D.S.S.Ci.26.35; ghurghurākhyaḥ śaṇaghaṇṭākāraphalo’lpo viṭapaḥ sarayūpakaṇthe himavati vārendrayāṃ ca prāyaśaḥ upalabhyate. D.S.S.Ci.38.84.
51 The Brahmanisation or Āryanisation of Bengal had started during the fifth century A.D. reached its acme during the Sena period brought the innate class or varṇa concept with them, which eventually give rise to Kulīnism. Kulīna means belonging to a noble, good family. This tradition is followed mainly among the Rādhīya and Vārendra Brahmins (believed to be descendants of five Kānyakubja (Kanauj) Brahmins invited by the Gauḍa king Ādiśūra) The Brahmins were categorized in discrete classes of various honour and distinction. Vārendra Kulajis attributes the origins of this tradition to Vallālasena were as Rāḍhiyas to Ādiśūra. The concept of kulīna is even reflected in the much earlier sources like Rāmāyaṇa According to Vācaspatimiśra, marked with the qualities of ācāra (ceremonial purity), vidya (learning), vinaya (discipline), pratiṣṭhā (reputation for purity), tīrtha-darśana (pilgrimage), niṣṭha (piety), tapasya (ascetic meditation), avṛtti (marriage among equal ranks), and dāna (liberality).As the older Kulajis does not refer any such criterion for ascertaining one’s nobleness, this tradition is seems to be suggestive of an introduction of newer criterion for fixing Kulīnism. R.C.Majumdar is of the opinion that these grades were reversed umpteen times before the advent of hereditary status for Kulism during the fifteenth century A.D. The promulgation of Kulīnism is also viewed as clever move to divide the strong Brahmin and to woe the influential section towards the king. In the later years this concept infiltrated to lower strata of the society like the Kāyasthas and Vaidyas.
52 gauḍādhinātharasavatyadhikāripātranārayaṇasya tanayaḥ sunayo’ntaraṅgāt. bhānoranurathita lodhra valī kulīnaḥ śrīcarakāpaṇiriha kartṛpadādhikārī. CD. 76.48; page 92, Vol.2B,HIML.
53 sa ca vaidyajātīyaḥ (ambaṭhajātīyaḥ)lodṛāval̥ī saṃjñakadattakulotpannaḥ’ Yadavji- Preface to Dravyaguṇasaṃgraha. This observation of Ācārya Yādavji seems to be under the influence of the puraṇic narration (e.g. Brahmavaivartapurāṇa) and that from the later smṛtis ( e.g. uśanasmṛti) about the origin of vaidya and aṃbaṣṭha castes. The current historical evidences with direct referral to Vaidya community is available from the inscriptions of Iśānadeva , a Vāiṣṇava who is believed to the descendents of moon. The age these plates on the basis of palaeography may be fixed to thirteenth century A.D. More than that ‘kulīnism’ entered Vaidyas in a much later period. yaḥ siddhayogalikhitādhika siddha yogānatraiva nikṣipati kevalamuddharedvā. bhattatrayatripatha vedavidā janena dattaḥ patet sapadi mūrddhini tasya śāpaḥ. (CD.76.53) kīdṛśena puṃmā? bhattatrayatripathavedavidā kārikā bṛhattikā tantratīketi bhattatrayaṃ tripadavedaḥ ṛgyajuḥsāmarūpaḥ tadvidā . Tatvachandrikatīkā . Śivadāsa provides information about his mastery in Vedic triad and again if the term ‘bhattatraya’ refers to pūrvamīmāmsa darśana makes Yadavji’s comment untenable.
54 p.92, Vol.2B, HIML.
55 abhijano viśuddhakulaṃ.CP.C.S.Su.8.18
56 page 111,Vol.2B, HIML.
57 p.50,198, Vṛddhatrayi.
58 naradatta gurūddiṣṭa carakārthānugāminī. kṛiyate cakradattena ṭīkā’’yurvedadīpikā.
59 Rasavaiśeṣikasūtra’s Narasiṃhabhāṣya explains Ārogyaśāstra as synonymous to kayacikitsā as all other branches are dependent on this branch. More over the five specialised elimination process or pañcakarmas are also achieved through this branch. The pre-eminence of kayacikitsā is stated by the author of Aṣṭāṅgasaṃgraha.
60 vidyākulasampanno hi bhiṣagantaraṅga ityucyate. Tatvacandrikātika. CD. 76-48, The term antaraṅga is used by Cakrapāṇidatta ,Niścalakara ,Śivadāsasena and Surapāla. Prof. G.J.Meulenbeld quoting D.Ch.Bhattacharyya suggests that the term be title conferred to royal physician in Bengal. It is also translated as officer in charge of crown land and property.
61 CD. 76.48; idānīṃ granthaparisapāthō pitrādīnāmutkīrttanapūrvakaṃ svanāma niveśayannāha gauḍādhinātheyādi–gauḍādhināthaḥ nayapāladevaḥ tasva rasavatī mahānasaṃ,tasyā adhikārī,tathā pātramiti mantrī. tatvacandrikātika- CD.76/48.
62 bhānudattaparicayaśca (History of Bhawal) ityākhye granthe śrimathā govindamukhopādhyāyena likhite prasaṅgāt pradattaḥ ; yathā –“gauḍādhinātha nayapāladevabhiṣajaścakradattasya anujo bhānudatto’bhūt. nayapālanṛpatiśca vaṅgabihāraśāsakaśca pālarājavaṃṣapratiṣṭhāpakasya gopālabhūpaterekā daśa purūṣaḥ, tasya pradhānasenāpatirāsīd bhānudattaḥ. tadvaṃśyatvenātma paricayaṃ khyāpayantaḥ kecana daridrajanā adyāpi tatra dṛśyante, paraṃ bhānudattasya vaṃśajāḥ pūrvamatisamṛddhā bhūmyadhikāriṇaścāsan – iti. p12 upoddghātaḥ, M.M.Gaṇanāthasensarasvati.1947
63bhānoranu prathitalodhrāvalīkulīnaḥ śricakrapāṇiriha kartṛpadādhikārī iti svaparicayo’pi pūrvoktaparicayena samvadati .ibid.
64p. 96, JayaramYadav
65p.110,Vol.2B HIML; Nayapāla deva’s reigned fifteen years after the era of Mahīpāla-I (1038- 1054 AD) and believed to contemporary of Kālachuri king Karṇa.
66 p.50 & p.198 Vṛddhatrayi.
67 p.110, Vol.2B,HIML.
68 p.198 Vṛddhatrayi
69p.110, Vol.2B,HIML; page1, CD-Jaipur . gauḍādhinātharasavatyadhikāri pātra nārayaṇasya tanayaḥ sunayo’ntaraṅgāt (CD. 75.48) this line is read as gauḍādhinātharasavatyadhikāripātraṃ nārayaṇasya tanayaḥ sunayo’ntaraṅgāt.in Bhattacharya’s version.
70 p.110, Vol.2b; HIML.
71 p.4, CD-Jaipur.
72 p.95.Carakacintan. (P.V.Sharma considers 1060 CE )
73 p.81,CD-Jaipur.
74 p. 96, JayaramYadav.
75 cakrasamgraharatnasya kubodhamalinatviṣaḥ. tantrāntara guṇākarṣād gurūktīnāṃ ca gharṣaṇāt. NK.1.1
76 pp 163,164, Benoy Kumar Sarkar
77 p.5. R.D.Banerji.
78 ibid.p.164:BenoyKumarSarkar; mātsyanyāyam=apohitumprakṛitibhir= lakshmyāḥ karaṃ grāhitaḥ; p. 83,R.C.Majumdar
79pp82-83, R.C.Majumdar.
80 ibid,84
81 page 162 Benoy Kumar Sarkar.
82 The Pāla kings were gradually entertaining greater respect for the Brāhmins and Brāhmaṇic religion. In inscription on the Garuda-stambha(pillar) we have: “Shurapāla was like Indra himself, and was a favourite of the people.” KedāraMiśra was his adviser and prime minister. He was an orthodox Vedic Brāhmaṇa,the great - grandson of the first Premier of the Pāla House. page 167, Benoy Kumar Sarkar.
83 p 172, Benoy Kumar Sarkar :“In fact, Buddhism lingered on only in name – all its institutions,nay,even its deities, having become already incorporated with those of Hinduism’.“Mahīpāla was a Buddhist; still, on the day of the sun’s passage from Libra to Scorpio or from Aries to Taurus, he performed his ablution in the Ganges and made grants of land to Brāhmaṇas in the hope and belief of thus securing the good-will of Buddha. During his reign there was little or no distinction between Hindus and Buddhists.The current of Buddhism was fast emptying into the Hinduism and feeding the stream of Shavaism, which had about this time established itself over Bengal.” pp.266-267,R.C.Majumdar.
84ibid page 172
85 ibid page 171, In an age of such religious transition, Hinduism became ultimately established through the influence of the Brāhmaṇa ministers of the Pāla kings.
86‘This hybrid trend of socio-religious life became so well established that Brāhmaṇas of the orthodox school could not,with all their efforts, stamp it out to any appreciable extent. p.202, Benoy Kumar Sarkar.
87 CD.1.236
88 guṇatrayavibheina ṃurtitrayamupeyuṣe. ṭṛayībhuve trinetrāya trilokīpataye namaḥ. sarasvatyai namo yasyāḥ prasādāt puṇyakarmabhiḥ. budhidarpaṇa saṃkrāntaṃ jagadadhyakṣamīkṣyate. brahmadakṣāśvideveśabharadvāja punarvasu hutāśaveśacarakaprabhṛtbhyonamo namaḥ. hutāśaveśa caraka prabhṛtibhyo namo namaḥ.
89pātañjalamahābhāṣyacarakapratisaṃskṛtaiḥ.manovākkāyadoṣāṇāṃ hatre’hipa taye namaḥ.
90 p.143,Vol.1A,HIML
91tulyagotrāṇāṃ hi maithune’dharmo bhavati dharmaśāstreṣu niṣiddhatvāt. CP.Sa.2.3.
92 yaḥ siddhayogalikhitādhikasiddhayogānatraiva nikṣipati kevala muddhared vā. bhattatrayatripatha vedavidā janena dattaḥpatet sapadi mūrddhinitasya śāpaḥ. CD.76.53; kīdṛśena puṃmā ? bhaṭṭatraya tripatha vedavidā kārikā bṛhattikā tantratīketi bhattatrayaṃ tripada vedaḥ ṛgyajuḥ sāmarūpaḥ tadvidā. tatvachandrikatīkā.
93 mokṣo ..kiṃvā bhāṭṭadarśanāt susaṃbhavaṃ. CP.Su.30.84-85
94 saṃśaye, ārambhe, ānantaryyae, praśnae, vikalpe, prakarane,samuccaye, pakṣānthare, kārtsnarthae,adhikaraḥ, ārambhaḥ, anvādeśe, pratijñāyāṃ. maṅgalānantarārmbhaprśnakātsnyarṣvatho atha. A.K.3-249; aṅgīkedhikāre ca samuccaya vikalpayoḥ. matāntare pyathātho ca anvādeśe tvatho iti. Amara padavivaranatika 3-249; yathā sādṛyayogyatvavīpsāsprdhānati krame. tathā samuccaye sōmyeparamārthābhyanuñjayoḥ. Amarapadavivṛti: 3-249; athāto saṃśye syātāṃdhikāre ca maṅgale. vikalpānantarapraśna kārtsnyārambha samuccaye.MK; kaścārthastu tayorvidvankathamuttamatā tayoḥ etadākhyāhi me brahmānyathā jñāsyāmi tatvātaḥ. Evamukto nāradena bramhā provāca sattamaḥ.ānantaryādhikāre ca maṅgalārthe tathēva ca. athaśabdastvataḥ śabdastvataḥ śabdo hetvarte samudīritaḥ. Garudapurana
95 maṅgalādīni maṅgalamadhyāni maṅgalāntāni ca śastrāṇi prathante āyuṣmatpuruṣakāni vīrapuruṣakāni ca bhavanthi. MBh.1.1.1.
96 athetyādi śutr’thaśabdo brahmādipraṇītatantreṣvalpāurmedha sāmarthānava dhāraṇāsya tathā’bhiṣṭadevatānamskāra śāstrakaraṇārtha gurvājñālābhayor ānantarye paryukto’pi śāstradau svarūpeṇa maṅgalaṃ bhavatydakāharaṇa pravṛttoda kumbha darśanamiva prasthitānaṃ granthādau maṅgasevānirastāntarāyāṇāṃ granthakartṛṇāma vigheneṣṭalābho bhavatīti yuktaṃ maṅgalopādānaṃ. athā śabdasya maṅgalatve smṛtiḥ : oṃkāraścātha śabdaśca dvāvetau brahmaṇaḥ purā. kaṇṭhaṃ bhitvā viniryātau tena ṃaṅgalikābubhau. iti yathā – atha śabdānuśāsanaṃ , athato dharmaṃ vyākhyāsyāmaḥ.ityādau.abhiṣṭadevātānamaskārastu granthādau śiṣṭācārapaptaḥ paramaśiṣṭenāgniveśena kṛta eva anyathā śiṣṭācāralaṅghanen śiṣṭatvameva na syād vyākhyānāntarāyabhayaśca. Tatā granthāviniveśitasyāpi namaskārsya pratyavāyāpahatvācca na granthaniveśanaṃ. yathā ca granhakarṇe ca gurvanumatipratipādanena granthasyopādeyatā pradarśitā bhavati. yat punaḥ śiṣyapraśnānantayārthatvamathaśabdasya varṇyate tanna māṃ dhinoti.nahi śiṣyān puro vyavasthāpya śāṣtraṃ kriyate. śrotṛbuddhisthīare tu śastrakaraṇaṃ yuktaṃ na ca buddhisthīkṛtāḥ praṣṭāro bhavanti. athśabdo’dhikāre prāgvadhyupa darśakaḥ ata urdhvaṃ yadupadekṣyāmo dīrghañjīvitīyaṃ taditi yadi vā hetau yena brahmādipraṇītāyurvedatantrāṇāmuktena nyānyenot sambandhanīyaṃ. CP.Su.1.1
97 oṃkāraścāthaśabdaśca dvavitō brahmaṇaḥ purā. kanṭhaṃ bhitvā viniryāthō tasmānmaṅgalikāvubhō.
98 sisṛkṣoḥ parmādviṣṇoḥ prathamaṃ dvō viniḥsṛtō. oṃkāraścāthaśabdaśca tasmāprāthamikō kramāt . Garudapurāṇa
99 athātaḥ śabdapūrvāni sūtrāni nikhilāniyapi.prārabhyante niyatyēva tatkimatra niyāmakaṃ.athataḥ śabdayorevaṃ vāyamājñāya tattvataḥ. sūtreśu tu mahāprājñāstāvevādō prayuñjate. Garudapurāṇa
100 athāta ityayaṃ samudāyaḥ, athātosmācchāstropanayānādanantaraṃ ……….. athavāthaśabdho maṇgālarthaḥ
101 idānīṃ pratigranthaṃ vyākhyānaṃ prārabhyate ityetdartho atha śabda ityarthaḥ. ydhyapi prārabhyata ityanuktepi prārambhādevedaṃ prārabhyata ityavajantuṃ śakyaṃ tathāpi śrotṛṇāṃ śraddheyatvapratipattyarthaṃ taduktiḥ. dṛśyate hi tadarthameva lokepyāptāptāḥ kiṃ cidahaṃ vakṣāmītyuktvā hitamupadiśantīti. Vedāntakalpataruparimalaḥ-Appyadīkṣita tika
102atrāthaśando’dhikāredraṣṭavyaḥ. kimadhikurute. ārogyaśāstravyākhyānamadhi kurute. ārogyaśāstraṃ vyākhyāsyāma ityanenāyamarthaḥ kiṃ na labhyate. labhyata eva. tathāpi dyotitamarthaṃ vācakena sphuṭīkaroti.mahatā prakāśenopalabdhe vastuni punaḥ pradīpaḥ kiṃ dyotayati.tathāpyastyeteṣāṃ dyotakānāṃ svadharmatā. anyavākyasannidhānavṛttitvaṃ tadartha viśeṣadyo takatvaṃ ceti na kadācit pṛthagarthavantaḥ iti. Nbh.1.1; Compare with Garuḍapurāṇa and Bhaṭṭolpala views on ‘atha’ : athataḥ śabdayorevaṃ vāyamājñāya tattvataḥ. sūtreśu tu mahāprājñāstāvevādō prayuñjate. Garuḍa puraṇa; athāta ityayaṃ samudāyaḥ athāto smācchāstropanayānādanantaraṃ ……….. athavāthaśabdho maṇgālarthaḥ. BhT on BS.
103iha cāṣṭasaṃkhyāyā maṅgalatena.CP.Ni.1.3
104 atrerapatyamātreyaḥ anena viśudhavaṃśatvaṃ darśitaṃ bhavati.CP.Su.1.3.
105p.199, Vṛddhatrayi; p275, Āyurveda kā bṛhat itihāsa.
106 p199, Vṛddhatrayi.
107 p.‘pha’, Lahore; p229, Ayurveda ka vaijñika itihasa.
108 p.199, Vṛddhatrayi.
109ibid. pp. 50, 199.
110p92, Vol.2BHIML
111p4, CD-Jaipur
112pp 4-8,Śabdacandrika
113p.8. Śabdacandrika
114 p.AVI
115 ibid
116 ibid
117 page.90,Vol.2A, HIML
118 p.2,Dravyaguṇasaṃgraha.
119 CD: mukharoga :53
120 CD:vṛṇaśotha: 56-57 and kṣudraroga 81-82
121 CD: vṛṇaśotha: 46, 48, 55; bhagandhara:10, upadaṃśa:10; bhagna:10-11; kuṣṭha: 63
122 bhagandhara: 10 and bhagna: 10
123 p. HIML,Vol.2A.
124 etainaika prayohanatvādatharvavedaikadeśa evāyurveda ityuktaṃ.CP.Su.30.21
125 ye tvatra tantrāntare viderlābhādayo’rtha vyākhyātāḥ ten a sākṣāttadarthajanyā itīha noktāḥ.CP.Su.30.23
126 abhūtvotpattiḥ pūrvamasata utpattiḥ.ADT.Su.30.27
127iha hi dharmārthakāmakokṣaparipanthirogopaśamāya brahmaprabhṛtibhiḥ praṇītāyurvedatantreṣvativistaratvena saṃprati vartamānālpāyurmedhasāṃ puruṣāṇaṃ na samyagarthādhigamaḥ, tadanadhigamācca tadvihitārthānām ananuṣṭhāne tathaivopalavo rujāmiti manvānaḥ paramakāruṇiko’trabhavān agniveśo’lpāyur medhsāmapi sukhopalabhārthaṃ nāti saṅṣkepa vistaraṃ kāyacikitsā pradhānamāyurvedatantraṃ praṇētumārabdhavān. CP.Su.1.1.
128 nanu kathagniveśaḥ sakalapadārthāśeṣaviśeṣajñānavyākhyeyamāyurvedaṃ vyākhyāsyati yato na tāvdbheṣajādīnāmaśeṣaviśeṣaḥ pratyakṣajñeyaḥ sarva padārthānāṃ pratyakṣā viṣayātvāt. anvaya vyatirekābhyāṃ tu sarva padārthā vadhāraṇaṃ duṣkarameva yata ekameva madhu svarūpeṇa jīvayati mārayati coṣṇaṃ samaghṛtaṃ ca, kaphaprakṛterhitamahitaṃ vātaprakṛteḥ ānūpe sātmyamasātmyaṃ marau śīte sevyamasevyaṃ grīṣme hitamavṛddhe vṛddhe cāhitaṃ alpaṃ guṇā karamābādharamatyupayuktaṃ āmatāṃ gatamudare upakramavirodhitvād ativibhramakaraṃ kākamācīyuktaṃ pakvanicena ca sahoyuktaṃ maraṇāya athvā balavarṇavīryatejopaghātāya bhavatī ityevamādi tattadyuktaṃ tattacchataśaḥ karoti ata evaikasyaiva madhuno rūpaṃ yadā’nena prakāreṇa duratigamaṃ tadā’tra kaiva kathā nikhiulapadārthāśeṣa viśeṣajñānasya ajānaṃśca vyācakṣāṇaḥ kathamupādeya vacana iti kṛtvā gurorāptāt pratipannaṃ pradipādayiṣyāma iti darśayantāmimāṃ śaṅkāṃ nirācikīrṣu gūrūktānuvādarūpatāṃ svagranthasya darśayannāha – iti hā smāha bhāgvānātreya iti . atra iti śabdo vakṣyamāṇa artha parāmarśakaḥ ha śabdo’vadhāraṇe. yāthā – na ha vai saśarīrasya priyāpriyayorapahatirasti. iti atra na heti naivetyarthaḥ.CP.Su.1.3
129 yadyapyevaṃ tathā’pi paribhāṣādarśanādvṛddhavaidyavyavahāradarśanācca yathā kartavyaṃ taducyate . CP.Su.2.17
130 nanu yathā’gniveśasyāyurvedasya duradhigamatvena pratyakṣto vā’nvaya vyatirekād vā jñānaṃ na saṃbhāvyate evamātreyasyāpi kathamāyurvedajñānaṃ syāt yanmūlamagniveśasyāyurveda jñānaṃsamīcīnamucyate ityāśaṅkya āyurvedasya aviplutāgamatvaṃ darśayannāha – dīrghaṃjīvitamityādi.jīvitaṃ śarīrendriyastvātmasaṃyogaḥ tacca dīrghamiti dīrghakālasaṃbandhi kālaśabdi’pyatra liptonirdiṣṭo draṣṭvyaḥ . yattantraśailī ceyamācāryasya yata ādimadhyāntalopān karoti ye luptā api gamyanta eva. yathā grāmyānūpaudakarasā C.S.Su.21. ityātra māṃsaśabdo luptaḥ,tathā dagdha vidha ityatra viṣaśabdo lupta ityādi.bharadvāja iti gotra nāma. acintyo hi taoasāṃ prabhāvo yenāgastyo mahodadhimapi culukanipeyamakarot. na ca vācyamugratapastvenaiva kimityayamāyurvedamapi na budyate yatstapaḥprabhāvo’pi pratiniyataviṣayatvānna sarvatra śaktimān śaktiścāsya kāryonneyā tena gurunirapekṣāyurvedajñānalakṣaṇakāryādarśanānna tattpastatra samrthamityavadhārayāmaḥ. kiṃvā gurupūrvakrameṇāiva āyurvedajñānaṃ phalatītīndramupāgamad bharadvājaḥ. atha kathaṃ brahmādiṣvāyurveda pūrvaguruṣu vidyameṣvindramevāyamupāgamat ? yuktaṃ ca pradhānaguroreva śravaṇaṃ yataḥ śiṣyaparaṃparāsaṃcārīṇī vidhyā’samyaggrahaṇādidoṣāt patraparamaparāsamcāryamāṇa madhuvat kṣīṇā’pi saṃbhāvyeta. ata āha- buddhvā śaraṇyamamareśvaramiti. Yasmād ayamevendro’lpāyuḥ sa eva bhayatrastānaṃ yathā rakṣaṇahito na tathā brahmadayaḥ, tena tamevopāgamat.Su.1.3.
131 nanu kathagniveśaḥ sakalapadārthāśeṣaviśeṣajñānavyākhyeyamāyurvedaṃ vyākhyāsyati yato na tāvdbheṣajādīnāmaśeṣaviśeṣaḥ pratyakṣajñeyaḥ sarvapadārthānāṃ pratyakṣāviṣayātvāt. anvayavyatirekābhyāṃ tu sarvapadārthāvadhāraṇaṃ duṣkarameva yata ekameva madhu svarūpeṇa jīvayati mārayati coṣṇaṃ samaghṛtaṃ ca, kaphaprakṛterhitamahitaṃ vātaprakṛteḥ ānūpe sātmyamasātmyaṃ marau śīte sevyamasevyaṃ grīṣme hitamavṛddhe vṛddhe cāhitaṃ alpaṃ guṇākaramābādharamatyupayuktaṃ āmatāṃ gatamudare upakrama virodhitvādati vibhramakaraṃ kākamācīyuktaṃ pakvanicena ca sahoyuktaṃ maraṇāya athvā balavarṇavīryatejopaghātāya bhavatī ityevamādi tattadyuktaṃ tattacchataśaḥ karoti ata evaikasyaiva madhuno rūpaṃ yadā’nena prakāreṇa duratigamaṃ tadā’tra kaiva kathā nikhiulapadārthāśeṣaviśeṣajñānasya ajānaṃśca vyācakṣāṇaḥ kathamupādeyavacana iti kṛtvā gurorāptāt pratipannaṃ pradipādayiṣyāma iti darśayan tāmimāṃ śaṅkāṃ nirācikīrṣugūrūktānuvādarūpatāṃ svagranthasya darśayannāha – iti hā smāha bhāgvānātreya iti . atra iti śabdo vakṣyamāṇartha parāmarśakaḥ ha śabdo’vadhāraṇe. yāthā – na ha vai saśarīrasya priyāpriyayorapa hatirasti. iti atra na heti naivetyarthaḥ.Su.1.2.
132 atra kecidbharadvājātreyayoraikyaṃ manyante, tanna, bharadvājasaṃjñayā ātreyasya kvacidapi tantrapradeśe’kīrtanāt.Su.1.30-31
133 bhaṭṭārahariścandreṇa tu.....tanmatānusāriṇā vāgbhaṭena.CP.Su.7.45-50
134 kumāraśira iti bharadvājaviśeṣaṇamātreya gurubharadvājaniṣedhārathaṃ.Su.12.5
135 candrabhāgī punarvasuḥ.Su.7.87
136 yathā lavaṇe uṣṇātvādagnirviṣyanditāccajalamanumīyate. āgamavedannīyaścāyamartho na’tra asmadvidhānāṃ kalpanānāṃ prasaranti.CP.Su.26.40
137 rasāyanavājīkaraṇe tu svasthavṛttimātra eva yaduktam – svasthasyaujaskarayattu tadvṛṣyaṃ rasāyanaṃ.CP.Su.1.67
138 etaccānāgatābādhācikitsitaṃ jñeyaṃ. CP.Su.26.104-106; yadyapi kuṣṭhacikitsitaṃ pṛthageva cikitsāsthane bhaviṣyati tatraiva cāvasaraprāptā ete āragvadhāyo vaktumucitāḥ tathā’pīha pṛthak kuṣṭhayogānāmabhidhānena kuṣṭhasyanubandhitvena ca mahārogatvaṃ khyāpayati abhyarhito hyarthaḥ punaḥ punarabhidhīyate. iyaṃ kuṣṭhacikistā’’nāgaṭavekṣaṇatantrayuktyā nidānasthāne hetulakṣaṇādirlakṣitaṃ kuṣṭhamuddiśyoktā tenālākṣitasya cikitsā’bhiḍḥiyamāṇā’jñāta viṣayatvena na yujyata iti yaducyate tannirastaṃ bhavati. CP.Su.3.1-2
139karmaṇāṃ pravṛttīnāṃ samyakpratipādaneneti ahitakarmaparityāgena hitakarmācarṇena ca . etena prajñāparādhamūlāhitapravṛttiniṣedhena hitārthapravṛttyupadeśaḥ kṛto bhavati. etena c̄āsātmyendriyārtha saṃyoga prajñāparādhaparihārābhyāmanāgatābādhapratiṣedharūpāceṣṭoktā bhavati.Su.8a.17
140 yadā tvaniyatāyuṣo rasāyanamācaranti tadā tatprabhāvādyugaprabhāvaniyatāyurlaṅghanaṃ bhavati. yadāha — tāni yāvanti bhakṣayet . jīvedvarṣasahasrāṇi tāvantyāgatayauvanaḥ ityādi.Su.1.3;natu balavatkarmāniyatasyāyuṣo laṅghanamasti yadāha – karma kiṃcit kvacit kāle vipākaniyataṃ mahat. kiṃcitvakālaniyataṃ pratyayaiḥ pratibodyate. Su.1.3
141 paṭalavedhaśalākāpradhānamaṅgaṃ śālākyaṃ.Su.30.28
142 kumārasya bharaṇamadhikṛtya kṛtaṃ kaumārabhṛtyaṃ.Su.30.28
143 kāyasyāntarāgnerścikitsā kāyacikitsā.Su.30.28
144 kṣāratantrasyāṣṭāṅge pṛthaganabhidhānācchalyatantramevānuśastrakṣāravidhāyakaṃ kṣāratantra mucyante. Ci.5.6063
145 nanu kiṃciddoṣapraśamanaṃ kiṃddoṣapradūṣaṇaṃ iti vā kriyātāṃ kiṃciddhātupraśamanaṃ kiṃcitddhātupradūṣaṇaṃ iti vā.naivaṃ tathā sati doṣaśabdsya mukhyavṛtyā vātādiṣveva vṛttitvāttathā dhātuśabdsya ca rasādivṛttitvādubhayagrahaṇaṃ na prāpyate ubhayapadopādānena duṣṭarasādipraśamanamapi bheṣajaṃ vividhāśitapītīyādivakṣyamāṇaṃ tathā dhātupradūṣaṇena vātādiprdūṣakamapi nidānādivakṣyamāṇaṃ grāhayati. CP.Su.1.67
146 doṣo hi svatantradūṣaṇātmaka ucyate yato na vātadaya vṛddhaḥ kiṃcidapekṣya dūṣayati kiṃtu svata eva .CP.Su.1.57.
147 pradhanatvādagre vāyuruktaḥ prādhānyaṃ cāśubhūridāruṇavikārakartṛtvāt vacanaṃ hi āśukāri muhurścārī. vakṣyati mahārogādhyaye vātamanupittaṃpradhānaṃ śarīramūlabhūtāgnihetutvāttathā kaphādhikavikārakartṛtvāttathā kāphāpekṣayā c̄aśukāritvāt.CP.Su.1.57.
148 rājasatāmasānāṃ ca vicchidya pāṭheneha tantre śārīravyādhikāra pravṛtte’nadhi kāratvenāprapañcanīyatvaṃ darśayati, abhidhānaṃ ca rājasatāmasayoriha vyādhikathananyūnatāparihārārthaṃ.Ni.1.4
149 dvyulbaṇaikolbaṇaiḥ ṣaṭ syurhīnamadhyādhkaiśca ṣaṭ ityādivakṣyamāṇaprapañcasya saṃkṣepaḥ. CP.Su.1.57
150 asamāsakaraṇaṃ tu pṛthagapi vāyvādīnāṃ rogakartṛtvopadarśanārthaṃ. CP.Su.1.57.
151doṣagrahaṇena duṣṭarasādayopi gṛhyante.CP.Su.1.67; doṣaśabdena ceha virecananirharaṇagogyatvāt pittaṃ kaphapittaṃ vā gṛhyate. yaduktaṃ pittaṃ vā kaphapittaṃ vā pittāśayagataṃ haret. sraṃsanaṃ trīn malān vastirharet pakvāśayasthitān. yadi vā pakvāśayasamīpagatatvenādhaḥ pravṛttyunmukho doṣaḥ pakvāśayagata ityucyate- yathā gaṅgāyāṃ ghoṣaḥ iti.CP.Su.2.9-10; doṣasaṃbandhāddoṣaśabdo’tra jñeyaḥ.Ci,6.55; doṣāsṛgityādau doṣaśabdena purīṣamapi gṛhyate.Ci.28.15-18
152 prathamavyākhyāne tu doṣaśabdenaiva dūṣyasyāpi doṣādhārasya grahaṇaṃ.ADT.Ci.12.16
153 doṣasaṃjñā tu pīṭākartṛtvasāmānyādadoṣe’pi syāt. yathā svayaṃ pravṛttaṃ taṃ doṣamupekṣeta hitāśanaiḥ.C.S.Ci.5
154 doṣastrayo mala ityatra doṣaśabdenaiva vātādiprāptau malā iti atyarthaduṣṭyāśarīramalīkaraṇatvaṃ pratipādayitumuktaṃ.ADT.Ci.21.15.
155satyapi doṣabhede’trāśrayasyābhedādāśryabhabhāveṇaivāśraddhādayo bhavanti. Su.28.8
156 tathā ca tantrāntare’pi śalye śoṇitaṃ doṣatvenoktaṃ nanu śoṇitasyāpi doṣatvānnāyaṃ saṃgrahaḥ sādhuḥ yato raktasyāpi vātādivadvisiṣṭahetulakṣaṇavikāracikitsānirdeśaḥ kṛtaḥ śoṇitaṃ tu duṣṭavātadisaṃsargamapekṣaiva dūṣakaṃ bhavati na hi śoṇitaṃ vikṛtavātādisaṃbandhamantareṇa vikṛtaṃ bhavati sarvadā vātādijanakaireva śoṇitaduṣṭeḥ tathā sarvadā vātādilakṣaṇayuktasyaiva śoṇitasya duṣṭatvāt. yaśca hetvādiviśeṣa uktaḥ sa vātādiyuktasyaiva śoṇitasya bhavati. tena vātādaya eva tatrāpidūṣaṇātmakaḥ. śoṇitaṃ tu svapramāṇātiriktamapi dūṣyameva na ca dūṣyasya hetvādi viśeṣo’sti. yathā māṃsaduṣṭau – māṃsavāhini duṣyanti bhuktvā ca svapatāṃ divā.Vi.5. ityādi vakṣyati māṃsaduṣṭilakṣaṇaṃ śṛṇu māṃsapradoṣajān Su.28. ityādinā vividhāśitapītīye vakṣyati yān vikārāste jñeyāḥ…. māṃsajānaṃ tu saṃśuddhiḥ śastrakṣārāgnikarma ca.Su.28 tasmāddūṣyādhikāre doṣakṛte kārye dūṣyeṇa vyapadeśaḥ- raktajo’yaṃ, māṃsajo’yamityādi yathā snehadhāreṇa vahninā dhagdha iti vyapadeśaḥ…… suśrute tu śoṇitasya doṣatvaṃ vraṇeṣu prāyaḥ śoṇitaduṣṭidarśanādupacaritamevoktaṃ yataḥ pradeśāntare vṛaṇapraśne vātādayastraya eva tatrāpyuktāḥ – vātapittaśleṣmāṇa eva dehasaṃbhavahetavo bhavanti. S.S.Su.21, kiṃca śoṇitaṃ doṣaḥ syāttadā vātādivat prakṛtyārambhakaṃ syāt, nacārabhate tasmattraya eva doṣā iti siddhaṃ. CP.Su.1.47.
157 tena manasā uddiṣṭa eva paraṃ na śārīradoṣavat prapañcitaḥ mānasadoṣāṇāmasmiṃnstantre kāyacikitsārūpe’prāstāvikatvāditi bhāvaḥ. ādau raja uktaṃ prādhānyāt vacanaṃ hi- nārajaskaṃ tamaḥ pravartate,satvaṃ hyavikārī. CP.Su.1.57.
158 doṣagrahaṇena tajjanyā vyādhayo’pi gṛhyante, vikṛtadoṣādananyatvādvyādhīnāṃ.CP.Su.1.58; doṣaśabdo hyaṃ roge vartate.Su.24.19; doṣaśabdena vyādhirapi grahītavyaḥ.Su.24.30-33; doṣa śabdena yonidūṣakā yathokta gadā ucyante.uktaṃ hi rogā hyapi doṣa śabdaṃ labhante iti
159ko asau rogaḥ avastaviṣṭiṣṭo doṣaviśeṣaḥ. Nbh.RV.S.1.1.
160 atra ca vāyornīrasasyāpi rasasahacāritasnigdhatvādiguṇairviparītaiḥ praśamao jñeyaḥ.CP.Su.1.66.1.
161 pradhānatvādagre vāyorabhidhānaṃ rūkṣādīnāṃ jyāyastvādabhidhānaṃ tena dāruṇādayo’pi guṇā boddhavyāḥ; rūṣatvaṃ ca vāyāvādhikaṃ snehasādhyatvādvāyoḥ. ato rūkṣatvamagre’bhitaṃ.yadyapi vaiśeṣike’nuṣṇāśīto vāyuḥ, tathā’pīha śītena vṛddhidarśanāduṣṇena ca praśamanāttathā kevalavātārabdhe roge śitadarśanācca śita eva vāyuḥ, yacca pittayuktasyoṣṇatvaṃ tadyogavāhitvāt yathā pāṣāṇsya yena dravyeṇa śītenoṣṇena vā yogo bhavati tadguṇānuvidhānaṃ tathā vayorapi guṇaśabdena ceha dharmavācinā rasavīryavipākaprabhāvāḥ sarva eva gṛhyante.tena prabhāvādapi yadvātaviparītaṃ tadapi gṛhyate.anye tvekaviparitaśabdalopāt viparītaṃ viparītaguṇaṃ cagrāhayanti. tena viparītagrahaṇāt prabhāvaviparītaṃ gṛhyate guṇavaiparītyādvipākādayo gṛhyante yato na hi sarvaṃ bheṣajaṃ vātādīnāṃ sarvātmanā viruddhaṃ bhavati- uktaṃ hi – viruddhaguṇasannipāte hi bhūyasā’lpamavajīyate. tad kimiti viparītaguṇabhūyiṣṭhasyāgrahaṇaṃ ? ucyate – viruddhaguṇabhūyiṣṭhasyāpi viparītaguṇaśabdenaiva grahaṇāt. viparītaguṇabhūyiṣṭhe’pi ye viparītā alpā abalā vā guṇaste svakāryakartṛtvā dvyapadeśyā eva kiṃ vā sarvathā viparītaguṇairadhika praśastā śantirbhavati ata eva saṃ pra śabdau śighrasamyakpraśamārthābhidhāyakau kṛtau. viparītaguṇabhūyiṣṭhairna tathā śantirbhavati ata eva saṃ praśabdābhyāṃ na tat sākṣāduktaṃsasnehaṃ iti iṣad snehaṃ tena pitte sarpiṣaḥ snigdhasya bheṣajatvamupapannaṃ…… śleṣmaṇo viparītaguṇaiḥ guṇānāṃ praśama ucyate na punaḥ śleṣmaṇaḥ praśamo’bhidīyate. kasādevamucyate? guṇapraśamanena ca guṇipraśamo guṇavṛddhyā ca guṇivṛddhir bhavatīti sūcanārthaṃ. yata uṣṇena śītapraśame kriyamāne śītādhārasya udakabhāgasya avaśyameva praśamaḥ kriyate. CP.Su.1.59-61
162 asaṅghātamiti pittaśleṣmavadavayavasaṅgharahitaṃ,anavasthitamiti calasvabhāvaṃ.anāsādyeti calatvenānibiḍāvayavatvena ceti mantavyaṃ.CP.Su.11.3
163 dāruṇatvaṃ calatvaṃ evaṃ dīrghañjīvitīyoktaṃ calatvamuktaṃ bhavati yadi vā dāruṇatvaṃ śoṣaṇatvāt kāṭhinyaṃ karotīti.CP.Su.12.4.
164 atrāvayavāniti vadan kātsnyārbhidhānamaśakyaṃ bahuprapañcatvāditi darśayati.sādhayitvā pratipādya. vātakarmasu pratyakṣāṇi vacanādīni manaḥ preraṇādyanumeyaṃ, garbhākṛtikaraṇādyāgamagamyaṃ.CP.Su.12.8.
165tantraṃ śarīraṃ yaduktaṃ- tantrayantreṣu bhinneṣu tamo’ntyaṃ pravivikṣatāṃ.iti tadeva yantraṃ yadi vā tantrasya yantra sandhayaḥ.CP.Su.11.8.
166vāyuriha devatārūpo’bhipretaḥ,tena tasya bhūtarūpacaturyugāntakara anilakaraṇamaviruddhaṃ evam yadanyadapyanupapadyamānaṃ vāyostadapi devatā rūpatvenaiva samādheyaṃ.
167 pittaṃ hi dvividhaṃ sadravaṃ birdravaṃ ca. yat sadravaṃ tat sasehahaṃ, yattu laṅghanādinā kṣapitādrabhāgaṃ nirdravaṃ tadrūkṣaṃ bhavati.CP.Ci.3.216-217
168 amlarasatā ceha pittasyocyate aptejaḥ samārabdatvāt pittasya suśrute tu kaṭutvameva pittasyoktaṃ amlatā ca vidagdhasyoktā. yaduktaṃ- vidagdhaṃ cāmlameva ca.S.S.Su.21; evaṃ sasnehatāyāmapi pittasya suśrutasvaraso nāsti.etacca snigdhatvamamlatvaṃ ca jalānalābdhatvāt pittasyopapannameva, suśrute tu tejorūpapittābhiprāyeṇaiva tannirasataṃ bhavati. CP.Su.1.59-61
169 atrakecidetadeva paramudāharaṇaṃ dṛṣṭāntārthaṃ paṭhanti,śeṣodāharaṇaṃ tu kṛtsne tantre boddhavyaṃ; kecittu vṛddhikṣayavikalpasya durboddhatvena sarveṣāmeva dvādaśānāmapi vikalpānāmācāryeṇa lakṣaṇaṃ kṛtamiti kṛtvā sarvameva paṭhanti. nanu prakṛtisthe pitte kathaṃ tadā dāhaśceti saṅgataṃ bhavati, na hi prakṛtistho doṣo vikārakārī na ca vāyordāhaḥ saṃbhavati. ucyate- yatra yatreti vacanād yatra kupitena vāyuna pittaṃ nītaṃ, tatra śarīrāvayave prakṛtimānasthitamapi pittaṃ vṛddhameva,yatastasmin pradeśe tāvān pittasaṃbandha ucito na bhavtyevetyādhikena tatra dāha upapanna eva , evamanyatrāpi prakṛtisthānāmapi doṣasya vikāravyākhyeyaṃ. anye tu bruvate - prakṛta sthānāmapi doṣāṇāṃ duṣṭadoṣasaṃbandhādvikāritvaṃ bhavati. CP.Su.17.45-61
170 MK.1.6
171 A.S.Su.20
172 liṅgaṃ svaṃ jahatītyanena kṣīṇānāṃ prakṛtiliṅgakṣayavyatiriktaṃ vikārakartṛtvaṃ nāstīti darśayati;yato vṛddhā unmārgagāmino doṣā dūṣyaṃ dūṣyanto jvarādīn kurvanti na kṣīṇāḥ svayameva duḥsthitatvāt.CP.Su.17.62
173 tatra svamate kṣīṇadvādaśasu sannipāteṣu jvarārambhakatvaṃ nāsti kṣīṇā hi doṣāḥ svaliṅgahānimātravikārā nādhikaṃ jvarādhikaṃ kartuṃ samarthāḥ. CP.Ci.3.285-286
174śāśtraṭīkākṛtastu śvāmidāseśvaraśenādayo vyācakṣate kṣayajāpi vyādhayaḥ. NK.CD.1.5; Nbh.R.V.S.1.1
175 ete ca dviṣaṣṭirbhedā āviṣkṛtatamatvenoktāḥ; tenaikadoṣakṣaye dvidoṣavṛddhau ca vṛddhatarabhedādi bhyo’dhikatvamudbhāvanīyaṃ.CP.Su.17.62.
176 nanu bhavatyevaṃ saṃkhyā yadi sannipāto doṣāṇāṃ syāt, sat u na bhavitumarhati yato vatādīnaṃ parsparaṃ viruddhaḥ santi guṇāḥ viruddhaguṇānāṃ tu parasparopaghāto bhavati, yathā - vahnitoyayoḥ. naivaṃ, virodho hi bhāvānāṃ kāryonneyaḥ, nānyato dṛṣṭamātreṇa kalpayituṃ pāryate; yato’nyatra toyadahanayorbheda upalabdaḥ,tat kiṃ pāñcabhautikadravyārambhe’pi tayorvirodhāt pāñcabhautikaṃ dravyaṃ na syāt, toyāgniguṇātirekādvā’mlaraso na syāt, tasmādanupalabdatvāddoṣāsaṃsarge virodhasya svabhāvaparyanuyogo na yujyate. atha anyase- evaṃ viruddhaguṇānāmapi doṣāṇāmavirodhe bhūyasā’lpamavajīyate iti, tathā hrāsaheturviśeṣastu iti vacane tarhi nirarthake. na anayoḥ prabhāvāt pratipāditaviṣayavyatireke caritārthatvāt.prabhāvastu tayorvirodhakobhavatyeva yathā- tridoṣakaranikucagatā guṇāḥ samān doṣān kurvanti paraṃ na tu viruddhatvena doṣaharaṇaṃ kurvate tridoṣakartṛtvaprabhāvāt;tathā āmalake’mlatvaṃ vātaṃ hanta, mādhuryaśaitye tu pittaṃ, śleṣmāṇaṃ kaṭutvatiktve;nikuce tvamlatvaṃ kaṣāyaśaityābhibhūtaṃ vātaṃ na nihanti,mādhuryaśaitye cāmlatvābhibhūte pitta na jayata evamādi. tasmād doṣāṇāṃ prabhāvo’yaṃ dṛṣatvādavadhāryate- yat- n ate parasparamupaghnanti.evaṃ bhūtaprabhavatve tu teṣāmadṛṣṭameva kāraṇaṃ, prāṇināṃ duḥkhajanakena hyadṛṣṭena te’virodhena niveśyante. ata eva vakṣyati.viruddhairapi na tvete guṇairghanti parasparaṃ.doṣāḥ sahajasātmyatvāddhoraṃ viṣamahīniva iti. sahajaṃ daivavaśāt svābhāvikaṃ sātmyatvaṃ sahajasātmyatvaṃ. CP.Su.17.62.
177 gatiḥ prakāro’vasthā vā.CP.Su.17.112-113
178 yāvaddhi liṅgaṃ tatsarvaṃ doṣavikalpasaṃbandhaṃ.CP.Su.26.27
179kṣayastḥānavṛddhayo doṣamānaṃ tasya vikalpo doṣāntara saṃbandhā saṃbandhkṛto bhedaḥ.CP.Su.17.3-7
180 sāmānyjā iti vātādibhiḥ pratyekaṃ militaiśca janyante. nānātmajā iti ye vātādibhirdoṣāntarāsaṃpṛktairjanyante.CP.Su.20.11; nānātmajāḥ sarve iti doṣāntarāsaṃpṛktadoṣajanyā uktāḥ.CP.Su.20.23-25
181 svastasthaśca prakṛtibhedena nānāprakāraḥ.Su.7.39-40
182 koyaṃ yadṛcchiko nāma. bhiṣakparipālitādanyaḥ.Nbh.RV.S.1.1.
183 suṣṭhuḥ nirvikāratvenāvatiṣtiṣṭata iti svasthaḥ. tasya bhāvaḥ svāsthyaṃ. udvejaka dhātuvaiṣamya virahitadhātusāmyamityarthaḥtacca svāsthyamubhayathā paripālyate viśuddhāhārācārabhyāṃ sadā kṣīyamāṇaśarīrapoṣaṇeṇa pratyavāyahetuparihāreṇa ca yathā dīpaparipālanaṃ snehavarttidānāt poṣaṇeṇa kriyate yathā śalabhavātādinirvāpakahetuparihārena ca. śarira pratyavāya hetuśca dvividhaḥ buddhidoṣādviṣamaśarīranyāsādirvātādikārakaḥ duṣpariharaśca kālaviśeṣaḥ svabhāvādiha hemanādi kaphādi cayakārakaḥ. tatra ślokapūrvārdhena svāsthyavighātakahetuparihāramāha. uttarāddhena tu ajātānāmityādinā vikārāṇamanutpattiḥ svabhāvasiddhā vidhyate eva vidhyamāne ca karotyarthe mukhyo nāsti tathā’pīdamevājātavikārāṇāmanutpattikaraṇaṃ yattadvikārahetu pariharaṇaṃ tathā duṣpariharakāla viśeṣajanitadoṣaharaṇaṃ yatḥā vakṣyati madhava prathame māsi nabhasyaprathame punaḥ.C.S.Su7; tathā hetvantara nirapekṣotpadya mānacakṣuḥ śleṣmaharaṇārthamañjanaṃ. CP.Su.5.13
184nanu svasthavṛttamataṃ dravyaṃ bhāvidoṣaharatvena doṣapraśamanameva. naivaṃ nahi svāsthyānuvṛttijanakatvāddoṣanivṛttikaraṃ doṣaharaṇamucyate kiṃ tarhi samadhātūnāma vardhakatvenākṣyakaratvena ca rasādisrotasāṃ cānuguṇatvena dhātusāmyānuvṛttikaramucyate. vacanaṃ hi pathyaṃ pathe’napetaṃ yat. Su.1.25.
185 tathā’pyekapuruṣa ekamātrāmavadhāryakiyantamapi kālaṃ tasyaiva mātrayā agnibalabhedahetvābhāve sati vyavahāro bhavatyeva. mātrāpramāṇaṃ mātreyattā mātrāpramāṇaśabdena ceha mātrāpramāṇavaditi bhoddhvyaṃ anyathā tāvadcchabdadenāvacchinnaśanavācina mātrāpramāṇaśabdasya guṇavācinaḥ samānādhikaraṇyaṃ na syāt. na hyāhāro yo yathākālaṃ jarāṃ yāti sa mātrādoṣādvikāraṃ karoti karoti tu dravyasvabhāvasaṃskārādidoṣāt; yathā mandakalakucādayo yathākālaṃ jacchanto’pi doṣajanaka bhavantyeva ; na tāvatā’pi tatra mātrā duṣyati yathā vakṣyati trividhakukṣīye– na ca kevalaṃ mātrāvatvādevāharasya kṛtsnamāhāraphalasauṣṭhavamavāptuṃ śakhyaṃ prakṛtyādīnāmaṣṭānām āhāra vidhi viśeṣāyātanānāṃd bhinnaphalatvāt. Vi.2;dvividhā hi mātra rasavimāne vaktavyā – sarvagraharūpa and parigraharūpā ca. tatra samuditasyāhārasya parimāṇaṃ sarvagrahaḥ madhurāmlādīnām āhārāvayavānāṃ prateyakaṃ mātrayā grahaṇaṃ parigrahaḥ; tena yatrāhārasamudāyaparimāṇaṃ samucitameva gṛhyate, āhārāvayāvānānāṃ tu madhurādīnāṃ svabhāvanāmapyayathoktamānaṃ syāt tatrāhārā vayāvamātrāvaiṣyamyāddhātuvaiṣamyaṃ bhavatyeva ayathākālaṃ jarāgamanaṃ ca syāt. taduktaṃ prakṛtimanupahatyeti……anye tu vyākhyānayanti asya iti aśanaṃ iti aśitaṃ iti ca padatrayaṃ prakaraṇādeva labhyate yat punaḥ kriyate tadviśeṣapratipādanārthaṃ tena asyetyanena parīkṣako bhakto’dhikriyate aśanamityanena ca praśastamaśanaṃ prakṛtikaraṇa saṃyogadeśakālā viruddham ucyate,aśitamityanena ca yathāvidhibhojanamucyate tadevaṃ sarvaguṇasaṃpanna āhāro mātrāvānucyate.Su.5.3,4.
186 añjanaśabdo’bhyañjane’pi vartate. cakṣuḥ pradhānaṃ sarvendriyāṇaṃ vidurbuddhāḥ ghananīhāra yuktānāṃ jyotiṣāmiva bhāskaraḥ. yadivā svasthavṛttamadhikṛtya yadañjanādi taducyate; rogeṣu tu yadañjanādi tadrogacikitsāsu vaktavyaṃ. yadyapi caitadañjanādi rogaharamapi vaktavyaṃ tathā’pi prāyaḥ svasthavṛttamatametaditi svasthavṛttamabhipretyetyuktaṃ.CP.Su.5.14.
187jatūkarṇenāpi srāvaṇarasāñjanaṃ niśāyāmeva vihitaṃ yaduktaṃ saptāhadrasañjanaṃ naktaṃ iti śalakye virekadurbala dṛṣṭirādityaṃ prāpya sīdati ratrau svapnaguṇāccakṣī puṣyatyañjanakarṣitaṃ iti.sauvīrāñjanaṃ tu virecanaṃ na bhavati cakṣuḥ prasādanamātraṃ karoti tena taddivākriyamāṇaṃ na virodhi anye vyākhyānayanti dhruvaṃ nityakartavyaṃ sauvīrāñjanaṃ yattnniśi kartavyaṃ srāvanāñjanaṃ tu śleṣmodrekaviṣaye vamanavat pūrvāhnā eva kartavyaṃ.Su.5.16-17
188 śarīramadhikṛtyetivacanena mano’dhikṛtya ye ninditā adhārmikakadaryādayaḥ, tānihānupayuktānnirākaroti; atidīrghādayaśca ṣadiha ninditaprastāvāducyante; ninditatvaṃ ca teṣāṃ lokavigānādeva. atidīrghaścetyādicakāraḥ kubjādiniditagrahaṇārthaṃ.CP.Su.21.3
189 balaṃ varṇśceticakāreṇa pūrvādhyāyoktasukhāyuṣī api gṛhyete yadi vā balavarṇābhyāmeva nāntarīyakaṃ kṛtsnaṃ dhātusāmyakāryaṃ sukhādigṛhyate. viditamityanena samyakjñānapūrvakaṃ ṛtusātmyānuṣṭānaṃ darśayati… ceṣṭāgrahaṇena vyavāyavyāyāmābhyaṅgādīnāṃ grahaṇaṃ. ṛtupratipādanaprastāve saṃvatsaraṃ vidhyāditi saṃvatsarapradipādanamṛtūnāmeva militānāṃ saṃvatsaratva pratipādanārthaṃ.melakaśca buddhyā vyahriyate na tu paramārthataḥ ṛtūnāṃ melako’sti.iheti iha prakaraṇeṣaḍaṅgaṃ vidhyāt; anyatra tu rogabhiṣajitīyādau tattatkāryavaśādnyathā’pi. uktaṃ ca śītoṣṇavarṣalakṣaṇaḥ kālaḥ. Su.6.3-4.; anye tu bruvate saṃvatsarasyāyanadvayasya ca ṛtumelakarūpatvādṛtugrahaṇenaiva grahaṇaṃ labdhaṃ tena kālagrahaṇamṛtuviśeṣaṇaṃ tena kālarūpaḥ ṛturiti srīṇāmevārthavadarśanaṃ yadṛtustadvyāvartyate. pratyayabhūtāḥ ityatra bhūtaśabda upamāne. kecitvyākhyānayanti arkavāyū ityekatayā paṭhitvā somaśca iti yat pṛthak paṭhati tenārkavāyvormilitvayorādānaṃ pratikāraṇtvaṃ visargaṃ pṛthageva somasya kāraṇtvamiti darśayati. evaṃ balaharaṇabalakaraṇādiṣvapi boddhavyaṃ.Su.6.5.
190 kālo devatārūpaḥ sa ca nityarūpo’pi prāṇinamadṛṣṭena nānā rūpeṇa gṛhītaḥ san kadācit sūryabalāvāyubalāsomabalādīn karoti svabhāvaḥ sūryasya saumyāṃśakṣayakartṛtvādi vāyorvirūkṣaṇādiḥ somasyāpyāyanādiḥ mārgo dakṣīṇa uttaraśca tatra dakṣiṇaḥ karkaṭakādayo dhanurantāḥ makarādiruttaraḥ. ete ca kālasvabhāvamārgaparigrahā yathāsaṃbhavaṃ boddhavyāḥ na hi somasya margaparigrahaḥ kaścidviśeṣamāvahati vāyośca mārgaparigraha eva nāsti. parigrahitāḥ saṃbandhāḥ. kālatvardīnāṃ nivṛttipratyayabhūtā niṣpattikāraṇabhūtāḥ. Su. 6.5
191 yadyapi cādānamādau paṭhitaṃ tathā’pi pratilomatantrayuktyā’’dau visargaguṇakathanaṃ yadi vā
prathamamādānasyottarāyaṇarūpasya praśastatvādagre’bhidhanaṃ iha tu visargasya balajanakatvenābhipretatvādagre’bhidhānaṃ. Su.6.5.
192 ṛtavastraya iti śītoṣṇavarṣalakṣaṇāścaturmāsena.
193prathamapravṛṣṭaśabdena’’ṣāḍhaśrāvaṇāvucyete.Etaccadvemāsaṛtubhedahāgamādiṃktvā śeṣamāsa dvikenavarṣādayo yathākramaṃ jñeyāḥ. CP.C.S.Vi.8.125
194 CP. C.S.Si.6.5-6
195 ayaṃ ca ṛtukramo na rasotpattyādau, kiṃtu śarīraśodhanapravṛttāveveti darśayitā ‘saṃśodhanamadhikṛtya’ ityuktaṃ. CP. C.S.Vi.8.125 śodhanaṃ pratīti śodhane kartavye’yaṃ yathoktaḥ prāvṛḍādiṛtuvibhāgobhavati; svasthavṛttaurasotpattauvātasyāśitīyoktaeva varṣāśaraddhemataśiśira vasanta grīṣma rūpaḥ ṛtukramo bhavati….. CP; C.S.Si.6.5-6
196 CP: C.S.Si.6.5-6;C.S.Vi.8.125
197 ye tu, prāvḍādikramaṃ gaṅgāyadakṣīṇe kūle, uttare’pi śiśīrādikramaṃ vadanti, tanmate ‘śodhanaṃ prati’ iti grantho’nupapannaḥ…… yadināmadeśabhedenāpi ṛtukramaḥ pāramārthiko’bhidīyate tathā’pi nāsāvācāryasyehābhimataḥ, prapañcitaścāyamarthaḥ sūtrasthāna eva.
198tena,rasabalotpādacintāyāṃ svasthavṛttānuṣṭhāneṣu ca śiśirādikramobhavati, saṃśodhanavyavasthāyāṃ tu prāvṛḍādiriti prāvṛḍādikramo’yaṃ saṃśodhanānukūlatayā’’cāryeṇa kalpito na pāramārthikaḥ. CP; C.S.Si.6.5-6
199 haṃsodakamiti evaṃbhūtodakasya saṃjñā haṃsaśabdena sūryacandramasāvabhidhīyate tābhyāṃ śodhitamudakaṃ haṃsodakaṃ haṃsāḥ kila viśuddhamevodakaṃ bhajante. yaduktaṃ vāgbhaṭe ṛtvorantantyādisaptāhāgāmyṛtvādisaptāhavṛtusandhiriti smṛtaḥ. tatra pūrvo vidhistyājyaḥ sevanīyaḥ paraṃ kramāt.Su.6.41-48
200 vegaḥ pravṛttyumukhatvaṃ mūtrapurīṣādīnāṃ. mūtrapurīṣayoriti kṣutpipapāsayoriti ca samāsakaraṇaṃ prāyaśo’nayoḥ sahotpādadarśanārthaṃ .mūtragrahaṇamādau mūtrasya purīṣādhyapekṣayā bahuvegatvāt.Su.7.1-4
201kāmaiṣaṇātuprāṇaiṣaṇādhanaiṣaṇayorantarbhāvanīyā,śarīra saṃpattidhana saṃpatti sādhyatvāt kāmasya; yadi vā kāmaiṣaṇāyāṃ svata eva puruṣaḥ pravṛtto bhavati nopadeśamapakṣata iti tadeṣaṇopadeśo na kṛtaḥ.CP.Su.11.3
202 dhanopāyāniti vaktavye upakaraṇopāyāniti yataḥ karti, tena dhanasya bhogasādhanārthamevotpādamicchanti na punaḥ kṛtarameśvaraṇasyeva viniyogaśūnyasya susaṃvardhitamātrakaraṇārthaṃ.CP.Su.11.5.
203 iha ca vaidyādayo vyāpriyamāṇā eva vikārapraśamane kāraṇaṃ bhavanti,yataḥ kāraṇtvaṃ kārye vyāpāravatāmeva bhavanti- tathā hi - devadattaḥ pācaka ityukte tuṣabusaprakṣepādikriyayaiva pākaṃ karotīti gamyate…………..iha vaidyādipravṛttervaidyādigrahaṇenaiva grahaṇāt.CP.Su.9.3.
204 ete vaidyādayo vikāraśamane kāraṇameveti niyamaḥ; na punaretaireva vikārapraśamanamiti niyamaḥ; yato vaidyādīn pratyākhyāyāpi rogaśantirbhavati.CP.Su.9.3
205 vyāparavat karaṇaṃ kāranaṃ is the definition of NavyaNyāya and the concept of vyāpāra is conscipicously absent in prācinanyāya.
206 tatropakramasyālpamadhyamotkṛṣṭatāṃ pratīti alpa madhyamotkṛṣtayogādityarthaḥ… asādhyānāṃ tu niyatānāmiti yāpyavyatiriktānāmanupakramāṇāṃ vikalpanā vikalpaḥ, nāstīti evaṃ bhūtā’lpāsādhyādirūpā nāsti. prāṇaharavaikalyakarasadyaprāṇaharakālāntara prāṇaharatvādi kalpanā tvasādhyānāmastyeva; yadasādhyaṃ tadalpena madhyena cotkṛṣṭena copāyenāsādhyameva yāpyarūpāsādhyānāṃ tvalpāyayāpyatvādibhedo’styeva. Su.10.9-10
207etaccotsarganyāyenoktaṃ, tena kvacidvyādhiprabhāvādanyathā’pi sukhasādhyatvādi lakṣaṇābhidhānena virodho na vaktavyaḥ.yaduktaṃ- jare tulyaṛturdoṣatvaṃ pramehe tulya dūṣyatā. raktagulame purāṇatvaṃ sukhasādhyasya lakṣaṇaṃ.CP.Su.11-13
208 śaucamadṛṣṭadvāropakārakaṃ. CP.Su.9.7.
209jita hastatvādayo’pare’pi vaidyaguṇā atraiva guṇacatuṣṭaye’ntarbhāvanīyāḥ. P.Su.9.6.
210 athāpi cetiśabdena kvacidbhīrutvamapyasmṛtirapi guṇo bhavtīti darśayati; yathonmāde sarpeṇoddhṛtadaṃṣṭreṇa ityādinā trāsanamuktaṃ cikitsāyāṃ, tatra yadyapyabhīruḥ syādrogī tadā cikitsā na phalati; asmṛtistu jvaravegāgamanakālāsmaraṇe’bhipretā yaduktaṃ jvaravegaṃ ca kālaṃ ca cintayañjvaryate tu yaḥ. tasyeṣtaiva vicitraiśca prayogairnāśayet smṛtiṃ.CP.Su.9.9
211 maraṇasamīpagatatvāducyate prakṛtisthe iti tasminnupekṣā kartavyā na tatra bheṣajādi kartavyaṃ yaśohānyādibhayāt. CP.Su.9.26.
212 vipuladravyastu vaṇigādiḥ.CP.Su.15.4
213 anyena stabhyamānaṃ dhāryamāṇamupa samīpaṃ pradhānakāraṇasya gatvā stambhayati dhārayatītyupastambhaḥ; yathā gṛhadhāraṇani yuktapradhāna stambhasamīpavartī tadbalādhāyaka upastambhaḥ, tathehāpi śarīrasyāyuḥ saṃpravartakena karmaṇā ghriyamāṇasyāhārādayo dhārakatvenopastambhā ityucyante. āyatanāni kāraṇāni rogasya iti śeṣaḥ brahmacaryaśabdena indriyasaṃyamasaumanasyaprabhṛtayo brahmajñānānuguṇā gṛhyante. āhārādayaśceha pradhānakalpanayā praśastā eva ghṛhyante, tena virūḍhakāhārādīnāṃ śarīrānustambhakatvaṃ nodbhāvanīyaṃ. ata eva yuktiyuktairiti viśeṣaṇaṃ kariṣyati yuktyā praśastena yogena yuktā yuktiyuktāḥ. brahmacaryasyāyuktiranabhyāsādatimātrendriyasaṃyamanādirūpā sā hi manaḥ kṣobhādiheturbhavati….. tenābhyaṅgādīnāṃ śarīradhārakatvamaviruddhameva. CP.Su.11.35.
214 anye tu yogaśabdena rasāyanaprayogaṃ grāhayanti.CP.Su.11.36
215 prakṛtiḥ ārogyaṃ. ucyategrahaṇādvaidyakasiddhānte hīyaṃ prakṛtivikārāvyavasthā, anyadarśanasiddhāntaparigrahe tu vikāraḥ ṣoḍaśakaḥ,prakṛtirguṇānāṃ sāmyāvasthā bhavatītidarśayati.CP.Su.9.4
216 nanu rātridinabhojanānāṃ tāsu tāsvavasthāsu śleṣmaprakopādinā nityaṃ dhātuvaiṣamyamasti, tatkuto dhātusāmyamityāha - sukhasaṃjñakamityādi. sukhahetuḥ sukhaṃ, evaṃ dukhaheturdukhaṃ; yato na dukhaṃ vyādhiḥ tathā hi sati na jvarādīnaṃ vyādhitvaṃ syāt…….saṃjñakagrahaṇāt paramārthato’sukhamapi loke sukhamiti yad vyavahriyate.tadiha gṛhyata iti darśayati; tena, divārātribhojanāvasthādijanitaṃ dhātuvaiṣyamudvejakavikārākatṛtvena sukhamiti vyavahṛyate, tena yo hyalpaḥ sa nāstyeveti kṛtvā’lpe’pi dhātu vaiṣamye dhātusātmyavyavahāraḥ siddho bhavati; tathā saṃjñakagrahaṇena laukikasukhaṃ na paramarthartaḥ sukhamiti darśayati, yato vakṣyati sarvaṃ kāraṇavadduḥkhaṃ ityādi; eva ca grahaṇena duḥkhaṃ paramārtho’pi duḥkhameveti darśayati na sukhamiva vyavahāramātreṇa.CP.Su.9.4
217 yato na dukhaṃ vyādhiḥ tathā hi sati na jvarādīnaṃ vyādhitvaṃ syāt.......atra ca dhātuvaiṣamyeṇa kāraṇenopacārāttatkāryajvarādayo’bhidhīyante, yato dhātuvaiṣamyajo hi vikāro nā dhātuvaiṣamyamātraṃ yadvakṣyati- svadhātuvaiṣamyanimittajā ye vikārasaṃghā bahavaḥ śarīre ityādi.CP.Su.9.4
218 atra ca pakṣe dhātusā dhātuvaiṣamyajaścedvikārastadā janitavikāraṃ dhātuvaiṣamyaṃ kva praviśatauḥ kiṃ vikāre , uta ārogye? na tāvādārogye yataḥ ityuktaṃ kāraṇaṃ kāryaṃ dhātusāmyamihocyate. dhātusāmyakryā coktā tantrasyāsya prayoganaṃ ityanena granthenārogyaṃ dhātusāmyamityuktaṃ; na ca roge praviśati, rogahetutvenaiva kathitatvāt; atha mataṃ dhātuvaiṣamyaṃ bhavati vikaro bhavtīti, eṣā daśā nāstyeva ; yato’vaśyaṃ pramāṇādhiko doṣaḥ svaliṅgādhiko bhavati,kaphaṣīṇo vā kaphaṣīṇasvalakṣaṇa iti; iha tarhi dhātuvaiṣamyameva vikāro’stu evāmayaṃ grantho’pi mukhyo bhavati. dhātuvaiṣamyajavikārapratipādakastu grantha āviṣkṛtatamajvarādi pratipādakatvena vyavasthāpyatāṃ tena dhātuvaiṣamyajāteṣvapi hi jvarādayo vikārā bhavanti; dhātu vaiṣamya jāteṣvapi hi jvarādiṣu dhātuvaiṣamyarūpātā’styeva; kiṃca svamānakṣīṇā doṣāḥ kiṃcidvikāraṃ na janayanti,kaphaṣīṇalakṣaṇaṃ vaiṣamyameva paraṃ yānti. vacanaṃ hi kaphaṣīnā jahati liṅgaṃ svaṃ samāḥ svaṃ karma kurvate iti; nātra dhātuvaiṣamātraṃ vikāra iti bruvatāmayaṃ panthāḥ; ye tu dhātuvaiṣamyajo vikāraḥ iti vyavasthitāḥ te tvajanitavyapadeśyavikāraṃ dhātuvaiṣamyaṃ rātridināvasthādikṛtadhātu vaiṣamyavad alpatvenavyāpadeśyatayā dhātusātmya eva prakṣipantīti; tilakālakamaṣaka prabhṛtīnāṃ tu dhātuvaiṣamyajatveneha carake rogatvaṃ suvyaktameva ,duḥkhahetutvaṃ ca teṣaṃ jñātānāṃ manoduḥkhakartṛtvena.CP.Su.9.4.
219 samā avaikārikamānāsthitāḥ pittānilakaphā yasya sa tathā.. atra pittagrahaṇamādau cando’nurodhāt yadi vā pittasamānasya vahnergauravapradarśanārthaṃ yadi vā prakṛtyārambhe vātasyāprādhānyakhyāpanārthaṃ vātaprakṛtirhi sarvatra pratyavaro bhavati. iha ca pratyeka doṣaprakṛtigrahaṇenaiva dvandaprakṛtirapi grāhyaḥ saṃyogasya saṃyogināmāntarīyakatvāt. Su.7.39-40
220 dehaprakṛtiḥ dehasvāsthyamiti yāvat. eteṣāṃ vātalādīnāṃ mukhyaṃ svāsthyaṃ nāsti kiṃ tarhi upacārsvasthā eta iti darśayati.Su.7.39-40
221 atrocyate - prakṛtisamānarogotpattau na prakṛtibhūtasya vṛddhiḥ kiṃ tarhi hetvantarajanitasya vātādestatra vikārakāritvaṃ prakṛtibhūtsatu doṣastatropadarśako bhavati… vātādīnāṃ tu svamānāt kṣayaḥ prākṛtakarmahānilakṣaṇo na śukraśoṇitasaṃsargakālajasya prakṛtibhūtasya doṣasya bijabhūtasya kṣayamāvahatīti na prakṛtibhūtadoṣakṣayaḥ yadi vā prakṛteḥ prakopānyathābhāvakṣayā na bhavantīti prakṛtitveneti brūmaḥ, tena samaprakṛtirvātaprakṛtir bhavati pittaprakṛtir na bhavati samaprakṛtirvā vikārāvasthā tu hīnādhikavātādilakṣaṇā bhavatītyarthaḥ.Su.7.39-40
222 atra yadyapyojaḥ saptadhātusārarūpaṃ tena dhātugrahaṇenaiva labhyate tathāpi prāṇadhāranakartṛtvena pṛthagpaṭhitaḥ.CP.Su.28.4
223 yetu śukrajanyaoja icchanti teṣāmaṣṭamodhāturojaḥ syāditi pakṣe cāatideśaṃ kṛtvā vakṣyati rasādīnāṃ……CP.Su. 28.4
224 etaccaivojamupadhāturūpaṃ kecidāhuḥ.CP.Su.30.6-7
225 ojaśābdhasya yadyapi rase’pi vartate …... yetu bruvate sarvadhātūnāṃ sārasamudāyabhūtamojaḥ te rasādi sārarūpatayā rasādibhyo’bhinnamojaiti pṛthagdhātutvenopadhātuvena na nirdiśyamiti paśyanti vacanaṃ ca……. CP.Su.30.6-7
226 ojaso guṇā iti ojaso raktadhāturūpasya ye guṇā.CP.Ci.16.4-6
227 tantrāntareṣu ojaḥśabdena raso’pyucyate, jīvaśoṇitamapyojaḥśabdenāmananti kecit….D.S.S.Su.15.19
228 tadāpi iha sarvadhātusāramojo’bhidīyate
229 In Bhanumati ṭīkā also CP states the bifold division of ojas.taccāpi parāparabhedena dvividhaṃ…………..
230 parasya śreṣṭasya. etena dvividhamojo darśayati paramaparañca- tatrārdhāñjalipariṇāmamaparaṃ yaduktaṃ tāvadeva parimāṇaṃ ślaiṣmikasyaujasaḥ iti; alpapramāṇantu paraṃ, yadabhipretyuktaṃ hṛdistiṣṭati yacchuddhaṃ raktamīṣatsapītakaṃ, tantrāntare’pyuktaṃ- prāṇaśrayasyaujaso’aṣṭhau bindavo hṛdayāśritaḥ iti kiñca sati parecāpare caivoujasi parasya iti viśeṣaṇaṃ sārthakaṃ bhavati, natvekarūpe.CP.Su.30.6-7
231 śuddhamiti śuklaṃ, raktamiṣaditi kiñcidraktaṃ sapītakamiti īṣatpītakaṃ tena śkulavarmaujaḥ; raktapītau varṇāvatrānugatau.CP.Su.17.73-75
232 ardhāñjali parimitasya aujaso dhamanyaiva hṛdayāśritāḥ sthānaṃ.CP.Su.30.6-7
233 tathā pramehe ardhāñjali parimitasyaujasaḥ kṣīyate nāṣṭabindukaṃ, asya hi kiñcit kṣaye’pi maraṇaṃ bhavati; pramehe tu ojaḥ kṣaye jīvayatyaiva tāvat. ojakṣaya lakṣaṇo’pyardhāñjalyojakṣayaiva boddhavyaṃ.CP.Su.30.6-7
234 Madhukośa reports the explanation of Jajjaṭa on ojas which is suggestive of physical vigour.
235 dhāturhi dhāraṇapoṣaṇayogādbhavati. ojastu dehadhārakaṃ sadapi na dehapoṣakaṃ tena nāṣṭamodhāturojaḥ. kecittu śukraviśeṣamojaḥ prāhuḥ tacca na manaḥ prīṇayati. CP.Su.30.6-7
236 vyādhikṣamatvaṃ nāma vyādhibalanirodhitvaṃ vyādhyutpāda pratibandhakatvamiti yāvat ..... vyādhisahānīti vyādhyutpādakapratibandhakāni. etacca śarīramadhikṛtya vaiparītyaṃ vyādhisahatve udāharaṇārthamupanyastaṃ, tena yathoktāpathyabalavaiparītyaṃ doṣabalavaiparītyaṃ ca na sadyo vyādhikārakaṃ bhavatītyetadapyuktaṃ boddhavyaṃ. 28.7
237 ūṣmā pārthivāgneyādirūpāstena…. yathāsvenoṣmaneti yasyarudhirāder ya ūṣṃādhātvāgni rūpastena samyagvipacyamānamaśītādi rasatāmāpannaṃ yadāraktādidhātūnpratipadyate tadāraktādyūṣmaṇenaiva pacyate.Su.28.4
238 anupahate ityādi’nupahatānisarvadhātūnāmūṣmā mārutasrotāṃsi yasya tattathā yadā hyeko’pi dhātupācako’ginrupahataḥ mārutovā dhātupoṣakarasavāhivyānarūpaḥ kvacidupahato bhavati, tathā sroto vā dhātupoṣakarasavāhamupahataṃ syāt tadā aśītādhikaṃ dhātūnāmavartakatvāt nopacayādikārakamiti bhāvaḥ.dhāturāhāro eṣāṃ tedhātvāhārāḥ; dhātavo rasādayo nityaṃkṣīyamāṇā aśītādijanitadhātvāhāraivasantaḥ paraṃ svāsthyamanuvartate nānyadityarthaḥ….kevalamiti adharmarahitaṃ,adharmayukte hi śarīre viphalamaśitādi
bhavatīti. CP.Su.28.3
239 prasādaḥ sāraḥ kiṭṭamasārabhāgaḥ; tenaannādyaḥkiṭṭāṃśastato mūtrapurīṣebhavato vāyuśca, rasātpacyamānānmalaḥkaphaḥ….. yadyapicavāto’naśānādapyupalabhyatetathāpirūkṣakiṭṭādibhoja namalāśādyupapadhyata evaitikiṭṭādvātotpattiryuktaiva; nacāyaṃ niyamo yanmalādevotpadyataiti vyāyāmādavagāhāderapi ca vātādisadbhāvāt. 28.4
240 ayaṃ ca bhūtāgnivyāpāro dhātuṣvapyasti, yato dhātuṣvapi pañcabhūtāni santi, tatrāpi dhātvagnivyāpāro bhūtāgnivyāpāraśca jāṭharāgnikrameṇaivokto jñeyaḥ.CP.Ci.15.13.
241 iti kṣīradadhinyāyakedārīkulyanyāyakhalekapotanyāyātredhā dhātu poṣaṇa kramaḥ. tatreha śabdaparyālocanayā kedārīkulyanyaya kṣīradadhinyāyo va saṃgata evaḥ khalekapotanyāyastu manāgdurghaṭaḥ. tasmin hi pakṣe rasādraktaṃ prasādajamityarthavyutpādanaṃ duḥśakaṃ, prapañcitaṃ caitadvidhiśītapītīye tatraivānusaraṇīyaḥ prapañcaḥ. CP.Ci.13.16
242evamanayoḥ pakṣayormahājanopagītayorgatirupadarśitābhavati. svarasa stvasmākaṃ kedārīkulyānyāye.CP.S.S.Su.14.10
243 yato dvividho rasaḥ- sthāyi, poṣakaśceti tena dhātupoṣakapoṣyarasāṃśayorbheda vivakṣayā bheda uktaḥ; iha sthāyipoṣakarasāṃśāvapyekatayā nirdiṣṭau sthāyirasa poṣakarasa bhāgayoḥ sthānabhedādyabhāvādekatvaṃ; evaṃ kṛtvā sapta dhātukaṃ śarīramucyate.CP.Ci.15.16
244 p.41, preface to Caraksaṃhita eng trans, Das and Sharma.
245 p. Vol.1A, HIML.
246
bhautikāḥ pañca dhātvagnayaḥ sapta annapaktaikaḥ. atra ca yānyagnyantarāṇī upadhātumalādigatāni tānyapyaviruddhāni bhūtāgniṣveva kiṃ vā aprādhānyādanyānya kiñcitkarāṇi noktāni.CP
247 ibid
248 āmamapakvaṃ sadduṣṭhadoṣasaṃparkāccharīraṃ dūṣyatīti jñeyaṃ.CP.Vi.2.8-9
249 āmaṃ cākenavidhamāhuḥ yaducyate - āmamannarasaṃ kecit kecittu malasaṃcayaṃ. prathamāṃ doṣaduṣṭiṃ ca kecidāmaṃ pracakṣate.ADTCi.15.88-93
250 pathaḥ śarīramārgānsrotorūpādanapetaṃ; apetaṃ apakārakaṃ,anapetaṃ anapakārakamityarthaḥ.pathograhaṇena pathovāhyā doṣā dhātavaśca,tathā pathonirvartakā dhātavo ghṛhyante; tena kṛtsnameva śarīraṃ gṛhītaṃ bhavati, tataśca śarīrānupaghāti pathyamiti bhavati. kiṃ vā svasthasthyarakṣaṇamāturavyādhiparimokṣaśceti panthāḥ tasmādanapetaṃ pathyaṃ....anye tu pathyalakṣaṇadvayametat paṭhanti, vadanti ca - yadyekaṃ lakṣaṇaṃ syāttadā jvarādiṣu tiktaṃ bheṣajaṃ manaso’priyatvena na pathyaṃ; etaccānumatameva, yad jvare tiktaprayogasya tadātve na manaso’nukūlatvaṃ , na caitāvatā śarīraṃ pratyapathyatvaṃ bhavati, ato yanmātraṃ mano’nukūlatvaṃ mānasavikārākartṛtvādavyapadeśyameva.tadevadapathyatvaṃ kimāhārācārāṇāṃ niyatamasti netyāha- yaccetyādi. niyataṃ niścitamidamapriyameva sarvadedamapathyameva sarvadetyevaṃrūpaṃ kiṃcinnāstītyarthaḥ... CP.Su.25.45-47
251 vairodhikānāṃ sarvadā’pathyatvena nānuṣadhaṃ dravyaṃ iti vāco virodhi, tanna bhavati, vairodhikāni hi saṃyogasaṃskāradeśakālādyapekṣaṇi bhavanti, vairodhikasaṃyogādyabhāve tu pathyāni kvacit syuḥ.CP.Su.26.12
252 yānyapi (sarvadā’pi) svabhāvādeva viṣamandakādīnyapathyāni, tānyapyupāyayuktāni kvacit pathyāni bhavanti.CP.Su.26.12.
253śarīradhātuvirodhaṃ kurvantīti vairodhikaḥ……. virodhamāpadyante iti dehadhātūnāṃvirodhamācaranti dūṣayantīti yāvat.virodhaśca viruddha guṇātvesatyapi dvacideva dravyaprabhāvād bhavati tena ṣaḍrasāhāropayoge madhurāmlayorviruddhaśitoṣṇavīryayorvirodho nodbhāvanīyaḥ. CP.Su.26.8; doṣamasrāvyeti doṣānutkliṣṭarūpānjanayitvā na nirharatīti anena vamanavirecanadravyāṇi nirākaroti tāniḥ doṣānasrāvya nirharanti.CP.Su.26.85; aneka dravya saṃyogādatra virodhināmavarodhaḥ, virodhimātrasaṃyogaiva virodhī bhavati. CP.Su.26.102-103
254 CP.Su.7.36-37
255 caturvidhā yoniriti jarāyujāṇdajasaṃsvedajodbhijjalakṣaṇā.CP.Su.11.11.
256 yavāgusādhanadravyaṃ tāvaddvividhaṃ-vīryapradhānamauṣadhadravyaṃ, tathā rasapradhānamāhāradravyaṃ ca.
257 tatrāpyauṣadhadravyaṃ trividhaṃ vīryabhedāt; tīkṣṇavīryaṃ yathā śuṇṭhyādi, madhyavīryaṃ bilvāgnimanthādi,mṛduvīryaṃ cāmalakādi.CP.Su.2.17.
258 atra sendriyatvena vṛkṣādīnāmapi cetanatvaṃ boddhavyaṃ tathāhi- sūryabhaktāyā yathā yathā sūryo bhramati tathā tathā bhramaṇāddṛganumīyate tathā lavalī meghastanitaśravaṇāt phalavatī bhavati, cūtānāṃ ca matsyavasāsekāt phalāḍhyatayā rasanamanumīyate aśokasya ca kāminīpādatalāhatisukhinaḥ stambakitasya sparśanānumānaṃ smṛtiścānumānaṃ draḍhayati yathā yo’bhivāditaviprastu nāśiṣaṃ saṃprayacchati.śmaśāne jāyate vṛkṣo gṛghrakaṅkopasevitaḥ. iti tathā vṛkṣagulmaṃ bahuvidhaṃ tatraiva tṛṇajātayaḥ. tamasā’dharmarūpeṇacchāditāḥ karma hetunā. antaḥ saṃjñā bhavantyete sukhaduḥkhasamanvitāḥ.etadantāśca gatayo brahmādyāḥ samudāhṛtāḥ.tathā tantrakāraśca vānaspatyānūkān prāṇino vakṣyati tenāgama saṃvalitayā yuktyā cetanā vṛkṣāḥ.CP.Su.1.48.
259rasyata āsvādyata iti rasaḥ rasanārtha iti jihvāgrāhyāḥ . etacca ṣaṇṇāmapi rasānāmanugataṃ ṛūpādiṣu vyāvṛttatvāt sādhulakṣaṇaṃ.dravyamiti ādhārakāraṇaṃ dravyaśabdo hyādhārakāraṇavācī yatha pañcendriya dravyāṇī. kṣitistatheti yathā āpa adhikaraṇaṃ tathā kṣitirapi. āpkṣitī iti vaktavye kṣitistathetivacanāt kṣiterādhāra kāraṇtva mamukhyamitidarśayati.yēṇāpo hi nisargeṇa rasavatyaḥ .tathā hyātreyabhadrakāpīye saumyāḥ khalvāpaḥ Su26. ityādinā jalaeva rasasya vyaktiriti darśayati suśrute’pyuktaṃ tasmādāpyo rasaḥ S.S.Su.42.kṣitistvapāmeva rasena nityānuṣaktena rasavatītyucyate. yato nityaḥ kṣitiḥ jalasaṃbandaḥ vacanaṃ hi viṣṭaṃ hyaparaṃ pareṇa N.D.3.1.65. asyārthaḥ khavāyvagnijalakṣitīnāmuttarottare bhūte pūrvapūrvabhūtasya nityānupraveśaḥ tatkṛtaśca khādiṣu guṇotkarṣaḥ. rasasya kiṃ vyaktāvapkṣiṭī kāraṇaṃ kiṃ vā viśeṣe ityāha tena somaguṇātirekānmadhuraḥ pṛthivyogniguṇātirekād amlaḥ.C.S.Su.26. viśeṣe ca prayāyāḥ khādaya iti madhurādi viśeṣanirvṛttau nimittakāraṇaṃ khavāyvanalāḥ na tvādhārakāraṇabhūtāḥ. ……….. viśeṣe ceti cakārādabhivyaktāvapyākāśādīnāṃ nimittakāratvaṃ darśayati. vakṣyati hi – tāstvantarīkṣādbhraśyamānā bhraṣṭāśca pañcamahābhūtavikāraguṇasamanvitā jaṅgaṃāśṭhāṛaṇaṃ bhūtānāṃ mūrtīrabhiprīṇayanti tāsu ṣaḍabhimūrcchanti rasāḥ.
khādayaḥ iti tritvelabde punastraya iti vacanaṃ teṣāmeva yastasamastānāmapi pratyayatvadarśanārthaṃ.ata eva vyastasamastākāśādisaṃsarga bhedādrasānāṃ madhurataramadhuratamādyavāntarabheda upapannaḥ.anye tu viśeṣe ceti cakāraṃ khādayaścetyatra yogayanti tena cakārāt kālo’pi viśeṣe’bhivyaktau ca kāraṇaṃ labhyate. sākṣāttu kālasyāvacane khādibhyo’pyapakṛṣṭaṃ kālasya kāraṇatvaṃ darśayate kiṃ vā rasasyāpo dravyaṃ kṣitistastheti pūrvadeva. yata āpo hyavyakta rasā eva kṣitisaṃbandhādeva ca raso’bhivyakta upalabhyate – uktaṃ ca jaṅgama sthāvarāṇaṃ bhūtānāṃ mūrtīrabhiprīṇayanti tāsu tāsu ṣaḍabhimūrcchanti rasāḥ tena pārthivadravyasambandhādevāpāṃ raso vyajyate nānyathā. viśeṣe ceti cakārādpkṣitī viśeṣe kāraṇe yadyapi cāpkṣitī viśeṣekāraṇe tathā’pi somaguṇātirekānmadhuraḥ C.S.Su,26 ityādau tu khādaya eva tathā sanniviśanti yathā somo’tirikto bhavati tena tatrāpyūnatvena sanniviṣṭāḥ khādaya eva viśeṣahetava iti. yadyapi cābhivyaktirmadhurādiviśeṣarahitā kvacidbhavati tathā’pi sāmānyena sarvatra yadābhivyaktaye’nugataṃ kāraṇamupalabhyate kṣitirūpaṃ jalakṣitirūpaṃ vā tadabhivyaktikāraṇaṃ yadanugamāttu madhurādiviśeṣopalabdhisatdviśeṣa kāraṇmucyate. CP.Su.1.64.
260śuṣkasya ceti cakārādārdrsaya ca, ādau ceti cakārādante ca; tena śuṣkasya vā’’drasya vā prathajihvāsaṃbandhe vā’’svādānte vā yo vyaktatena madhuro’yamamlo’yamityādinā vikalpena gṛhyate sa vyaktaḥ; yastūktāvasthācatuṣaye’pi vyakto nopalabhyate, kiṃtaehyavyapadeśyatayā chāyāmātreṇa kāryadarśnena vā mīyate, so’nurasa iti vākyārthaḥ. CP.Su.26.28
261 anye tvāhuḥ -śuṣkasya cetyanena yasya dravyasya śuṣkasya cārdrasya copayogaḥ, tatra śuṣkāvasthāyāṃ yo’vyaktaḥ sa rasa ucyate; yastvādrāvasthāyāṃ vyaktaḥ san śuṣkāvasthāyāṃ nānuyāti ,nāsau rasaḥ kintvanurasaḥ………….yastu drākṣādīnāmārdrāvasthāyāṃ śukṣāvasthāyāṃ ca madhuraḥ eva tatra vipratipattirapi nāsti, tena tatra madhura eva rasaḥ. nityārdraprayojyānāṃ tu kāñjikatakrādīnāmādau vyakto ya upalabhyate rasaḥ, anucopalabhyate ya so’nuraso yuktastiktatvādi; tathā, ārdrāvasthāyāṃ śuṣkāvasathāviparīto yaḥ pippalyā iva madhuraḥ so’nurasaiti. kintvārdrā’pi pippalīmadhurasaiveti paśyāmaḥ, yato vakṣyati –śleṣmalāmadhurācārdrā gurvī snigdhāca pippalī iti; madhurasya tatra anurasatve guruśleṣmakṛtatvānupapannāni; tena, ārdrapippalī vyaktamadhurarasaiva śuṣkātu madhurānurasaiti yuktaṃ.CP.Su.26.28
262 yaccādhārakāraṇatvamapāṃ, tatsaravasādhāraṇaṃ. evaṃ lavaṇe’pyapāṃ kāraṇatvaṃ jñeyaṃ lavaṇastu suśrute pṛthivyagnyatirekāt paṭhitaḥ, asmiṃśca virodhe kārayavirodho nāstyeva..CP.Su.26.40
263 nanu, uṣṇaśītābhyāmagnisalilābhyāṃ kṛtasya lavaṇasyāpyanuṣṇāśītatvena bhavitavyaṃ, tallavaṇaṃ katahamuṣṇaṃbhavati? naivaṃ, yatho bhūtāmayaṃ svabhāvaḥ- yat- kenacitprakāreṇa sanniviṣṭāḥ kañcit guṇamārabhante, na sarvaṃ yathā makuṣṭake’dbhir madhuro rasaḥ kriyate na snehaḥ tadā saindhave vahninā’pi noṣṇatvamārabhyate. ayañca bhūtāṇāṃ sanniveśo’dṛṣṭaprabhāva kṛtaiva, sa ca sanniveśaḥ kāryadarśanennonneyaḥ tena yatra kāryaṃdṛśyate tatra kalpyate. yathā lavaṇe uṣṇātvādagnirviṣyanditāccajalamanumīyate. āgamavedannīyaścāyamartho na’tra asmadvidhānāṃ kalpanānāṃ prasaranti. etena yaducyate toyavad pṛthivyādayo’pi kimiti pṛthagrasāntaraṃ na kurvanti, tadā toyavātādi saṃyogādibhyaḥ kimiti rasāntarṣāṇi notpadyante iti tadāpi bhūtasvabhāvaparyāyādanuyogādeva prayuktaṃ. CP.Su.26.40
264 iha ca kāraṇatvaṃ bhūtānāṃ rasasya madhuratvādi viśeṣaiva nimittakāraṇa rūpamucyate, tena nīrasānāmapi dahanādīnāṃ kāraṇatvamupapannameva mutpāditaṃ. CP.Su.26.40
265evaṃtasyāśitīyokta rasotpādakrameṇa vasantādau’pi bhūtotkarṣo jñeyaḥ ṣaḍṛtukāśceti cakāreṇāhorātrokṛto’pi bhūtotkarṣo jñeyaḥ, tathā adṛṣṭākṛtaśca; tena heamantādau’pi rasāntarotpādaḥ kvacidvastūnyupapanno bhavati. yadyapi ca ṛtu behde’pi bhūtotkarṣaviśeṣaiva kāraṇaṃ yaduktaṃ tāvetāvarkavāyū ityādi tathā’pi bījāṅkura kārya kāraṇa bhāvavat saṃsārānāditaiva bhūtaviśeṣaṛtoḥ kārya kāraṇa bhāva vācyaḥ.CP.Su.26.40
266 na ca vācyaṃ- amle pṛthvīkāraṇaṃ lavaṇe tu toyaṃ, tataḥ pṛthivyapekṣayā toyajanyasya lavaṇasyaiva lāghavamucitamiti; yato nabhūtaniveśe gaurava lāghaveśakyate’vadhārayituṃ, tathāhi toyādhirekakṛtomadhuraḥ pṛthivyatireka kṛtā tkaṣāyāt gururbhavati.CP.Su.53-56
267 sarvaprāṇināmiṣṭatvādādau madhura uktaḥ tadanu ca prāṇyabhīṣṭotkarṣakra meṇaivāmlādinirdeśakramo boddhavyaḥ.CP.Su.1.65; madhura ādāvucyate praśastāyuṣyādiguṇatayā prāyaḥ prāṇipriya.
268 dvividho hi melako bhavati rasānāṃdoṣāṇaṃ ca prakṛtyanuguṇaḥ prakṛtyananuguṇaśca tatra yo militānāṃ prakṛtaguṇānupamardena melako bhavatī sa prakṛtisamasamavāyaśabdenocyate;yastu prākṛtaguṇopamardena bhavati sa prakṛtyananuguṇaḥ samavāyo vikṛtiviṣamasamavāyaḥ ityarthaḥ.CP.Su.26.10
269 vipākalakṣaṇaṃ tu jāṭharāgniyogādāhārasya niṣṭhākāle yo guṇa utpadyate sa vipākaḥ. vacanaṃhi…. CP.Su.57-58
270 vipākalakṣaṇasyālpamadhyabhūyiṣṭhatāmupalakṣayet, pratiprati dravyāṇāṃ guṇā vaiśeṣyād dhetorityarthaḥ. etena, dravyeṣu yadguṇavaiśeṣyaṃ madhuratva madhurataratva madhuratamatavādi, tato hetorvipākānāṃalpatvādayo bhavantītyuktaṃ bhavati. atra kecidbruvate- pratirasaṃ pāko bhavati, yathā madhurādīnāṃ ṣaṇṇāṃ ṣaṇmadhurādayaḥ pāka iti.kecit bruvate- balavatāṃrasānāmabalavantorasā vaśātāṃyānti. tataścānavasthitaḥ pākaḥ. tatretaddvitayamapi pāke vyavasthākaraṇmanādṛtya suśrutena dvividha pāko madhuraḥ kaṭuścāṅgīkṛtaḥ . dvaividhyañca pañcabhūtātmake dravye guru bhūta pṛthivītoyādhirekānmadhuraḥpāko bhavati, śeṣalaghubhūtātirekāttu kaṭukaḥ pāko bhavati; yaduktaṃ... pratirasapāketathā’navasthitapākeca dravyaṃrasaguṇaineva tulyaṃpākāvasthāyāmapi bhavati, tena na kaścidviśeṣo vipākena tatra bodhyata iti suśrutena tatpakṣadvayamupekṣitamiti sādhukṛtaṃ. tṛtīyāmamlapākanirāsāstu doṣamāvahati, yato vrīhi kulatthādīnām amla pākatayā pittakartṛtvamupalabhyate; atha manyase – vrīhyāderuṣṇa vīryatvena tatrapitta kartṛtvaṃ, tanna, madhurasya vrīherstanmate madhura vipākasyoṣṇavīryatāyāmapi satyaṃ na pittakartṛtvamupapadyate, rasa vipākābhyāmekasya vīryasyabādhanīyatvāt kiñca, amlapākatvādvrīhyādeḥ pittamamlaguṇamutpadyate, yadi tu taduṣṇavīryatākṛtaṃ syāttadākaṭu guṇa bhūyiṣṭaṃ syāt; dṛṣyate vrīhibhakṣṇādamlodgārādīnāmamlaguṇabhūyiṣṭhataiveti. kiñca pṛthivīsomaguṇātirekānmadhuraḥ pāko bhavati, vāyavagnyākāśātirekācca kaṭu bhavatīti pakṣe yadā vyāmiśraguṇātirekatā bhavati tadā somagnyātmakasyāmlasyotpādaḥ kathaṃ pratikṣēpaṇīyaḥ. athavā tantrakārayoḥ kimanayoranena vacanamātravirodhena kartavyaṃ; yato yadamlapākaṃ carako brūte, tat suśrutena vīryoṣṇāmiti kṛtvā samādhīyate; tena na kaściddravyaguṇe virodhaḥ. yattu suśrute’mlapākanirāsārthaṃ dūṣaṇamucyate pittaṃhi vidagdham amlatāmupaiti ityādinā, tadanubhyupagamādevanirastaṃ. nanu, lavaṇasya madhurapākitve pittaraktādi kartṛtvamanupapannaṃ tadā tiktakaṣāyayoḥ kaṭāupākitve pittahantṛtvamanupapannaṃ ? naivaṃ, satyapi lavaṇasya madhurapākitve tatra lavaṇarasa uṣṇañcavīryaṃ yadasti tena tat pittaraktādikārakaṃ, vipākastu tatra pittaraktaharaṇalakṣṇēkāryebādhitaḥ san sṛṣṭaviṇmūtra ityādinā lakṣaṇena lakṣitaiva. etena yaducyate lavaṇe madhurovipākaścetrasavīryābhyāṃ bādhitaḥ san svakāryakaro na bhavati tat kiṃtenopadiṣṭenaiti, tannirastaṃ bhavati. yato’sthyaiva sṛṣṭaviṇmūtratādinātatra lavaṇe madhuravipākitavaṃ lakṣaṇīyaṃ. anayādiśātiktakaṣāyorapi pūrvapakṣa parihāraḥ. anye tvedaddoṣa bhayallavaṇo’pyamlaṃ pacyata iti vyākhyānayanti, lavaṇastathetyartra tathā śabdena viprakṛṣṭasyāmlamityasya karṣaṇāditi. tanna, kaṭvādīnāṃ kaṭu vipāko’mlo’mlasya śeṣayormadhuraḥ iti- jataūkarṇavacanāt. na ca vācyaṃ kasmāttraya evavipākā bhavanti na punastiktādayo’pīti; yato bhūtasvabhāveṣa, enamadhurādayastayaiva bhavanti, bhūta svabhāvaścāparyanuyojyāḥ. nanu, yaśca rasaviparītaḥ pāko yathā- lavaṇasya madhuraḥ tiktakaṣāyayośc̄akaṭuḥ, sa ucyatāṃ; yastu samānaguṇo madhurasya madhuro’mlasyāmlaḥ kaṭukasyavākaṭukaḥ, tatkathane iaṃ prayojanaṃ yatho rasa guṇaireva tatra vipākaguṇo’pi jñāsyate. naivaṃ, ena lavaṇādivadvisadṛśya rasāntarotpādakaśaṅkānirāsārthamapi tatrānuguṇō’pi vipāko vaktavyaiva; vipākajaśca rasāhārapariṇāmānte bhavati, prākṛtastu rasovipākaviruddhaḥ pariṇāmakālaṃ varjayitvā jñeyaḥ; tena pippalyāḥ kaṭurasatvamādau kaṇṭhastha śleṣmakṣapaṇamukha śodhanādi kartṛtvena saprayojanaṃ, madhura vipākatvantu pariṇāmena vṛṣyatvādi jñāpanena sa prayojanaṃ. tathā, yatra vipākasya rasāḥsamānaguṇatayā’nanuguṇā bhavanti tatrabalavatkāryaṃ bhavati, viparyaye tu durbalamiti jñeyaṃ. etacca pākatrayaṃ dravyaniyataṃ; tatrāviśeṣēṇa sarveṣāmeva rasānāmavastha avaśāttrayaḥ pākāvācyāḥ. CP.Su.26.63
271 vaidyakehi rasavipākaprabhāvavyatirikte prabhūtakāryakāriṇīguṇe vīryamiti sajñā. …. . pāribhāṣikī vīryasajñāparityāgena tu śaktiparyāyasya vīryasya lakṣaṇamāha……. vīryamiti śaktiḥ eneti rasenavā vipākena vā prabhāvena vā gurvādi parādibhirvā guṇairvā kriyā tarpaṇahlādanaśamanādirūpākriyate tasyāṃ kriyāyāṃ tadrasādi vīryaṃ. CP.Su.26.64-65
272 etacca vīryaṃ sahajaṃ kṛtrimaṃ ca jñeyaṃ, etacca yathāsambhavaṃ gurulaghvādiṣu vīryeṣu lakṣaṇaṃ jñeyaṃ…….. etacca vīryalakṣaṇaṃ pāribhāṣika vīryaviṣayameva. CP.Su.26.66
273 prabhāvo’cintya ucyate rasavīryavipākakāryatayā’cintya ityartyaḥ. rasādi kāryatvena yannāvadhārayituṃ śakyate kāryaṃ tatprabhāvakṛtamiti sūcayet. Su.26.67; etacca udāharaṇamātraṃ tenajīvanamedhyādi dravyasya rasādyacintyaṃ sarvaṃ prabhāveti jñeyaṃ. Prabhāvaścehadravyaśaktirabhipretā, sāca dravyāṇāṃ sāmānyaviśeṣaḥdantītvādi yuktāvyaktireva yataḥ śaktirhi svarūpamevabhāvāṇām na kiñciddharmāntaraṃ evaṃ pradeśāntarokta guṇa prabhāvādiṣvapi vācyaṃ yathoktaṃ dravyāṇi hi dravyaprabhāvād guṇa prabhāvādityāhiḥ. na ca vācyaṃ dantyādiḥ svarūpataivavirecayati, tena kimiti jalādyupahātādantī na virecayatīti, pratibandhakā- bhāva viśiṣṭasyaiva prabhāvasya kāraṇatvāt, jalopahatāyāṃ dantyāṃ jalopaghātaḥ pratibandhaka ityādyanusaraṇīyaṃ. naiyāyika śaktivāde yāca viṣasyaviṣaghnatve upapattiruktā ūrdhvādhogāmitvanirodhalakṣaṇāsāntarbhāgatvād prabhāvādeva bhavati. evaṃ ūrdhvānulomikatvādau pārthivādi kathane’pi vācyaṃ. CP.Su.26.68-72
274prakṛṣṭo bhāvaḥ prabhavaḥ śaktirityarthaḥ;sa cehācintyaścintyaśca grāhyaḥ.CP.Vi.1.4
275iha ca prabhāvaśabdena sāmānyena dravyaśaktirucyate, nācintyaśaktiḥ. CP. Vi.1.14
276 iha dravyāṇāṃ vīryaprabhāvavipākaprabhāvau ca dravyaprabhāve rasaprabhāve vā’ntarbhāvanīyau....vīryavipākau tau dravyaprabhāve boddhavyau.Vi.1.12.
277 iha ca dravyanāmāni nānādeśaprasiddhāni tena nāmajñāne sāmarthyaṃ tathābhūtaṃ nāstyevānyeṣāmapi ṭīkākṛtāṃ, tena deśāntaribhyo nāma prāyaśo jñeyaṃ, yattu pracarati gauḍe tallekhiṣyāmo’nyadeśaprasiddhaṃ ca kiṃcit. CP.Su.27.8.12.
278 eteṣāṃ ca saṃjñāsaṃbandhe śabarakirātādaya eva tadvidyāḥ pramāṇaṃ, te hi guruparaṃparayā vyākhyānayanti.CP.Ci.23.11-13s
279 samāpta iti vaktavye samāpyata iti yat karoti tena jñāpayati - yat- bahudravyatvānnāyaṃ samāpto gaṇaḥ, kiṃ tu yathākathaṃcit prasiddhaguṇakathanena samāpyate. evamanyatrāpi ṣaṣṭho vargaḥ samāpyata ityādau vyākhyeyaṃ.CP.Su.27.21-22
280 snigdhoṣṇamadhuratvādiguṇayogādeva vātaharatve labdhe punastadabhidhānaṃ viśeṣavātahantṛtvapratipādanārthaṃ evamanyatrāpyevaṃjātīye vyākhyeyaṃ. CP.Su. 27.23-34; mayūrasya gurutvasnigdhatvaṃ vartakādigaṇapaṭhitvenaiva labdhaṃ sat punarucyate viśeṣārthaṃ. evamanyatrāpi gaṇoktaguṇakathanena labdhasya punaḥ kathane vyākhyeyaṃ.CP.Su.27.63-87
281 kalpanamupayogārthaṃ prakalpanaṃ saṃskaraṇamiti yāvat svarasādi bahulakṣaṇaṃ - yathā – sva rasaḥ svarasaḥ proktaḥ kalko dṛṣadi peṣitaḥ. kvāthitastu śṛtaḥ śītaḥ śarvarīmuṣito mataḥ.kṣiptoṣṇatoye mṛditaḥ phāṇṭa ityabhidhīyate.atra śaunakavacanaṃ tu – dravyādāpothithāttoye pratapte niśi saṃsthitāt. kaṣāyo yo’bhiniryāti sa śitaḥ samudāhṛtaḥ, phāṇtaḥ kaṣāya iti kaṣāyaśabdo’yaṃ svarasādibhirapi sambadhyate. tena svarasakaṣāyaḥ kalkaḥ kaṣāyaḥ ityādyapi boddhavyaṃ.Su.4.7
282 cūrṇaṃ kalka evāntarbhāvanīyaṃ dvividho hi kalkaḥ sadravo’dravaśceti kṛtvā; tena niśi sthitvā va svarasīkṛtvā vā kalkīkṛtvā cūrṇamatho śṛtā vā C.S.Ci.4; ityādau pṛthak cūrṇapāṭhenādhikakalpanāprasaṅgo nodbhāvanīyaḥ.Su.4.7.
283 ata eva vyādhyāturabalāpekṣiṇī vyādherāturasya ca balamapekṣata ityarthaḥ…………balavati puruṣe vyādhau ca dravyasārabhāgamayatvenātyarthaṃ gururbahukāryakaraḥ svaraso yujyate nāyamalpabale puruṣe roge vā yogavān bhavati balabraṃśabheṣajātiyogadoṣakatṛtvāditi bhāvaḥ. evantrāpi vyākhyeyaṃ…. tathā na sarvāṇi svarasādīni sarvatra puruṣe yogyāni bhavanti yataḥ kecit svarasadviṣaḥ; kecit svarasapriyā itarakalpanādviṣa evamādi. na cātyarthaṃ dviṣṭabheṣajasya prayoga iṣyate, tatkṣaṇavamanārucyādidoṣakartṛtvāt. tathā kaṣāyakalpananā vyādhyāturabalāpekṣiṇītyetad udāharaṇārthaṃ, tena dravyāpekṣiṇītyetadapi boddhavyaṃ. yato dravyaniyamena kalpanāniyaṃ vakṣyati rasāyane; yathā maṇḍūkaparṇyāḥ svarasaḥ prayogyāḥ, kṣīreṇa yaṣṭīmadhukasya cūrṇaṃ. raso guḍūcyāstu samūlapuṣpyāḥ kalkaḥ prayogyaḥ khalu śaṅkhapuṣpyāḥ.C.S.Ci.1…CP.Su.4.7.
284 tantre saṃjñetyanena lavaṇarasaṃ varjayitvā madhurādayo rasāḥ kaṣāyasaṃjñayā vyavahriyante ityayaṃ svatantrasamaya iti sūcayati nātraparatantravyavahāraḥ iti.CP.Su.4.6.
285atha kiṃarthaṃ punarācāryeṇa kaṣāyasaṃjñāpraṇayane lavaṇasya madhurāderiva guṇādibhiruddiṣṭasya tathā prayogeṣu citrakaguḍikādaudvaukṣārau lavaṇāni ca C.S.Ci.15 ityādinoddiṣṭasya rogabhiṣgjitīye ca skandenopadiṣṭasya parityāgaḥ kriyate? ucyate – kaṣāyasaṃjñeyaṃ bheṣajatvena vyāpriyamāṇeṣu raseṣvācāryeṇa niveśitā. atra ca kevalasya lavaṇasya prayogo nāsti madhurādīnāṃ tu kevalānamapi prayogo’sti, lavaṇaṃ tu dravyāntarasamyuktamevopayujyate. madhurādiṣu svarasakalpakādilakṣaṇā kalpanā saṃbhavati, na lavaṇe. yato na tāvallavaṇasya svaraso’sti; kalko’pi dravyasya draveṇa peṣaṇāt kriyate tacca na lavaṇe lavaṇaṃ hi pānīyayogātnpānīyameva bhavati yadyapi kalkasyaiva bhedścūrṇaṃ cūrṇatā ca lavaṇasya saṃbhavati tathā’pi lavaṇasya cūrṇarūpatā na pūrsmādacūrṇarūpāt na kiṃcicchaśaktiviśeṣamāpādayati śaktiviśeṣakalpanārthaṃ ca kalpana kriyate ityuttaratra pradipādayiṣyāmaḥ tasmāccūrṇtvamapi lavaṇasya kalpanakalpanamiva.śṛtaśītaphāṇṭakaṣāyāstu dravyasyakātsnenānupraveśārthamupadiśyante; lavaṇe caitanna saṃbhavati lavaṇaṃ hi dravyasaṃbandhe sarvātmanaiva dravamanugataṃ bhavati, tasmāllavaṇaṃ pṛthakprayogābhāvāt kalpanā’saṃbhavāccācāryeṇa kaṣāyasaṃjñāpraṇayane nirastamiti na niṣprayoganeyamācārya pravṛttiḥ.CP.Su.4.6.
286 ekaṃ dravyamanekeṣu pāṭhyamānamekameva tataśca na saṃkhyā pūryata iti pūrvapakṣaḥ ekaḥ puruṣaḥ karmāṇaṃ vyāpārāṇāmodanapacanakumbakaraṇakhanitrakaraṇabhūminikhananānāṃ karaṇe samartho bhavati ya ityadhyāhāryaṃ sa ityuktaguṇaṃ puruṣaṃ pratyavamṛṣati yadyat karmeti odanapākādi yadyat karma karoti tasya tasya karmaṇaḥ kartṛsaṃprayuktaṃ pācaka iti karaṇasaṃprayuktaṃ khānitrika iti kāryasaṃprayuktaṃ kumbhakāra iti nāmaviśeṣaṃ guṇayogapravṛttaṃ gauṇaṃ guṇayogāśca pācaka ityatra pacikriyāyāṃ kartṛtvaṃ khānitrika ityatra khanitrakaraṇakakhananaṃ pratikartṛtvaṃ kumbhakāra ityatra kumbhopahitaṃ kartṛtvamityebhirstribhirguṇairabhinno bhinno’bhidhīyate vyavahriyate ceti bhāvaḥ. tadvat puruṣavadauṣadhadravyamapi ekamapi sat kṣīrakākolīdravyaṃ jīvanabṛṃhaṇaśukrajanana lakṣaṇanānāguṇayogānnānājīvanīyadiśabdenābhidhīyate vyavahrīyate cetyarthaḥ. atha kimarthaṃ punarekameva dravyaṃ bahujīvanīyādiguṇayogāttatra tatra paṭhyate santi tāvadbahūni dravyāṇyekaika jīvanīyādikāryakaraṇe samarthāmasti tatraikameva dravyaṃ bahukāryakartṛ śiṣyebhya upadeṣṭupadhārayituṃ ca yujyate’lpaprayatnabodhyatvādalpaprayatnadhāryatvācca, na bahūnyeka karyaniyatāni bahuprayāsopapādhyatvādbahuprayāsabodhyatvād bahu prayāsad hāryatvacca ; kāryaṃ ca jīvanabṛṃhaṇādyubhayorapi pakṣayoraviśiṣṭamiti vākyārthaḥ. tathāguṇayuktaṃ anekajīvanīyādi karyasamarthaṃ. tathā guṇa yuktameva vivṛṇoti- yat sarvakarmaṇāṃ jīvanīyādīnāṃ karaṇe samarthaṃ syāt, tato bahukāryakārakādekasmāt anyedbahu pratiniyatakarmakārakaṃ ka īcchet? na ko’pīcchedityarthaṃ.Su.4.21-22
287 etenānyānyapi mahākāṣāyāṇi vātapraśamana pittaprāśamanādīnyekakāryasaṃpādakāneka dravyāmayāni bhavantīti sūcayanti. mahātāṃ ca kaṣāyāṇāṃ lakṣaṇodāharaṇārthaṃ vyākhyātā bhavanti. tat tadyathetyādigranthasyārthaṃ vyākartuṃ. CP.Su.4.8
288 ADT,Ci.8.71-76
289 pippalyādiyavāgūnirdeśe upasādhiteti vacanaṃ bheṣajapānīyataṇḍulādiprakṛtidravyāṇamucita parimāṇagrahaṇārthaṃ. sākṣādbheṣaj̄ādīnāṃ pramāṇamiha noktaṃ mātrayā nāstyavasthānaṃ doṣamagniṃ balaṃ vayaḥ vyādhiṃ dravyaṃ ca koṣṭhaṃ ca vikṣya mātrāṃ prayogayet.Su.2.17
290 yavāgūsādhanadravyaṃ tāvaddvividhaṃvīryapradhānamauṣadhadravyaṃ tathā rasapradhāna māhāra dravyaṃ ca. tatrāpyauṣadhadravyaṃ trividhaṃ vīryabhedāt tikṣṇavīryaṃ yathā śuṇṭhyādi madhyavīryaṃ bilvāgnimanthādi mṛduvīryaṃ cāmalakādi tatra tīkṣṇānāṃ karṣaḥ madhyānām ardha palaṃ mṛdūnaṃ palamityutsargaḥ. yaudktam agniveśena karṣārdhaṃ vā kaṇāśuṇḍyoḥ kalka dravyasya vā palaṃ. vinīyapācayedyuktyā vāriprasthena cāparaṃ. atra madhya vīryāṇāmardhapalamātra noktā sā madhyapramāṇagrahaṇādboddhavyā. tathā jīvantyajājīśaṭī puṣkarāhvaiḥ. ityādikāyāṃ peyāyāṃ navabhirdravyaiḥ kolapramāṇairmilitvā palamadūrāntaraṃ bhavati tacca mṛduvīryābhiprāyeṇaiva kvāthyadravyāñjaliṃ kṣuṇṇaṃ śrapayitvā jalāḍhake ardhaśṛtena tenātha yavāgvādyukalpayet. ityatra catuṣpaladravyābhidhānaṃ rasapradhāna dravyābhiprāyeṇaiva tena siddhā varāhniryūhe yavāgūrbṛhaṇī matā ityādāviyaṃ paribhāṣā boddhavyā. CP.Su.2.17
291 yadapsu śṛtaśītāsu ṣaḍaṅgādi prayujyate. karṣamātraṃ tato dravyaṃ sādhayet prāsthikembhasi. ardhaśṛtaṃ prayogoktavyaṃ pāne peyādisaṃvidhau.ityatra peyaṃ prati karṣadravyābhidhānaṃ madhyavīryasyāpi ṣaḍṅgasya manḍānalapuruṣābhiprāyeṇa boddhavyaṃ. vārimānaṃ tu ṣaḍaṅgārthaparibhāṣāyāṃ karṣadravye vāriprastho’bhihitaḥ tadānisāreṇānyatrāpi jalotkarṣro boddhavyaḥ.CP.Su.2.17
292 kalkasādhyā tu yāvāyūryatra bhavati tatra sūdaśastroktaparimāṇājjalaṃ gṛahyaṃ. yaduktaṃ annaṃ pañcagūṇe sādhyaṃ vilepī ca caturgūṇe. maṇḍaścaturdaśaguṇe yavāgūḥ ṣaḍguṇe’mbhasi iti. etacca pañcaguṇe ityādi taṇḍula bheṣajasamudāyād boddhavyaṃ. yavāgū prakṛtibhūta taṇḍula mānaṃ tu suśrutavacanādboddhavyaṃ yaduktaṃ vilepimucitādbhaktāccaturbhāgakṛtāṃ bhiṣag S.S.Ci.39. tathā yavāgūḥ svalpataṇḍulā. iti.CP.Su.2.17
293 madirā dravasthāne, kṣiraṃ ca dravasthāne, ……kṣīragodhamāṃsarasau tu jalasthāne.
takrasiddheti takrakṛtodakakāryā……samāṣavideleyādau taṇḍulena māṣavidalasya tulyamānatā…
yamaka ityanena yamakena paribharjanaṃ darśayati…….ghṛtaṃ ca paribharjane kiṃvā māṣaprakṛtikaiḥveyaṃ. CP.Su.2.18-33
294 CP.Ci.3.179-187
295 CP.Ci.3.179-187
296 kvathyadrvyāñjali kṣuṇṇaṃ ityādiparibhāṣāñāstathā’nuktaparibhāṣāyāśca kartavyavyavasthā. CP.Ci.3.179-187
297 CP.Ci.3.190-193
298 yatra tu dravyāntareṇa sādhanaṃ tatra yavāgūvat sādhanaṃ vyākheyaṃ.dCP.Ci.3.190-193
299 atrāpi yadyapi dravyasya pānīyasya mānaṃ noktaṃ tathā’pi kvāthyadravyasamaṃ dravyaṃ grāhyaṃ, pānīyaṃ tu yāvanmānaḥ peyaḥ kvātho bhavati tāvanmānaṃ ghrāhyaṃ.CP.Ci.3.197-199
300 Ci.3.197-199
301 Ci.3.197-199
302 tena caturbhāgāvaśiṣṭatā sarvakvāthe viśeṣavacanaṃ vinā kartavyā.CP.Ci.3.197-199
303 ADT Ci.4.62-72
304 anye tu bruvate - cūrṇādīnāṃ karṣamānatvaṃ svatantraprayoge bhavati.atra cāṭarūṣakvāthaḥ kvāthaparibhāṣayā kāryaḥ kalkaśca kalkaparibhāṣayā karyaḥ...tenātra militaiḥ karṣamānasya kartavyatā yuktā.CP.Ci.4.62-72
305 anye tu bruvate cūrṇāpi phāṭaśabdenagṛhyate iti.......
306 vāsākusumakalke ce kecit puṣpakalkasyātīva bāhulyaṃ bhavatīti kṛtvā prasthe ghṛte catuṣpalaṃ puṣpakalkaṃ vadanti. sakṣaudramiti vacanena ghṛtāt pādikatvaṃ tantrānatarapratyayājjñeyaṃ; uktaṃ hi snehapādaḥ smṛtaḥ kalkaḥ kalkavanmadhuśarkare iti agniveśe’pyuktaṃ mātrā kṣaudraghṛtānāṃ ca snehakvātheṣu pūrvavat iti pūrvavaditi pādikā.ADT.Ci.4.88
307 ADT.Ci.4.97-101
308 guṭīkāpakṣe jalena sitopalāṃ paktvā guḍikāḥ kurvanti vṛddhāḥ.ADT.Ci.8.145-148; vṛddhāstu pratyekameva palārdhakatvaṃ vadanti.Ci.11.35-43
309 kaṣāyakaraṇapakṣe viśeṣavidhānānukteḥ sāmānyavidhinaiva kaṣāyakaraṇaṃ jñeyaṃ.ADT.Ci.5.76-77
310 ADT.Ci.7.60-64
311 ADT.Ci.5.154-160
312 yadi vā tailapramāṇānumānenaiva snehāccaturguṇaṃ kvāthyaṃ iti paribhāṣayā kvāthyadravyaparimāṇaṃ vyavasthāpanīyaṃ.CP.Su.5.63-70
313 pippalyādau ghṛte pippalyādīnāṃ viśeṣānukteḥ kaṣāyatvaṃ kalkatvaṃ caike bruvate, anye tu kalkamevecchanti.Ci.3.219-221
314 nanu yatra kalkatvena dravyaśrutiḥ dravaṃ ca na śrutaṃ tatra jalaṃ grahītavyaṃ... yatra kaṣāyatvaṃ kalkatvaṃ vā noktaṃ tatra kvāthakalkena kartavyau.CP.Ci.3.219-221
315 yatra tu prasthādimānanirdeśaṃkaroti tatra tāvanmātreṇaiva snehasādhyarogopaśamo bhavatīti jñeyaṃ.Ci.3.219-221
316 tathāhi vātavyādhau prabhūtasnehasādhye bhūyasīmeva snehamātrāṃ vakṣyati,prapauḍarīkādye nasyayogitayā kuḍavamānaṃ snehaṃ vakṣyati kuṣṭhoktatiktaṣaḍpalādau atyalpapākasaṃvidhānena pakvasya ghṛtasya kāryakartṛtvaṃ bhavatīti bheṣajaprabhāvadarśī maharṣibodhayati.............. evamagastyaharītakyādāvapi pratiniyatamānakathanaprayojanaṃ vācyaṃ. tasmānna yādṛcchikaṃ kvacidācāryasya mānābhidhānamabhidhānaṃ ca .Ci.3.219-221
317 ADT.Ci.5.114-117
318 pañcaprabhṛti yatra syurdravāṇi snehasaṃvidhau. tatra snehasamānyāhuḥ.CP.Ci.3.267
319 anye tu yānyeva jīrṇajvaraharāṇi ghṛtāni tānyeva pittajvaraharāṇi bhavanti.CP.Ci.4.89-90
320 ADT.Ci.5.105-109
321 ADT,Ci.9.33-41
322 p.426 Vol.3.,BhagavanDas.
323 ADT.Ci.7.84-96
324 pippalīnāgaretyādau apakvameva kecidghṛtamicchanti.ADT.Ci.14.103-118
325 ADT,Ci.14.130-134
326 ayorajo na samaṃ tulyamānaṃ ayo hi duṣpariṇāmaṃ tenāyaḥ prayoge’lpameva lohaṃ mātrānusāreṇa jñeyaṃ.ADT.Ci.12.21-22
327 kecittu gimūtramaṣṭaguṇaṃ pratyāsannamaṇḍūrādeva vadanti,ayameva pakṣaḥ sādhu pratibhāti.Ci.16.102-104
328 ADT.Ci.12.23-28
329 drākṣāsvarasadravau tulyamiti vyākhyānaṃ kṛtavantaḥ.ADT.Ci.14.138-169
330 ADT.Ci.14.199-211
331 ADT.Ci.14.234-242
332 ADT.Ci.18-57-62
333 ADT.Ci.18.57-62
334 nanu candanāyamiti saṃjñākaraṇena kiṃ? pradeśantare vyavahārārthamiti cet , na vinā’pi saṃjñākaraṇe pradeśāntare yaugikasaṃjñayā vyavahāri dṛṣṭaḥ.....tathā vāśāghṛtāyāṃ dādhikaṃ ca pibettrayūṣaṇameva ca ityādau ;tathā kṛtāyāmapi saṃjñāyāṃ vyavahāro na dṛśyate...tathā ṣaḍbhāgakaṣāyādisaṃjñāṃ kṛtvā na cā tābhiḥ pradeśantare vyavahāro bhaviṣyati etadarthaṃ saṃjñākaraṇaṃ.saṃjñānāṃ ca prayogakāthanenasamaye’karṇē’pi yogasiddhāḥ saṃjñā bhavantyeva ṣaṭpalādikāḥ. tena pradeśāntare’pi yaugikasaṃjñāvyavahāro bhavati kvacit,kvaciccānyathopādeyatayā vaidyaprasiddhyā ca prayogasamayaeva saṃjñā kriyata iti na kvacit kṣatiḥ. evamanyatra saṃjñākaraṇe vyākhyeyaṃ.CP.Ci.3.259
335 anye tu sarvodarahantṛtvakathanaṃ na pāramārthikamiti vadanti.CP.Ci.13.89-92
336 tena yathāśrutamevātarācāryavacanaṃ pramāṇamiti paśyāmaḥ.ADT.Ci.29.119-120
337 prakṛtyagnyapekṣayā’nupānabhedaḥ kalpanīyaḥ CP.Ci.13.141-145
338 ADT.Ci.28.142-156
339 na ca carake suśrute iva dhamanīsirāsrotasāṃ bhedo vivakṣitaḥ. Vi.5.3.
340manastu yadyapi nityatvena na poṣyaṃ tathā’pi tasyendriyapradeśagamanārthaṃ sroto’styeva.tacca manaḥ prabhṛtīnāmatīndriyāṇāṃ kṛtsnameva śarīraṃ srotorūpaṃ vakṣyati.Vi.5.3; manovahāni srotāṃsi yadyapi pṛthaṅnoktāni tathā’pi manasaḥ kevalaṃ……ityabhidhānāt sarvaśarīrasrotāṃsi gṛhyante, viśeṣeṇa tu hṛdayāśritatvānmanastadāśritā daśa dhamanyo manovahā abhidhīyante. I.6.41-42
341 suśrute tu medovahānāṃ….tadatrātīndriyārthārthadarśigamye nāsmadvidhānāṃ buddhayaḥ prabhavati.Vi.5.8.
342sūtrasthānamanu prapañcena hetuliṅgābhidhāyakaṃ nidānasthānamucyate; hetuliṅgajñānapūrvikā hi cikitsā sādhvī bhavati. yaccikitsā sūtramātrābhidhātavyaṃ tadupaśayāntargatameveti kṛtvā; kiṃvā, heturliṅgābhidhānasyāpi cikitsārthatvāccikitsāsūtramātramabhidhānamiha.tatrāpi śārīrikavikāreṣu prādhānyatvātjvarasyaiva nidānamādāvucyate.CP,Ni.1-2
343 nidānaṃ kāraṇamihocyate tacceha vyādhijanakaṃ vyādhibodhakañca sāmānyenocyate tatra vyādhijanakaṃ nidānaṃ hetuḥ, vyādhibodhakaṃ ca kāraṇaṃ nidāna pūrvarūparūpopaśaya saṃprāptirūram. tatra heturūpaṃ nidānaṃ janakaṃ ca bhavati, vyādhirbodhakaṃ ca bhavati. CP,Ni.1-2
344 tenapūrvārūpādīnāmapi jñāpti hetūnāṃ tathā cikitsā sūtrasya ca grahaṇaṃ.CP,Ni.1-2
345tadevaṃ jvaranidāne vaktavye sarvavyādhisādāraṇameva nidānaṃ vaktumudyataḥ sāmānyapūrvakatvād viśeṣasya, CP.Ni.1.3.
346 tatrotpannasya vyādherlakṣaṇaṃ yuktamiti kṛtvāutpatti hetumeva vyavahārārthaṃ lakṣaṇārthaṃ paryāyairāha……. prakaraṇāntare arthāntare’pi hetvādi śabdābhavantīti darśayati….. hetvādi bhūriparyāyakathanaṃ śāstre vyavahārārthaṃ. tathā hetvādi śabdānāmarthāntare’pi vartamānatve paryāyāntareṇa samaṃ samānādhikaraṇyātkāraṇameva vṛttir niyamyate.tena ekasminnarthe yasminste śabdāḥ pravartante tatkāraṇamitarahetvādyarthebhyo vyavacchidyate tena, lakṣaṇārthaṃ ca paryāyābhinaṃ bhavati. evamanyatrāpi vyādhyādi paryāyābhidāni vyākhyeyaṃ.CP.Ni.1.3
347 ihacāṣṭāsaṅkhyayā maṅgalatvena, tadāṣṭhavidha vyādhi jvarādhyabhidānānuṣāṅgāccaṣṭāveva hetuparyāyāḥ uktāḥ, tenāpare’pi yonimūlamukhaprakṛtyādayo hetuparyāyāḥboddhavyāḥ. teca tantra vistārabhayānnoktāḥ. evaṃ rogaparyāyāntara anabhidāne’pi grantha vistārabhayā
dyanusaraṇīyaṃ. Ni.1.3.
348 avijñāte hi vyādhau cikitsā na pravartate, ataḥ sāmānyena vyādhijñānopāya nidānādi pañcakamabhi dānamuktam. CP.Ni.1.6
349 dvividho hetur vyādhijanakaḥ prāṇīnāṃ bhavati sādhāraṇaḥ asādhāraṇaśca. tatrāsādhāraṇaṃ pratipuruṣaniyataṃ vātādi janakamāhārādi…. bahujana sādhāraṇaṃ vātajaladeśakālarūpaṃ. CP.Vi.3.1-2
350 atrahinamātradarśanaṃ vikāraṃ na karoti tena sarvśa ityuktaṃ. CP.Su.11.37
351 adarśanaṃ cātiprabhāvatāmevaṃ boddhavyaṃ aprabhāvatāṃ ca ghaṭādīnāṃ darśanamatiyogādapi na doṣakaraṃ; evamanytrāpi sarvaśa iti vyākhyeyaṃ.CP.Su.11.37.
352 raudrādayo yadyapi na rūpaṃ kintvākṛtiviśeṣāḥ tathā’pi rūpaikasamavāyena cakṣurathā eva ; na cehendriyārthagrahaṇena rūpādīnāmeva paraṃ grahaṇamiti pūrvameva vyākhyātaṃyataḥ sparaśanarasanayoḥ samyagyoge’samyagyoge ca bahvaḥ sparśarasavyatiriktāḥ snānābhyaṅgādayaḥ prakṛtisaṃyogas aṃskārādayaśca kāraṇtvena vaktavyāḥ.CP.Su.11.37.
353 tatra rāśivarjyeṣvitivacanena rāśiṃ pṛthakkaroti ,rāśerāhārasya parimāṇarūpasya yo doṣaḥ - hīnamātratamatimātratvaṃ vā tasyātiyogāyogābhyāmeva gṛhitatvāt, na mihyāyogeraśeḥ saṃbhavati.CP.Su.11.37
354 anye tu kālamithyāyoge’dharmaṃ kṣipanti. adharmo hi kālavaśādeva phalati na tatkālamiti kṛtvā.CP.Su.11.40
355 kāraṇaṃ ca vyādhīnām sannikṛṣṭāṃ……. viprakṛṣṭaṃ….. prāgabhi cādharmādṛte. tadetat sarvamapi kāraṇa śabdena grāhyam. tatrādharmakāryatvena vyādhīnāṃ daivavyapāśraya prāyaścittabalimaṅgaletyādi cikitsāsādhyatvaṃ pratīyate. CP.Ni.1.7
356dvividhaṃ ca kāraṇaṃ rogāṇāṃ vyavahitaṃ rūkṣādi pratyāsannaṃ ca doṣa iti śāstra siddhāntaiva. CP.Ci.3.27.
357atyāsannaṃ - atyāsannaṃ tu yataḥ samanantarameva rogotpattiḥ.yathā vātādayo doṣāḥ kruddhaḥ…AD.A.H.Ni.1. bāhyābhyantara bhedācca dvidhā bāhyāḥ tatra bāhyā āhārācārakālādayaḥ ābhyāntara- doṣadūṣyaśca. Madhukośaṭīka.M.N.1.
358 vātādijanyatvajñānena ca vātādiviparītabheṣajasādhyatvaṃ tathā anudbhūtavātādi vikārāntarasam bandho’pi bhāvīkalpyate. asātmyarūkṣādi hetusevādaraśanenaca bhāvīvyādhistajjanya unnīyate. vyādhiparīkṣāyāṃ ca sandehe jāte yasya vyādherhetusevā dṛśyate, sa parikalpyate evamādi hetunā vyādhi parīkṣaṇaṃ. CP.Ni.1.7
359 atra pāṭḥādeva tratve siddhe trividhamiti vacanaṃ bahuprapañcasyāpyasātmendriyārtha saṃyogād estraividhyamanatikramopa darśanārthaṃ, tathā pratyekamayogātiyoga mithyāyoga bhedāttrividhatva daraśanārthaṃ ca.
360 yadyapi camūlabhūtatvena prajñāparādhaḥ pradhānaṃ bhavati tathāpi pratyāsannakāraṇatvena tathā abuddhi pūrvakasyā’pyutkaṭamithyāyogādera pikāraṇatvenāsātmyendriyārthasaṃyogo’pi pradhānaṃ. yadyapi kālo duṣpariharatvena pradhānaṃ tathāpi so’pi indriyārthaparādī natvenapradhānaṃ. kālātiyogādayo hindriyārtha śītādyatiyodādibhyaiva prāyo bhavanti. CP.Ni.1.3
361 āgneyasaumyavāyavyā iti samāsenaikasmād pyasātmyendriyārtha saṃyogādestrividha rogotpattitvaṃ darśayati,asamāse yathāsaṃkhyamapi śaṅkyeta.CP.Ni.1.4a
362 rājasatāmasānāṃ ca vicchidya pāṭheneha tantre śārīra vyādhyadhi kārapravṛtte anadhi kāratvenā prapañcanīya tvaṃ darśayati. abhidānañca rājasa tāmasayoriha vyādhikathanasya nyūnatā parihārārthaṃ. CP.Ni.1.4
363 utpatteḥ prāk prāgutpatti. etena utpatteḥ pūrvaṃ yadbhaviṣyavyādherlakṣaṇaṃtat pūrvarūpaṃ nidāna sevā tu bhāvivyādhiprabodhakā bhavatyapi nidānaśabdagṛhītatvādeva tathā lakṣaṇaśabdānabhideyatvācca na pūrvarūpaśabdenocyate. CP.Ni.1.8
364 uktaṃ hyanyatra sthānasaṃśrayenāḥ kṛuddhā…na ca vācyaṃ yadanutpannasyāvidyamānasya vyādheḥ kathaṃ lakṣaṇaṃ bhavatīti; yato meghādapi bhāvinīvṛṣṭiranumīyate, tathā rohiṇyudayaṃ dṛṣṭvākṛttikodayamanumīyate. CP,Ni.1.8
365pūrvarūpasya tāvatparyāyābhidānaṃyadeva rūpasya tadeva, yataḥ, rūpādayaivahipūrvaśabdayuktāḥpūrvarūpa paryāyā bhavanti.CP.Ni.1.9
366 tacca pūrvarūpaṃ dvividhaṃ- ekaṃ bhāvivyādhyavyaktarūpaṃ yaduktaṃ avyaktaṃ lakṣaṇam tasya pūrvarūpamiti smṛtaṃ iti…… dvitīyaṃ tu doṣadūṣyasammūrcchanāvasthājanya avyakta liṅgādanyadeva yathā jvare bālapradveśa romaharṣādi. nahyetat pūrvarūpaṃ jvarāvasthāyāṃ niyameva vyaktaṃ bhavati kintu jvarapūrvakālaiva yatra tu vyaktaṃ bhavati sāsādhyo mataḥ. CP.Ni.1.8
367 evaṃ pūrvarūpa dvaividhye yatra viśiṣṭāṃ pūrvarūpamasti tatrasākṣādevābhidīyate yatra viśiṣṭāṃ nāsti tatra liṅgamātraṃ vakṣyati tenāvyaktānyeva liṅgāni pūrvarūpamiti tatrajñātavyaṃ.CP.Ni.1.8
368 yattu pūrvarūpaṃ doṣadūṣyasaṃmūrcchanāvasthāniyataṃ tad vyādhimātrasya gāmakaṃ na taddoṣaviśeṣaṃ gāmayati. etatpūrvarūpābhiprāyeṇa ca vāgbhaṭe’pyuktaṃ yat- prārūpaṃ yena lakṣyate.utpitsurāmayo doṣaviśeṣeṇānadhiṣṭhitaḥ.iti.CP.Ni.1.8
369 riṣṭaṃ tu maraṇasya pūrarūpameva.CP.Ni.1.9
370 āmapakvajīrṇajvaralakṣṇādīniviśiṣṭavyādhibodhakāni gṛhyante;tathā upadravāścā sādhyatādya vasthāpannavyādhibodhakatvena lakṣṇānyeva.CP.Ni.1.9
371 eṣāṃ ca bhagnādīnaṃ lokata evārthāvagatiḥ, yato laikikairetaite śabdāḥ prasiddhatvena tatra tatra śāstre’bhidhīyate.CP.Ni.1.21. Śabarabhāṣyaṃ.1.1
372hetunā, tathā vyādhinā, tathā hetuvyādhibhyāṃ ca viparītā hetuvyādhiviparītāḥ; teṣāmauṣadhāhārāṇāṃ tathā hetuvyādhiviparītārthakāriṇāṃ sukhānubandhha iti sukharūpo’nubandhaḥ anubandhaśca sukhakāraṇamityarthaḥ. …….CP.Ni.1.10
373 upaśayastu cikitsā, tasyāstu paryāyāścikitsitā eva svādhikāratvena vaktavya iti neha punaruktaḥ.CP,Ni.1.9
374ayaṃcopaśayo gūḍhaliṅge ca vyādhau jñānopāyo bhavati.CP.Ni.1.10; gūḍhaliṅgamitiviśeṣaṇenāguḍhaliṅge vyādhau liṅgairevāvadhārite nopaśayānupaśayābhyāṃ parīkṣā karaṇīyeti darśayati.CP.Vi.5.8
375 udāharaṇāni likhyante- hetuviparītamauṣadhaṃ yathā śītakaphajvare śūṇṭhyādyuṣṇaṃ bheṣajaṃ, hetuviparītānnaṃ yathā- śramānilaje jvare rasaudanaḥ, hetuviparītavikāro yathā- divāsvapnottha kaphe rātrau jāgaraṇaṃ, vyādhiviparītauṣadhaṃ yathā- atīsāre stambhanaṃ pāṭḥādi, vyādhiviparītamanaṃ yathā- atisāre stambhanaṃ masūrādi, vyādhiviparīta vihāro yathā- udāvarte pravāhaṇaṃ, hetuvyādhiviparītamauṣadhaṃ yathā- vātaśothe vātaharaṃ śothaharañca daśamūlaṃ, hetuvyādhiviparītamannaṃ yathā- śitottha jvare uṣṇā jvaraghnī ca yavāgu, hetuvyādhiviparīto vihāro yathā- snigdha divāsvapnajāyāṃ tandrāyāṃ rūkṣaṃ tandrāviparītañca rātri jāgaraṇaṃ, hetuviparītārthakāryauṣadhaṃ yathā pittapradhāne pacyamāne śothe pittakara uṣṇa upanāhaḥ, hetuviparītārthakāryannaṃ yathā- pacyamāne pittapradhāne śōthe vidāhyannaṃ, hetuviparītārthakārī vihāro yathā- vātonmāde santrāsanaṃ, vyādhiviparītārthakāryauṣadhaṃ yathā- chardyāṃ vamanakārakaṃ madanaphalādi, vyādhiviparītārthakāryannaṃ yathā- atisāre virecakārakaṃ kṣīraṃ, vyādhiviparītārthakārī vihārao yathā-chardyāṃ vamanasādhyāyāṃ pravāhaṇo; hetuvyādhiviparītakāryauṣadhaṃ yathā- agninā pluṣṭe agarvādinā lepaḥ, hetuvyādhiviparītakāryannaṃ yathā – madyapānotthe madātyaye madakārakaṃ madyaṃ, hetuvyādhiviparītakāri vihāro yathā- vyāyāmajanita sammūḍhavāte jalaprataraṇādirūpo vyāyāmaḥ. CP.Ni.1.10
376 nanūpaśayavadanupaśayo’pi vyādhiparīkṣo’sti…. satyamasti ca paraṃ nidānagrahaṇenaiva gṛhītatvānna pṛthagucyate anupaśayo’pi hetusevayaiva bhavati. CP.Ni.1.10
377 yadyapi saṃprāptyanantaraṃliṅgaprādurbhāvaḥ tathāpi saṃprāpterv yādhinirūpaṇaṃ pratyalpaprayojanatvāt śeṣataḥ saṃprāptimāha.CP.Ni.1.11; samprāptestu vakṣyamāṇāyā ihāpratijñānaṃ tasyāḥ sarvaroge saṃprāptibhedābhidhāne ca kathitatvāt, tathā nidānādivat saṃprāptervyādhibodhanaṃ pratyapardhānatvācca; CP.Ni.1.18
378 saṃpraptisaṃprāteḥ prativyādhivyaktibhinnāyāḥ sarvatra vyādhau tatprayojanābhāvānnabhedo vaktavyāḥ, yastūpayukto bhavati saṃprāptiviśeṣastamabhidāsyatyeva…..athaḥ sarvasaṃprāptyanabhidāna nyūnatāparihārārthaṃ sarvavyādhisādhāraṇānsaṃprāpti bhedānāha.
yato na bhinnānāṃ bhāvānāmabhinnotpattirbhavati, kintarhi bhinnaiva bhavati; yadyapi ca prativyādhivyaktā’pi samprāptibhinnaiva bhavati, tathāpi sa bhedaḥ saṃprāpteriha prayojanābhāvānnocyate.CP.Ni.1.11(1).
379 MK, MN.1
380 CP.Si.3.1-2
381 jātiḥ janmaḥ saṃprāptyāgatijāti śabdheryo’rtho’bhi dhīyate sa vyādheḥ saṃprāptimityarthaḥ. athātraike vyādhijanmamātramantyakāraṇa vyāpārajanyaṃ saṃprāptimāhuḥ. iyaṃ ca samprāptir yadyapi nidānāadivat vyādhibodhakānabhavati tathāpi nānutpannasya vyādher lakṣaṇaṃ bhavatīti kṛtvā utpattervyādhyupalambhakatvaṃ varṇayanti.CP.Ni.1.11.
382 etaccānye na manyante. yato naivaṃ sati saṃprāptitaḥ kaścitviśeṣo vyādheradhigamyate. nacāyaṃ niyamaḥ yadutpannamevaparaṃ vyādhirupalabhyate, yato nidāna pūrvarūpābhyāma nutpanno’pi vyādhibhāvitvena budhyate. tasmāt vyādhijanakadoṣavyāpāraviśeṣayuktaṃ vyādhijanmeha saṃprāpti śabdena vācyaṃ. āgatirhi utpādakāraṇasya vyādhijananaparyantaṃ gamanaṃ iyaṃ ca saṃprāpti vyādhiviśeṣaṃ bodhayatyeva yathā jvare sayadā prakupitaḥ praviśyāmāśayamityāraṃbhya tathā jvaramabhinivartayati ityantena yaḥ saṃprāptirucyate, tayā jvarasyāmāśaya dūṣakatvagnyupaghātakaratvādayo dharmāḥ pratīyante. na ca vācyaṃ doṣāṇāṃ āmāśayadūṣakatvāddharmaḥ, tataśca kāraṇadharmānāṃ nidānagrahaṇenaiva grahaṇaṃ bhavatīti. yathaḥ kāraṇa dharmo’pyayaṃ vyādhijanaka doṣavyāpārarūpa saṃprāptiśabdena viśeṣa bodhanārthaṃ pṛthakkṛtvocyate. yathā liṅgatvāviśeṣe’pi bhāvivyādhibodhakatva viśeṣāt pūrvarūpaṃ pṛthagucyate.CP.Ni.1.11
383 This statement(Ni.1.20) is commented by CP as the statement of Caraka explaining the saṃprāpti of jvara - sa yadetyādinā saṃprāptimāha. CP.Ni.1.20
384 TYV.4
385 saṅkhyāprādhānyavidhyādi tulyāsu jvaravyaktiṣu ekarūpanidānaliṅgacikitsitāsu bhedapratipādane na kiṃcit prayojanamasti, saṃkhyādibhinne tu jvarādau nidānaliṅgacikitsābhede’sti, ataḥ saṃkhyādi bheda janakāyāḥ saṃprāpterbhedakathanamucitameva.CP.Ni.1.11(1)
386 yadyapi prādhānyādi bhedabhinne’pi vyādhau saṃkhyābhedo’styeva, tathā’pīha yaiva śāstrasiddhā aṣṭaudarīyādipratipāditā saṃkhyā saiva saṃkhyāśabdena prāptā.CP.Ni.1.11(2)
387 yato na bhinnānāṃ bhāvānāmabhinnotpattirbhavati, kintarhi bhinnaiva bhavati; yadyapi ca prativyādhivyaktā’pi samprāptibhinnaiva bhavati, tathāpi sa bhedaḥ saṃprāpteriha prayojanābhāvānnocyate; yataḥ, saṅkhyāprādhānyavidhyādi tulyāsu jvaravyaktiṣu ekarūpanidānaliṅgacikitsitāsu bhedapratipādane na kiṃcit prayojanamasti, saṃkhyādibhinne tu jvarādau nidānaliṅgacikitsābhede’sti, ataḥ saṃkhyādi bheda janakāyāḥ saṃprāpterbhedakathanamucitameva. Ni.1.11(1); ata evāṣtau jvaraityabhidāya dvividhaṃ śoṇitapittamiti kramātprāptaṃ raktapittaṃ nodāhṛtaṃ; yataḥ, dvividhatvaṃ hi raktapittasya vidhibhede praviśati na saṃkhyāyāṃ, dvividhaṃ śōṇītapittam iti vidhiśabdenaivoktatvāt.Ni.1.11(2); vidhirnāma dvividhāvyādhayo nijāgantubhedenetyādinā. vidhiriti vidhikṛta ityarthaḥ. tena dvividhatvādayo bhedā yato bhavanti sa vidhiḥ, vidhiśca prakāro bheda ityarthaḥ. yadyapi saṃkhyāprādhānyādi kṛto’pi vyāadhervidhibhedo bhavatyeva, tathā’pi saṃkhyādibhedānāṃ svasaṃjñayaiva gṛhītatvātbalīvardanyāyāt saṃkhyādyagṛhīte vyādhiprakāre’yaṃ vidhiśabdhovartanīyaḥ. Ni.1.11(4); evaṃbhūto doṣāṇāmaṃśāṃśabalavikalpa ucyate. tatradoṣāṇāmaṃśāṃśavikalpo yathā- prakupite’pi kadācidvātasya śītāṃśo balavānbhavati, kadācillaghvaṃśaḥ,kadācidrūkṣāṃśaḥ, kadācillaghurūkṣāṃśa ityādi; evaṃ evaṃ pittakaphayorap yudāhāryo’ṃśāṃśa vikalpaḥ. Ni.1.11(5); kecittu vidhiśabdenapūrvakṛtaṃ karma bruvate, tatrāpi karmaniyato balakālaviśeṣaḥ pacyamānakarmakāla eva jñeyaḥ. eṣu ca balakāleṣu yadyapivyādher abhūta prādurbhavarūpāsamprāptirna bhavati, tathā’pi vyāadhisantāne tatkālaṃ vyādhyutpattausaṃprāptirbhinnaiva bhavatīti mantavyam. iha ca saṃprāptereva viśeṣāḥ saṃkhyādikṛtā uktāḥ, na tu nidānādīnāṃ viśeṣāḥ, yato nidānādi viśeṣāḥ prativyādhivakṣyamāṇabhedenaivopayuktāḥ. yato yādṛkjvare nidānaṃ na tādṛk raktapitte; ye ca pūrvarūpādiviśeṣājvare, n ate raktapittādau kintu bhinnajātīyā eva. sa ca bhedau nidānādīnāṃ vyādhibhedagamakatvenopayukto vyādhi bheda kathana eva vaktaavyaḥ. samprāptestu saṃkhyādi bhedaḥsarva vyādhiṣveka jātīyatvena na viśeṣa gamaka iti ihaiva sarvavyādhinidāne kathyate; nidānādi viśeṣāstu prativyādhiviśiṣṭatvena neha prapañcenocyante. ata eva cātraivādhyāye saṃprāpteḥ sāmānyābhidānenaivoktatvāt saṃprāptiṃ parityajya nidānādiviśeṣaṃ pratijānīte- tasya nidāna pūrvarūpa liṅgopaśaya viśeṣānanu vyākhyāsyāmaḥ iti. Ni. 1.12
388 atraśākheti saṃjñākaraṇaṃ vyavahārārthaṃ ,tathā raktādīnāṃ dhātūnāṃ śākhābhidheyānāṃ vṛkṣaśākhātulyatvena bāhyatva jñāpanārthaṃ. tvakceti takśabdena tadāśryo raso’pi gṛhyate.sākṣāttu rasānabhidhānaṃ hṛdayasthāyino rasasya śākhāsaṃjñāvyavacchedārthaṃ tasya hi koṣṭhagrahaṇenaiva grahaṇaṃ. anena nyāyena yakṛtplīhāśritaṃ ca śoṇitaṃ koṣṭhatvenaivābhipretamiti boddhavyaṃ sāmānyanyāyātvāt. uktaṃ ca koṣṭhavivaraṇe- sthānānyāmāgnipakvānāṃ mūtrasya rudhirasya ca.hṛduṇḍukaphuphusaśca koṣṭha ityabhidhīyate. CP.Su.11.48
389 uddeśaśāstre’pi catuṣkadvayamapyetadadhyādvayamucyate. NPV
390 yatrādhyāye āyurvedasya samutthānaṃ prādhyānyena nirdiśyate. ayamāyurvedasamuthānīya iti. NPV; ayurvedasyasamutthānamasminnastītimatvarthīyacchapratyayeṇāyurveda samutthānīyaḥ. ADT
391 eka eva sambandho’nte nirdiṣṭo’pyayamādāveva draṣṭavyaḥ.NPV
392 kramavartitvādvā ca kvacitkasyacidabhidhānāt. paramārthastu rasāyanādhyāya vākyaṃ (vibhidya) caturbhiḥ pādaireka evādhyāyo nirdiṣṭaḥ. NPV;(cf. avaśya vaktavyānāṃ kāmacārādabhidhānamiti – madhukośaṭīkā 5.31-32)
393 āyurvedasamutthāniyo nāma rasāyanapādaḥ pāriśeṣyāducyate.ADT
394 r̥ṣayaḥ khalu śālīnā yāyāvaretyādi.NPV
395 śālāsu prativasantīti śālīnāḥ……. anena vanavāsamutsr̥jya phalamūlāśanaśīlatvaṃ ca aṭanaśīlatvaṃ ca.NPV
396 r̥ṣīṇāṃ śālīnatvaṃ yāyāvaratvaṃ ca karmaviśeṣaparigrāt.ADT
397 yāyāvaragrahaṇe’pi kasmādr̥ṣigrahaṇaṃ karoti. Anr̥ṣyo’pi(lakṣaṇasyayogād yāyāvarāḥ santo)bhāntīti yuktamr̥ṣigrahaṇaṃ..NPV
398 grāmyōṣadhyāhārāḥ sāmpannikāḥ sampannatvena mandayatnāśca nātikalyāṇāśca prāyeṇa babhūvuḥ.kalpanīyāpātāḥ saruja ityarthaḥ.NPV; Here Cakrapāṇidatta follows nirantarapada : saṃpannamanu upayujyanta iti sāṃpannikāḥ. ADT
399 kalpanīyāpātāḥ saruja ityarthaḥ.NPV
400 nātikalyā iti nātinīrogāḥ. ADT; mandayatnāśca nātikalyāṇāśca prāyeṇa babhūvuḥ.NPV
401 itikartvyatā vyāpāraḥ.ADT
402 nanvatra śivādiguṇayukta eva himavān kiṃ śivādigrahaṇena,ucyate,asyāpi kecit bhāgāḥ prāgdakṣiṇapaścimā na tathā.tenottarahimavdbhāgaprāpaṇārthaṃ śivādigrahaṇaṃ.NPV
403 paryāyakathanaṃ stutayaye sa ca ra(kṣitālokānāmāyurvedasya prakāśaka)tvena mahābhyudayasaṃpādanāt NPV; indra paryāyakathanaṃ stutayarthaṃ,stutiśceyamindrasyāyurvedaprakāśakatvāt. ADT
404 paryāyakathanaṃ stutayaye sa ca ra(kṣitālokānāmāyurvedasya prakāśaka)tvena mahābhyudayasaṃpādanāt NPV; indra paryāyakathanaṃ stutayarthaṃ,stutiśceyamindrasyāyurvedaprakāśakatvāt. ADT
405 aśvinau mahyaṃ prāyacchatāmityāderetadeva pāramparyamasmākamapi yāvat. gūrūpadeśamantrā na vidyāprāptiḥ. NPV;naca vācyamugratapastvenaiva kimityayamāyurvedamapi na budhyate, yatastapaḥ prabhāvo’pi pratiniyataviṣatvānna sarvatra śaktimān,śaktiścāsya kāryornneyā; tena gurunirapekṣāyurvedajñānalakṣaṇakāryādarśanānna tattapastatra samarthamityavadhārayāmaḥ; kimvā gurupūrvakrameṇaivāyurvedajñānaṃ phalatītīndramupāgamadbhardvājaḥ. ADT;nahi jātyā gurutvamasti. Sa evātreyaḥ svagurumapekṣya śiṣyaḥ agniveśādīnapekṣya guruḥ ; evamagniveśo’pi granthakaraṇakāle svabuddhisthikr̥tāñ śiṣyān prati gururiti na kaściddoṣaḥ. ADT
406 athaśabdaścādhikāre. tena, maitrikāruṇyādīnydhikr̥tya yaṃ brahmā prajāpataye’dāt,taṃanuśrotumarhateti yojanā.ADT.
407 yadyapi ca r̥ṣyo bharadvājadvārā indrāddhigatāyurvedāḥ, tathā’pi grāmyavāsakr̥tamanoglānyā na tathā spuṭārtho vartata iti śaṅkayā punarindrastānupādiśaditi. ADT
408 nanu ca prāgeva bhāradvājena mahrṣiniyogādindrādupetya prakāśitaḥ. tadantarbhūtāni ca rasāyanāni āṣṭāṅgāvatāre pradarśitāni(prathmā’dhyāya eva. api ca r̥ṣīṇāmamalajñānānāṃ rajastamasorabhāvādvismr̥tirnopapadyate. NPV
409 yadyapyevaṃ tathāpi prajānugrahāya rogopaśantiṃ pa(rijñāya tadupadeśadvārā) teṣāṃ hānyādidr̥ṣṭānugrahārthaṃ prajānāṃ ca svayamāgatya svalpamāyurjarāvyādhyādibahulamasukhādijñātvā’’yuḥ prakarṣakaraṃ jarāvyādhipraśamanaṃ jarāvyādhipraśamanaṃ urjaskaramamr̥taṃ śivaṃ śaraṇyamudāttaṃ śrutvā prajānugrahārthaṃ prakāśayitumarhanti.NPV
410 mahābhyudayakāri caitadrasāyanaṃ.tasmādbhūya upadeśo nyāyya iti .NPV
411 athānantaramindra āyurvedamr̥ṣibhyaḥ saṃkramayya uvāca..NPV
412 ēndryādīnāṃ punarnavāntānāṃ daśānaṃ pr̥thaṅnāgabalā(di mahāmedāntā)diṣu eṣa eva vidhiḥ..NPV
413 r̥ṣiviṣayatvaṃ pradarṣayitumāha.divyānāmoṣadhīnāṃ prabhāvaḥ sa bhavadvidhaiḥ ‘śakyaḥ soḍhumaśakyastu syāt soḍhumakr̥tātmabhiḥ’riti.tāneva bhr̥gvaṅgiraḥ prabhr̥tīnadhikr̥tya uktavān. etaduktaṃ bhavati. yo divyānāmo ṣadhīnāṃ prabhāvaḥ sa bhavadvidhairvītamanomalaiḥ tapassiddhaiḥ kr̥tātmabhir jitendriyairityarthaḥ. ‘śakyaḥ soḍhumaśakyastu syāt soḍhumakr̥tātmabhiḥ’. ajitendriyairanirjitadhr̥tibhiriti yāvat. NPV
414 nanu śakyārthopadeśa(eva yuktaḥ - tadevādhikr̥tya ca) pratividhāsyati. atra prativihitaṃ ca upātatapojñāna saṃbhārāṇāmanupahatātmanāṃ śaktirmaharṣīṇāmupadeśaśca tamevādhikr̥tya nānyathā.NPV
415 brahmasuvarcalāprabhr̥tayo yathoktalakṣanā divyauṣadhayo nātiprasiddhāḥ. aśvabaleti jñāyata iti r̥ṣibhirevānena nāmnā jñāyate, na laukikairlokāprasiddhatvāt. ADT
416 ādityaparṇī sūryāvartameva deśaviśeṣajātaṃ kecidvarṇyanti.ADT
417 pratya(rtha)niyatatvācchaktīnāṃ,pratyarthaniyatā hi śaktayo dravyāṇāṃ. tāscāgamaikasamadhigamyā eva. tataśca yaireva dravyairyuktā upayujyamān āmnātāḥ. taireva guṇāvahā anyaistu doṣāvahāḥ. nātra puruṣotprekṣā prabhavantīti……………. utsargasya caritārthatvaṃ kathamanyatrāpi na pravartata. tadaikāntenācaritārthatvāt ānarthakyameva syāt. tāsmāccaritārtārthayā sāvakāśaniravakāsatvādutsargāpavādayoḥ saṃniveśaḥ. NPV
418 yathā vā rasāyanaprayogādr̥te neṣyata evāti prayogaḥ.NPV
419 pratya(rtha)niyatatvācchaktīnāṃ,pratyarthaniyatā hi śaktayo dravyāṇāṃ. tāscāgamaikasamadhigamyā eva. tataśca yaireva dravyairyuktā upayujyamān āmnātāḥ. taireva guṇāvahā anyaistu doṣāvahāḥ. nātra puruṣotprekṣā prabhavantīti……………. utsargasya caritārthatvaṃ kathamanyatrāpi na pravartata. tadaikāntenācaritārthatvāt ānarthakyameva syāt. tāsmāccaritārtārthayā sāvakāśaniravakāsatvādutsargāpavādayoḥ saṃniveśaḥ.NPV
420 yathā vā rasāyanaprayogādr̥te neṣyata evāti prayogaḥ. NPV
421 yadyapi ‘triṇi dravyāṇi nātyupayuñjīta pippalī kṣāra lavaṇaṃ’ ityuktaṃ, tathā’pīha dravyāntarasaṃyuktānaṃ pippalīnabhyāso na viruddhaḥ,kiṃvā, uktapippalīrasāyanavyatirekeṇotsargāpavādanyāyāt sa niṣedho jñeyaḥ. ADT
422 idamatra cintyate pañcāṣṭō saptadaśa ceti.kiṃ kramabhedataḥ saprayojanaṃ tadvākyamucyate.yadyevamapye ( kadaikatra prayogo’pi) pañca sapta daśa ceti. Niyata eva kramaḥ syāt. Krame(ṇa) tu bhinnenaitajjñāpayati.(yat) tricaturā apyupayoktavyāḥ. ṣaḍvā naikādaśaiva vā. Paraṃ nā’tyupayojyāḥ doṣāpekṣayoktaṃkramaniyamameva apekṣyollaṅgyāpyabhihitaṃ. Utkarṣāpakarṣō vidheyāviti.doṣānumānjñānāyattatvāt kriyāyāḥ ‘nāhyamānajño bhiṣak doṣādīnāṃ vyādhi(nigraha samartho bhavati,iti NPV
423 pañcetyādō saṃkhyāvyatikrameṇānuktasaṃkhyānāmapi pippalīnāmupayogaṃ sūcayati. ADT
424 (ayame)kaḥ prayogaḥ. aparastu trisrastisrastu pūrvāhne bhuktvā’gre bhojanasya ca pippalyaḥ kiṃśukakṣārabhāvitā ghr̥tabharjitā. NPV
425 ‘bhuktvā’gre bhoja(nasya ca’ iti prayogakālavirodhaḥ,parasparaṃ?, iti na) vācyaṃ evaṃ paricodya samādhānamāhuḥ. na hyekasya prayokturyaḥ kramaḥ? kiṃ tarhi prayoktr̥n bhinnānapekṣya doṣādiviśeṣāt. NPV
426 vātavalāsakaśca tantrāntare jvaraviśeṣaḥ paṭhyate – nityaṃ mandajvaro rūkṣaḥ śūnaḥ kr̥cchreṇa sidhyati. stabdhāṅgaḥ śleṣmabhūyiṣṭho bhavedvātavalāsakaḥ.
427 ata evāha- piṣṭāstā balibhiḥ peyāḥ śr̥tā madhyabalairnaraiḥ. śītīkr̥tā hīnabalaiśśītakaṣāya kalpanayā. Iti bhāvaḥ NPV
428 ‘cūrṇīkr̥tā’ ityatra ‘śītīkr̥tā’ iti pāṭhaḥ. NPV
429 asyāyamabhiprāyaḥ . yāvatā kṣīreṇa śatamāloḍyate tāvatā,yāvatā ca daśa tāvatā kṣīreṇeti. kṣīrasyāpi vr̥ddhihānī vardhyetpayasā sārdhamiti. (nirantarapada)
430 itaḥ śilājatuno’pi prakarṣakālāṃstrīnupadiṣṭavān mātrāśca. dāsapaippiliko jyeṣṭho madhyamaḥ ṣaṭ prakīrtitaḥ. yastripippaliparyantaḥ prayogaḥ sō’varaḥ smr̥taḥ. NPV
431 ṣaṭ prakīrtita iti ṣaḍvr̥ddhayā pūrvācāryairuktaḥ. (Āyurvedadīpikā ṭīkā)
432 lōhairityukte suvarṇe prāpte suvarnetipadaṃ lauhatvenābhiprasiddha syāgrahaṇanirāsārthaṃ. ADT
433 tatrāntre trapusīsadhātuprabhavamapi dvayamuktaṃ. tattatra caritārthaṃ syāditi.tanna. bhavatu dvayaṃ(trapusīsabhavamanuṣṇaśītaṃ,tathāpi tayoratra na)saṃbhava iti. ……. uktaṃ ca – tataśca prakr̥taṃ budvā deśakālāntarāṇi ca. tantrakarturabhiprāyānupāyāṃścādiśediti.NPV;suśrute yadyapi trapusīsaṃbavaṃ prakṣipya ṣaḍvidhaśilājatu sāmānyena roge rasāyanādhikāre coktaṃ tathā’pīha rasāyanādhikāre tadadhikr̥tacaturvidhamevoktaṃ. ADT.verses 48-49
434 yatrāpi tamraprabhave tūṣṇatvaṃ tadapi notkr̥ṣṭaṃ. śītasya tatrāpoddhāro yeṣu ca śdītaśr̥utiḥ teṣvapi nātyarthaśītateti.NPV.
435 uṣṇasya tāmrabhavasya tathā trayāṇaṃ ca śītatvayuktānāmanuṣṇaśītavīryatāyā avakāśo nāsti,ataḥ sāmānyaguṇakathane nātyuṣṇaśītamitipadena uṣṇasya śītasya ca vīryasya prakarṣo niṣidhyate ,tenānuṣṇaśītatvaṃ vidhīyate.tatśca śilāgatuni vīryaṃ śitamuṣaṃ vā’bhihitamapi na balavadbhavatīti labhyate. ADT on verse 55-61
436 tāmrasya rasānukteścaturasatā,. tathā suvarṇaprabhave madhurasyōtkaṭyaṃ satiktaśruteratyantahīnatvaṃ,tiktasya.itarayostvanurasatvaṃ ca(samyg vyavasthāpayituṃ śa)kyaṃ nānyeṣāṃ paryudāsaḥ. lohaprabhave tu tiktalavaṇayorōtkaṭyaṃ,itarayostvanurasatvaṃ nāpahriyate. NPV
437 evametat pratipattiparādhinaiḥ viruddhavīryasaṃvāde kiñcidapodhyte na sarvamekasya iti.NPV
438 yastu rūpyasyabhave kaṭurase viruddhaḥ svādu (guruḥ)pākāḥ uktaḥ sa utsargāpavādanyayena jñeyaḥ. ADT verses 55-61
439 hemādiśabdeneha hemādisaṃbhavasthānabhūtaśilocyate,yato na sākṣāt suvarṇādibhya eva śilājatu sravati. ADT verse 55-61
440 mr̥tsnaṃ masr̥ṇaṃ, acchaṃ svacchaṃ. ADT.
441 nanveka eva śilājatuprayoge bahuvacanaṃ ki(miti? u)cyate. jāti- bhāvanā’’loḍanabahutvāt prayogabhutvaṃ yujyate.bahuvacanaṃ tu (āloḍanādi-bheda bahutvena) iti na virodhaḥ. NPV
442 śilājatuprayogeṣviti bahuvacanamāloḍanādibhedena prayogabhedaṃ buddhisthīkr̥tya jñeyaṃ. ADT verses 62-66)
443 Cakrapāṇidatta reckons the existence diverse views on the proscription of kulatthā while doing śilājatu rasayana. “sarvakālamiti yāvadrasāyanāhitā guṇāḥ santi.kecittu yāvajjīvaṃ kulatthavarjanamāhuḥ,yaduktaṃ suṣrute tadbhāvitaḥ kapotāṃśca kulatthāmśca vivarjayet iti”. (ADTverses 62-66)
444 sarvakālaṃ tu kulatthānparivarjayediti tu śabdo’vadhāraṇārthe. nanu sarvatvaṃ kālasya kīdr̥k,yāvajjītamityake anye tvācakṣate atyantaviruddhatvāt rasāyana syāpyantavatā phalena tu bhavitavyaṃ. nātyantikena.tasmātsaṃ vatsaraṃ parihārastasyaitāvāneva kālaḥ,yataḥ ṣaḍr̥tavaḥ tasya viśeṣaṇāni asyānukūlatā saṃvatsaraṃ parihāraḥ. teṣāmeva varjanaṃ yatastanmaya eva kālo(deho) bhavati. …….. saṃvatsarāccātyantadr̥ḍhatā kāyasya syādataḥ saṃvatsaraṃ parihāraḥ.NPV
445 kulatthāścātmavirodhino yena taddraveṇa grāvāṇaḥ siktāḥ sphuṭanti. NPV
446 ‘na so’sti rogo bhuvi sādhyarūpaḥ śilāhvayaṃ yanna jayetprasahyeti’ – yanna jayedityatra kecidācakṣate,ye tu tatsādhyate tu sarve(aparigaṇitā eva, tasmādarthavādarūpa evāyamicchātiśaya iti. NPV
447 anye tvācakṣate, sādhyarūpagrahaṇena sāmānyajā abhipretāḥ. NPV
448 tataścaitaduktaṃ bhavati prakr̥tyādinā kriyantā ye pratyākhyeyā bhavanti. sarvāṃstānbhuvi bhūgrahaṇena sādhyrupagrahaṇena ca. evaṃ prakāravati tatkā(layogaiḥ pr̥thaktvena bahubhiḥ prayuktaṃ) svasthasyorjāṃ vidadhāti karotyanena ubhayārthtvaṃ jñāpayti.samgrahaśca vyākhyāta eva pratiyogamiti.
449 śilājatu prayogaṃ stauti – na so’stītyādi ADT
450 vṛddhamalānāṃ trividho’pyupakramo nidānavarjana śodhana śamanarūpokto bhavanti tatra nidānavarjana vṛddhamale malavṛddhihetvāhāraparityāgādalpamalāhāropayogādvā boddhavyaṃ saṃśodhanañcotsarginātyanenoktaṃ. śamanaṃ ca śītoṣṇetyādi granthenoktaṃ. Su. 28.4
451 virūkṣaṇadravyakathane yadguṇameva laṅghanadravyamuktaṃ tadguṇameva virūkṣaṇaṃ yadyapyuktaṃ, tathā’pi rūkṣaguṇasyātra prādhānyaṃ, laṅghane tu laghuguṇaprādhānyaṃ jñeyaṃ; tathā laṅghanamadravyeṇopavāsenāpi kriyate, virūkṣaṇaṃ tu dravyakāryatayaiva prādhānyāduktaṃ, tena laṅghanavirūkṣaṇayornaikatā.CP.Su.22.9-17
452 catuṣprakārā saṃśuddhiriti anuvāsanaṃ varjayitvā, tasya bṛṃhaṇatvāt.CP.Su.22.18
453 pacantamagniṃ pratipakṣakṣapaṇena baladānena ca yat pācayati tat pācanaṃ; tacca vāyvāgniguṇabhūyiṣṭhaṃ. CP.Su.22.9-17
454 jvaracikitsitābhidhāyakp’dhyādyo jvaracikitsitamucyate,abhidhānābhidheyayorabhedopacārāt. evamuttarādhyayeṣvapi vyākhyeyaṃ.CP.Ci.3.1-2; jvaracikitsitamiti kathaṃ na tadāśrayatvāt vāsavadattādivat.NPV.ibid.
455 vijvaramiti vijvaraśabdo nīrogopadarśakaḥ yato jvaraśabdena cātra sāmānyena rogo’bhipretaḥ, yathā- jvaro vikāro rogaśca ityādi.CP.Ci.3.3; vijvaravacanaṃ kasmād yadi vyādhitaḥ svayamupadiśati sahāsyo bhavati. jvarasya rogaparyāyatvādajñānaśārīravyādhinirmukta iti yathāsthitavastuprakāśanaṃ.NPV.ibid.
456 juravaśca stutyāḥ stutāśca prasannāḥ śreyasā yojayanti.viviktādyabhidhānāt etajjñāpayanti ekānte suprasannā āsīnaśca guravaḥ praṣṭavyāḥ.NPV.Ci.3.3; vivikta ityādinā evaṃ guravaḥ praṣṭavyā iti darśayati.ADT,ibid.
457 keciddehamātratāpino’rbudādayaḥ kectinmanastāpina evātatvābhiniveśādayaḥ kecidindriyatāpina eva timirādayaḥ ayaṃ tritāpi.ADT,Ci.3.4-10
458 tadyathā arbudādayo dehāśritāḥ madādayo mana āśritaḥ indriyāśritastu vyaktyākulādayo’sya yugapatsarvavyāpitvaṃ atra tu kramaḥ…….anye tu anyathā vyākhyānayanti adhiṣṭhāna dvayameva(na trayaṃ iti. tena)dehendriyaṃ ca manaśca dehendriyamanasī te taptuṃ śīlaṃ yasya. dehendriyamityanena sparśanendriyamabhipretaṃ.NPV.Ci.3.4-10
459 na cedaṃ śiṣyasūtramācārya eva kena cidupoddhātena śiṣyavyutpattyarthamāsūtritamapi darśayati.NPV.Ci.3.4-10
460 vigrahaśca jvarasya svatantre vaktavya eva - jvarastripādastriśirāḥ ityādinoktaḥ.ADT.Ci.3.12; dharmā vigrahavatāṃ paratantre’pi jvarastripādastriśirā bhasmapraharaṇaḥ.NPV.ibid.
461 sā ca dvayī utpattikṛtā svābhāvikī ca.utpattikṛtā doṣaśārīramānasaḥ śārīrā vātādayaḥ mānasau rajastamasī.svābhāvikīpañcatvalakṣaṇāyamasvabhāv etyarthaḥ. NPV.Ci.3.12.
462 ADT.Ci.3.14-25;NPV.ibid.
463 prabhāvaścaupādikā śaktirucyate, tena saṃtāpādīnāṃ prabhāvavyapadeśaḥ. yataścāyaṃ rogaprabhāvaḥ, tataḥ vātaśleṣmakṛte’pi jvare’nuṣṇarūpastāpo bhavati tathā janmādau nidhane ca mahattamorūpatvaṃ jvaraprabhāva ityarthaḥ. ADT.Ci.3.26.
464 atha ko’yaṃ prabhāvaḥ bhavanaṃ bhāvaḥ, utpattirātmalābho jnma prakṛṣṭo bhāvasteṣāṃ janmasāmarthyaṃ śaktirasādhāraṇī…..prabhāvo yajjvarasya santāpaḥ anyathā yadi pittasyāyaṃ kevalaṃ dharmaḥsyāt, vātaśleṣmārabdhayor na syāt.NPV.ibid.
465 anye vātādīneva jvarārambhakasaṃprāptiprāptān iha khalvaṣṭābhyaḥ kāranebhyo jvaraḥ saṃjāyate ityādigranthena nidānoktān kāraṇānīti padena grahayanti; prakṛtiśabdena tu bījabhūtā avyavahitasaṃbanddhā doṣā gṛhyante rūkṣādayastu doṣaprakopaṇabhūtā na jvarakāraṇānīti vadanti. tasmin pakṣe rūkṣādīnāṃ jvara hetubhūtānāmihā grahaṇaṃ syāt; rūkṣādīnāṃ tu jvare hetutvaṃ doṣaprakopāvāntaravyāpāratvena bhavatyeva, yathā - yāgasya svarga kartṛtvaṃ. ADT.Ci.3.27
466 kāraṇaṃ tvanantarotpādakaṃ saṃprāptyantaṃ yato’nantaraṃ kāryotpādo jvarapūrvarūpasya.NPV.ibid.
467 ADT.Ci.3.32-35
468 tathā’pi yo dehāśrayi prathamaṃ śarīradoṣeṇeṇa balavatā prārabdhaḥ syāt sa taddoṣacikitsayaiva cikitsyaḥ evaṃ mānasadoṣacikitsaiva cikitsā iti darśayituṃ śārīramānasabhedopadarśanaṃ sādhu. ADT.Ci.3.36
469 antarvegabahirvegavyākaraṇamantardāhādiślokadvayenakecitpaṭhanti tacchvasanamiti paṭhanīyaṃ. NPV.Ci.3.39-41
470 ADT and NPV.Ci.3.50
471 ADT and NPV.Ci.3.50
472 gambhīraḥ antarvegaḥ kiṃvā gambhīradhātusthaḥ.ADT.Ci.3.52.
473 gambhīro’ntardhātusthaḥ.NPV.ibid.
474 evaṃ tāvat sarvo vātajo vaikṛtaḥ….anye tu bruvate - varṣakāle vātaje’pi prākṛtaḥ kiṃtvayaṃ kṛcchraḥ vasantaśaradudbhavastu prākṛtaḥ sukhasādhyo bhavatīti viśeṣaḥ ;tathā ca vāgbhaṭena prākṛtaścānilodbhavaḥ.ADT.Ci.3.48-49
475 yathā balavato rājño hṛdayena pratikūlā api kṣudrarājāno’nugunā eva bhavanti.ADT.Ci..3.53-60 yathā rājā’tibalīyastvāt kañcidantavirūpaṃ vaśīkṛtyānicchantamapi svakārye’vasthāpayati.NPV.ibid.
476 ADT.Ci.3.53-60
477 dvādaśeti sapta dhātavastrayo doṣā mūtraṃ purīṣaṃ ca.ADT,Ci.3.53-60
478atulyadūṣyaprakṛtiḥ ityādinā granthenocyate so’smādanya eveti tantrāntare’pyanyaśabdaprayogāt pratipāditamiti n avirodhaḥ. ADT. Ci. 3.53-60
479 kiñca tridoṣārabdha evāsamanmate saṃtataḥ tasya cānyataraṃ doṣaṃ pratikālādīnāṃ tulyatvaṃ saṃbhavatyeva.ADT.Ci.3.53-60
480 jvarasya kālaprakṛtidūṣyāṇāṃ madhye’nyatamādbalapraptau satyāmapi doṣasaṃprāptimahimnā hi kālabhāvitvaniyamojñeyaḥ.ADT.Ci.3.53-60
481 ADT Ci.3.63-67
482 atra ca na svapradhānaḥ paittikaścaturthakaḥ pitta gṛdhrasīvad bhavatyevānabhidhānāditi mantavyaṃ. hārīte tu pittajanyatvaṃ yaduktaṃ tadanubandha rūpapittajanyatvaṃ.ADT.Ci.3.71-72
483 sakimitināstit ulyaṃprāmāṇyaṃsarveṣa amagniveśādīnāṃ.harītasya. NPV. ibid.
484 saṃtate tu dvādaśāhavisargeṇa trayodaśāhe punaranubandhāt kālavaiṣamyamasti tena so’pi viṣama iti. ADT.Ci.3.74
485 ADT.Ci.3.74
486 viṣamajvaraśabdena tṛtīyacaturthakāvevābhimatau, caturthakena caturthaka viparyayo’pi gṛhyate. ADT.Ci.3.292-295
487 śivasaindhavāāṣāḍhavarmaprabhṛtayo’nyathāvyākhyānayanti......vyākhyānad vayabalā balaṃ vṛddhā vivecayiṣyanti.NPV.Ci.3.73
488 manobalāt satatajvarī manonivṛttyādinā anyedyuṣkādijvaravān bhavati ; manodaurbalyādbhayādinā caturthakādījvarītṛtīyakādijvaravān bhavati. ADT.Ci.3.75-83
489 ADT.Ci.3.89-108
490 prayo raktamiti atyarthaṃ māṃsādi cālpaṃ dūṣayatītyarthaṃ….tathā’pīha raktasya sākṣādduṣṭiḥ, tathā māṃsādīnāṃ manāgduṣṭiḥ sūcyata iti viśeṣaḥ.CP.Ci.3.111-113
491 atra kāśmīrāḥ viṣavṛkṣānisparśāt ityādigranthaṃ viṣajvarābhidhāyakaṃ paṭhanti,viṣajo’pi abhiṣaṅja eva praviśati.ye tu na paṭhanti, tanmate’pyabhiṣaṅgaje eva viṣauṣadhi gandhaja sya apyavarodhaḥ. anye tu viṣajaṃ viṣajanitapittakṛtatvena doṣajatvena kṣipanti. CP.Ci.3.114- 127
492 atra ca kṣudādayo doṣapākādbhavanto vinā’pyaṣṭāhaṃ nirāma doṣārabdha jvaralakṣaṇaṃ bhavanti.CP.Ci.3.137
493 laṅghanaśabdenehānaśanaṃ vivakṣitaṃ.CP.Ci.3.139
494 kṣayaśabdena dhātukṣayakṛtaṃ jvaraṃ kiṃvā rājayakṣmajvaraṃ gṛhṇāti. CP.Ci.3.139
495anilaśabdena nirāmanilagrahaṇaṃ kiṃvā kṣayānilaśabdena dhātukṣaya kupitānila grahaṇaṃ. CP.Ci.3.139
496 yastu mārgāvaraṇena vāyuḥ kupyati sa āvarakadharmitayā prāyeṇa sāmo bhavati,tatra ca laṅghanaṃ mātrayā kartvyameva.CP.Ci.3.139
497 anilajvaramuktā’pi kāmādijvarābhidhānaṃ teṣu kālāntareṇa vātasaṃbandho bhavati,tena prathamapi vātāsambandhe kāmādijvarāṇāmalaṅghanīyopadarśanārthaṃ.CP.Ci.3.139
498 NPV;ADT.Ci.3.129-131
499 atra ca kṣudādayo doṣapākādbhavanto vinā’pyaṣṭāhaṃ nirāmadoṣārabdha jvaralakṣaṇaṃ bhavanti.CP.Ci.3.137
500 laṅghanaśabdenehānaśanaṃ vivakṣitaṃ.CP.Ci.3.139
501 kṣayaśabdena dhātukṣayakṛtaṃ jvaraṃ kiṃvā rājayakṣmajvaraṃ gṛhṇāti. CP.Ci.3.139
502anilaśabdena nirāmanilagrahaṇaṃ kiṃvā kṣayānila śabdena dhātukṣaya kupitānila grahaṇaṃ. CP.Ci.3.139
503yastu mārgāvaraṇena vāyuḥ kupyati sa āvarakadharmitayā prāyeṇa sāmo bhavati, tatra ca laṅghanaṃ mātrayā kartvyameva. CP.Ci.3.139
504 anilajvaramuktā’pi kāmādijvarābhidhānaṃ teṣu kālāntareṇa vātasaṃbandho bhavati,tena prathamapi vātāsambandhe kāmādijvarāṇāma laṅghanīyopa darśanārthaṃ. CP.Ci.3.139
505 ADT.Ci.3.142
506 āmāśayasthitānityanena sarvaśarīraṃ parityājyāmāśayagamanaṃ darśayati...atra ca vamane svayamevolkliṣṭatvāddoṣasya doṣotkleśaprayojanakau sneha svedau na kriyate alpau vā kriyate. ADT.Ci.3.146.
507 etacca jīrṇajvaravihitaṃ vamanaṃ snehasvedhābhyāṃ doṣamutkleśya kartavyamiti viśeṣaḥ. ADT.Ci.3.171
508 sāmā iti āmatvena styānā apracalāśca . dhātusthā iti dhātuṣu atyantānupraveśavyavasthitāḥ. ADT.Ci.3.147-148
509ADT;NPV.Ci.3.149-154
510 tatra prādeśike vidhau nāyaṃ peyāṣaḍrātraniyama autsargikaḥ pravartate.ADT.Ci.3.160
511 tatra prathamā śleṣmaṇīti hariścandraḥ.ADT.Ci.3.179-187
512 tadaṣāhe vihitakaṣāyapānena samamadūrāntaratvānna virodhīti mantavyaṃ. ADT.Ci.3.160
513 ADTCi.3.161-162
514 ADT.Ci.3.163
515 ADT.Ci.3.164
516 baddhadoṣe gavyaṃ kṣīraṃ saratvāddeyaṃ pracyute tu doṣasaṃgrāhitvācchāgaṃ deyaṃ. ADT.Ci.3.167
517 purāṇatāyāṃ purāṇe iti padamatyarthapurāṇatāmāha.ADT.Ci.3.172
518 dāhapraśamane lepo bahalaḥ kartavyaḥ syāt sa ca tanureva kartavyaḥ. ADT.Ci.3.174-175
519snehaścapittaguṇe na sāṃsiddhikaḥ tena snehāpagamaḥ pittasyohyata evāvasthāyāṃ; tena niḥsnehasya pittasyoṣmā rūkṣa bhavati.iyaṃ ca vyādhyavasthā vyādhiprabhāvādeva jīrṇāvasthāyāṃ bhavati.CP.Ci.3.216-217
520 tatrarūkṣe iti kaṣāyātibhīrūkṣīkṛtaśarīre iti jñeyaṃ śeṣaṃ ca pūrvavat. ayaṃ ca pāṭhaḥ pūrvaṭīkākṛdbirbhāsadattasvāmidāsaaṣāḍhavarmabrahmadeva prabhṛtibhir api vyākhyātatvānna pratikṣepaṇīyaḥ. kharanādenāpi samāno’yaṃ pāṭhaḥ. CP. Ci.3.216-217
521 ya ete jvaraghna.....sarpiḥ sādhanatvena prayuktāḥ prayojyāḥ; yathoktakaṣāya dravyaiḥ svaviṣaya eva sarpīṣi sādhayitvā prayojyānīti .. anye tu kaṣāyāṇaṃ sarpiṣā miśrīkṛtānāmanena vacasā prayogamicchanti.Ci.3.218
522 ADT.Ci.3.268-271
523 anantaraṃ asaṃjātabalo yastu ityādi granthaṃ kāśmīrāḥ paṭhanti.ADT.Ci.3.333-334
524raktagamanaṃ ca pittasya saṃprāptimahimnā bhavati.ADT.Ci.4.7-8
525taditi raktaṃ pradūṣayan. dravo dhāturiti dravarūpoṃ’śaḥ .dhātordhātoriti māṃsādeḥ. svidyataḥ atikṣarati; tena pittoṣmaṇā svidyamānadhātubhyaścutena dravarūpeṇa dhātunā yuktaṃ sapittaṃ bhūyo’titarāṃ vṛddhiṃ jacchatīti yojanā.ADT.Ci.4.7-8
526 ADT.Ci.4.13-14
527 ADT,Ci.4.11-12
528 koraduṣasya raktapitta hetutvaṃ niṣpāvamāṣasūpādiyuktasaiva saṃyogamahiṃmnā nidāneproktaṃ…evaṃ gaṇḍīro’pi nidāne surāsauvīkarādiyukta eva hetutvenoktaḥ.ADT.Ci.4.36- 48
529 pratiniyatasādhaka dravyopanyāsātsaṃyogamahimnaiva kāryakarā bhavantīti jñāyate.ADT.Ci.4.49-51
530 aṭarūṣakamṛdviketyādi kāmalaharaṃ kecidāhuḥ.ADT.Ci.4.62-72
531 tathehāpi saṃghātenāvasthānādgulmetyabhidhānaṃ.ADT.Ci.5.6-7
532 anye tu raudhiravyatiriktānāmetata pañcasthānatvaṃ raudhirasya tu garbhāśaya eva viśiṣṭaṃ sthānaṃ bhavati.ADT.Ci.5.8.
533 raudhirasyāpi gulmasya garbhāśayapārśvasthitatvena pārśva evāśaye bhavataḥ. ADT.Ci.5.8
534 sannipātikaśca nicayarūpagulmajanmatayā vyapadeśena vikṛtiviṣamasamavāyāt saṃyogamahimnā ca darśayati.ADT.Ci.5.14
535 auṣadhakalpanārthamityanena prakṛtisamasavāyatvāt svavilakṣaṇakāryakartṛtayā pratyekadoṣe dvandagulmā abhiniviṣṭā eva pratyekoktacikitsāmelakena cikitsā ityetanmātropa darśanārathaṃ. ADT.Ci.5.16
536 kecidetallakṣaṇavyatiriktalakṣaṇastu yaḥ pratyeka doṣajokta saṃsarga mātra lakṣaṇaḥ prakṛti samavāya sannipātajanyaḥ sa sādhya eva gulma iti vadanti.
537 tena daśamamāsādavārgapi śoṇitagulmāvadhāraṇaṃ bhavatyeva.ADT.Ci.5.18-19
538 ADT.Ci.5.20-26
539 ADT.Ci.5.29-31
540 tasya vidradhitvena pāko jāyata iti saṃjñāmātreṇa visaṃvādaḥ.ADT.Ci.5.42-45
541 mūḍhe iti saṃmūrcchite āvṛte iti yāvat.ADT.Ci.5.48-55
542 ADT Ci.5.102-104
543 bahu dravaḥ śleṣmā doṣaviśeṣa iti bahudrava eva kapho mehajanako nālpadrava iti.CP,Ni.4.6
544 abaddhamiti asaṃhataṃ. atra tu bahutvamaghatvaṃ ca yāthayogyatayā boddhavyaṃ. tena medasi māṃse vasāmajñośca dvayamapi śeṣeṣu bahutvaṃ.CP.Ni.4.7.
545 etāśca prādhānyāduktāḥ. tena suśrute’pi piṭakādhikyamuktaṃ yat, tanna virodhi.CP.S
546 yadyapi dṛśyate tathā’pyālepanena siddhatvānnātiramaṇīyaṃ.Ci.7.84-96
547 anye tu kuṣṭheṣvālepe sārṣapaṃ grāhayanti; pāne tu viśeṣānuktau tilatailameva bhavati.ADT.Ci.7.102-104
548 Ni.5.3.
549Ni.5.3.
550 snehaśabdena hi sāravācinā śukraujacigrāhye.ADT.Ci.7.3-12; snehakṣayāditi dehasāraśukraujasaḥ kṣayāt.ADT.Ci.8.24-27
551 atra pratyekamekādaśalakṣaṇa pāṭhena ekadaśalakṣaṇayogenaiva rājayakṣmaṇaḥ saṃpūrṇatvaṃ prāyo bhavatīti darśayati. yattu ṣadlakṣaṇatvaṃ trilakṣaṇatvaṃ vā yakṣmaṇo vakṣyati tadasaṃpūrṇalakṣṇasyaiva jñeyaṃ.ADT,Ci.8.28-32
552 maivaṃ hetulakṣaṇacikitsitena caturṇāmapi bhedādbhinna eveti yuktaṃ….tantrāntare tu sthūladṛṣṭyā abheda ukta eva ihāpi sthūladṛśā sarvastridoṣajo jñeyaḥ ityādinā’bheda ukta eva sūkṣmacintāyāṃ tvayameva bheda ukto jñeyaḥ ADTCi.8.28-32
553 tribhirityatra yāni kāni trīṇi yakṣmaṇo rūpāṇi jñeyāni śṛṅgagrāhikāyā’nirdeśāt.
554 ADT,Ci.8.38-47
555 ADT,Ci.8.60-61
556 phalaśrutau ye yakṣmaṇaḥ saptakaṃ balaṃ ityanena svarabhedaṃ ityādinā ye saptagadāḥ paṭhatāste jñeyāḥ; teṣu ca hikkā paṭhitā sa ca rājayakṣma lakṣaṇeṣu yadyapi na paṭhitā tathā’pyupadravarūpā jñeyā.ADT,Ci.8.89-102
557 ADT.Ci.8.117-133
558 saṃprati bhūtavidyādhikāratvādbhautikonmādasya leśakathanamihāśūnyatārthaṃ tenāpare’pyunmādakabhūtāḥ santīti darśayannāhaADT.Ci.9.21
559 ADT,Ci.9.78
560 ADT.Ci.9.78
561 ADT.Ci.9.25-27
562 ADT.Ci.10.53
563 ADT.Ci.10.54-63
564mānasavyādhiparītenāpītiapiśabdena śārīravyādhiyuktenāpi vakṣyamāṇa manuṣṭheyamiti sūcayati. CP.Su.11.46; prāyastrividhamityanena śārīre’pi daivavyapāśrayaṃ svastyayanādi darśayati. CP.Su.11.55.
565 daivamadṛṣṭaṃ tadvyapāśrayaṃ tacca yadadṛṣtajananena vyādhipratyanīkaṃ mantrādi yadi vā daivaśabdena devā ucyante tānāśrityā yadupakaroti tattathā; mantrādayo hi devaprabhāvādeva vyādhiharāḥ balyupahārādiprītāśca devā eva prabhāvāvyādhīn ghnanti.CP.Su.11.54.
566 CP.C.S.Su.1.
567ADT,Ci.11.1-2
568tantrāntare’yaṃ upaśīrṣaka ityuktaḥ.ADT.Ci.12.75
569 ADT.Ci.12.96-97
570 agnidoṣo’trāgnimāndyameva vivakṣītaṃ.ADT.Ci.13.9-11
571 phlīhavṛddhirdvidhā- saṃkṣobhādicyutasya vā vṛddhiḥ acyutasya vā śoṇitavṛddhyā vṛddhirbhavati.ADT.Ci.13.35-38
572 sopasthambha iti āvaraṇaḥ.ADT.Ci.13.172-174
573 ADT.Ci.14.76-88
574 ADT.Ci.15.38-41
575 ADT.Ci.15.45-49
576 ADT.Ci.15.111
577 ADT.Ci.15.194-195
578 ADT.Ci.15.201-205
579 pāṇḍuna vakṣyamāṇaharitadivarṇebhyaḥ pradhānena varṇopalakṣito rogaḥ pāṇḍurogah.ADT.Ci.16.1-2
580 kāmalahalīmakādicikitsā ca pāṇḍurogabhedatvādeva teṣāmiha vaktavya. ADT. Ci.16.1-2
581 tatra hi mṛdbhakṣaṇajaḥ sannipātaje evāvaruddhaḥ.ADT.Ci.16.3.
582 gauravaṃ kriyāsvasāmarthyaṃ;gauravaṃ pāṇḍurogiṇo niḥsāradhātutvāditi bruvate.ADT.Ci.16.4-6
583 ojaso guṇā iti ojaso raktadhāturūpasya ye guṇā.ADT.Ci.16.4-6
584 yadyapi raktapittayorekayonitvāt pitteneha raktavṛddhirbhāvyā tathā’pīha raktakṣayo raktapokṣakarasasya pittena kṣapaṇād raktapoṣakasārabhāgānutpādācca.ADT.Ci.16.4-6
585 ADT.16.132-133
586 ADT.16.132-133
587 kecit kṣudravātamudānamāhuḥ.ADT. 17.34-37
588 anye tu bruvate - mahāhikkādayo’pi kadācit sadhya bhavatyeva.ADT.Ci.17.42-44
589 ADT.17.63-64
590 ADT.17.77-80
591 ADT.Ci.17.147-150
592 ADT.Ci.18.3-4
593kasa gatiśātanayoḥ ityasya dhātorayaṃ prayogaḥ.ADT.Ci.18.6-8
594 ADT.Ci.18.69-75
595ADT.Ci.21.11
596ADT Ci.21.39
597 ADT. Ci.2140
598 upadrati vyādhyutpādasamīpe upaitīti upadravaḥ iti niruktiḥ kṛtā bhavati.ADT.Ci.21.40
599 ADT.Ci.22.17
600 ADT.Ci.22.8
601 parādhikāratvadviṣasya sarpā ityādinā .....saṃkṣepādevāha. ADT.Ci.23.9-10
602 ADT.Ci.23.11-13
603 ADT.Ci.23.11-14
604ADT,Ci.25.
605 ADT.Ci.26.43-44
606 ADT.Ci.26.107-109
607 ADT.Ci.26.129-131
608 āmaṃ citamiti rasaśeṣarūpaṃ.ADT.27.3-15
609 ADT.Ci.28.1-2
610 ADT.Ci.28.12-14
611 ADT.Ci.28.16-18
612 ADT.Ci.28.38-42
613 ADT.Ci.28.38-42
614 ADT.Ci.28.43-44
615 ADT.Ci.28.45-48
616 ADT.Ci.28.49.
617 ADT.Ci.28.52
618 ADT.Ci.28.56-57
619 ADT.Ci.28.83-88
620 ADT.Ci.28.89-98
621 ADT.Ci.28.
622 ADT.Ci.28.206-216
623 ADT.Ci.29.3-11
624 ADT.Ci.29.12-15
625 ADT.Ci.29.19-23.
626 ADT.Ci.29.24-29
627 ADT.Ci.29.30-34
628 ADT.Ci.29.160
629anupānaparimāṇaṃ tu samyagbheṣajapākārthaṃ kriyamāṇaṃ bheṣajā vaikārikapākainaivonneyaṃ, vṛddhavaidyavyavahārācca.Su.13.22.
630 abhyañjanādastu yadyapi śuddhasnehasaṃpādyāstathā’pi jāṭharāgnisaṃbandhe na vyāpriyanta iti tantre vicāraṇāśabdenocyante.CP.Su.13.23-25
631 anye tvahorātraśabdena nyūnenāpyahnā yuktā rātrirahorātraśabdenenocyate, kṛtsnārdhāhau tu praharopalakṣaṇāvāniti vadanti.CP.Su.13.29-40
632 śodhanārtha iti śodhanārtha(ṅga)snehakaraṇe etena uttamamātrā saṃśamane eva paraṃ na tu śodhanāṅgasnehe kartavyeti darśayati.CP.Su.13.29-40.
633 etacca vakṣyamāṇasadyasnehaprayogātiriktaprayoge boddhvyaṃ yadi vā sadya snehaprayogā api trayaheṇaiva snehayanti, stutyarthaṃ tu teṣu sadya ityuktaṃ.CP.Su.13.51.
634 udīraṇapittetyādi mṛdukoṣṭhasvarūpakathanaṃ. krūrakoṣṭhasya grahaṇīgato vāyurguḍādīnāṃ saratvaṃ pratibadhnāti mṛdukoṣṭhasya hi grahaṇyāṃ virodhako vāyurnāsti sthambhako’pi śleṣmā’lpaḥ, udbhūtasaratvaguṇaṃ ca pittaṃ prabalaṃ tena guḍādibhiḥ sukhaṃ virecanaṃ bhavatīti bhāvaḥ.CP.Su.13.65-69
635 na sarpiḥ sāme pitte peyaṃ kevalaṃ tvasaṃskṛtaṃ viśeṣato na peyaṃ sāmapitta eveti yoganā; evaṃ manyate- saṃskṛtaṃ tiktakādibhiryutaṃ sāme pitte tiktakādipācanānuyogādyogyaṃ kadācidbhavatyapi asaṃskṛtaṃ tu sarvathā viruddhāmeva, yadivā na kevalaṃ pitte sāme sarpirviśeṣato na peyānityarthaḥ. asmin vyākhyāne’peyamityakārapraśleṣo draṣṭavyaḥ.CP.Su.13.70-78
636vātakaphātmakā asaṃsṛṭhavātakaphajāḥ vātakaphajatve’pyudarādayaḥ svedena na śāmyanti.CP.Su.14.3-5
637 āmāśayagate vāte rūkṣapūrvaḥ sthānāpekṣayā pūrvaṃ kṛtvā paścādvātāpekṣaḥ snigdhaḥ kāryaḥ evaṃ pakvāśayagate kaphe snehapūrvo vyākheyaḥ.CP.Su.14.9
638 raktapittānāmavidhānādeva svede niṣiddhe punaḥ svedaniṣedho raktapittināṃ yadyanyo’pi svedasādhyo vātaśleṣmajo vikāro bhavati tatrāpi svedapratiprasavaniṣedhārthaṃ ca. CP.Su.14.16-19
639 saṅkarādiśabdāścāyurvedaparamparāsiddhāḥ; tatra kvacinnāḍisvedādau nāḍyā praṇīyata ityanvo’pyanusaraṇīyaḥ,jentākādayaścānvayanirapekṣā eva.CP.Su.14.39-40
640 kuṣṭhānāṃ kāpālādisaṃjñāḥ kapālādisadṛśyaprayuktāstathā śāstravyavahārasiddhāśca boddhavyāḥ; nahi sidhmasaṃjñāyāmanvayo’sti tena śāstravyavahārasiddhaiva sidhmasaṃjñā.CP.Ni.5.5.
641 nanu vamanādau kasmānmithyāyogo nocyate, yāvatā yasya vastuna ucito yogaḥ sa yogaḥ, tasya svalpo vā yogaḥ sarvathā vā ayogo ayoga ucyate tasyaivātimātrayogo vikārakāre’tiyogaḥ anucitasaṃbandhena tu vastuno mithyāyogaḥ; tenehapyutklīṣṭaśleṣmādidharmaprayukte puruṣe virecanaṃ sarvathā’yaugikameva tacca prayuktaṃ pratīpagamanenaiva yāti virecane mithyāyogo’yamucitaḥ,evaṃ vamanādiṣvapi jñeyaṃ. naivaṃ evaṃbhūtamithyāyogasyāyogenaiva grahaṇāt, uktaṃ hi- pratilomyaena doṣāṇaṃ haraṇātte hyakṛtsnaḥ.ayogasaṃjñe kṛcchreṇa yadā gacchati cālpaśaḥ.iti. duṣṭvirecanauṣadhasya rasanayopayujyamānasya hīnamātratvātimātratvābhyāṃ vinā yadvyādhikaraṇatvaṃ tanmithyāyogāyogādeva paraṃ bhavati yaduktaṃ tisraiṣaṇīye - mithyāyogo rāśivarjeṣvāhāravidhiviśeṣāyataneṣūpadekṣyate.Su.11.iti. satyaṃ bheṣajasya mithyāyogo’yaṃ, vamanasya tu doṣaharaṇarūpasyāyoga iti; evaṃ ca virecanādāvapi jñeyaṃ.yadyapyatrāpi mithyāyogaḥ kathaṃcit pāryate kalpayituṃ tathā’pi prayojanaśūnyatvādācāryeṇa pṛthaṅgnakṛtaḥ,śabdādiṣu tu mithyāyogināṃ saṃbandhamātrasyāpi parihārārthaṃ pṛthakkṛta iti.CP.Su.16.3-4
642 atrāpi vamanādipravṛttau snehasyaiva prathamaṃ vidhīyamānatayā tathā doṣapradhānasya vātasya pradhānabheṣajatvācca tatpradhipādaka eva snehādhyāyo’bhidhīyate.CP.Su.13.1-2
643 acchaśca peyaśca acchapeyaḥ odanādyasaṃbandhe sati peya ityarthaḥ.Su.13.26.
644 vicāraṇā dravyāntarāsaṃyuktasnehapānaṃ varjayitvā snehopayogaḥ.CP.Su.13.4-8
645na tāmāhurvicāraṇamiti vacanena vaidyaparamparāsiddho’yaṃ vyavahāra iti darśayati. CP.Su.13.26.
646atra yadyapi yogāttilabhavameva tailaṃ tathā’pi rūḍhyeha sarva eva sthāvarasnehāstailamityucyante.CP.Su.13.12.
647 saṃskāro guṇāntarāropaṇaṃ tasyānuvartanamanuvidhānaṃ svīkaraṇamiti yāvat… ata eva saṃskāradravyacitrakādiguṇānuvidhāne’pi sarpirna svaguṇān tadguṇāśca vahati yato’nuśabdena paścādvācinā svaguṇavartanasya paścāt saṃskārakaguṇavartanamucyate. ata evoktaṃ - snehādvātaṃ śamayati pittaṃ mādhuryaśaityataḥ.ghṛtaṃ tulyaguṇaṃ doṣaṃ saṃskārāttu jayet kaphaṃ.iti. na ca vācyaṃ rūkṣoṣṇacitrakādisaṃskārādrūkṣoṣṇaṃ sarpirbhūtaṃ tataśca sarpiṣaḥ snehaśaitye tadviruddhe kathaṃ tiṣṭhataḥ? iti ; yataḥ sarpiḥ sabaddhacitrakāvayavānugataṃ hi rūkṣoṣṇatvaṃ, sarpirgate ca snehaśaitye iti bhinnāśryatvānna virodhaḥ; idameva ca sarpiṣaḥ saṃskārānuvartanaṃ yat- svaguṇaviruddhasyāpi tasyānupaghātena dhāraṇaṃ saṃskārakacitrakādiguṇavahane’pi sarpiṣaḥ śaityādayaḥ kādācidabhibhūyante saṃskāraka guṇairuṣṇādibhirna punaḥ snehaguṇaḥ tasya sneheṣu sarvātmanā vyavasthitasya prabalatvāt;
ata eva sarpirādayaḥ snehapradhānatvāt sneha ityucyante. anye tu saṃskārānuvartanaṃ svaguṇopaghātena saṃskārakaguṇavahanaṃ bruvate etacca taile tiṣṭhati na sarpiṣīti vadanti; sarpiṣi tu saṃskāraguṇenānupaghātādbhavati; tathāhi- dāhapraśamanārthaṃ jvare candanādiśitadravyasādhitatailamuktaṃ, yataḥ śītena sādhitaṃ tailamuṣṇamapi svabhāvācchītameva bhavatīti.CP.Su.13.13.
648 vasāmajjñostu nātiśītoṣṇatvāt sādhāraṇe; yatastayoranupāne śītatvena voṣṇatvena vā nirdeśo na kṛtaḥ….vasāmajjñostu sādhāraṇatvena madhyagatatvāmiti sthitaṃ.evaṃ vasāmajjñoḥ sādhāraṇatvena tathā balyatvadhātugatatvamiti sthitaṃ.evaṃ vasāmajjñoḥ sādhāraṇatvena tathā balyatvadhātuvṛddhikaratvābhyāmanatiśitoṣṇe tathā balakṣayadhātukṣayayukte mādhave prayogo yuktaḥ.caitrastu mukhyasādhāraṇaguṇo’pi prabhūtaśleṣmatayā na snehaviṣaya I tyanuktaḥ.CP.Su.13.18
649 ayaṃ cānātyāyikavikāre sati kālaniyamo jñeyaḥ; agre uṣṇe śīte ca kāle snehopadeśāt.CP.Su.13.18.
650 anye tu bruvate - vātadhikagrahaṇena kevalavātasyāpi grahaṇaṃ, śleṣmādhikavyapadeśācca vātaśleṣmaṇo rapi grahaṇamiti.Su.13.19
651 avapīḍako bahumātraprayogaḥ mātrādhikatvena hi bheṣajaṃ doṣān piḍayatīti kṛtvā.Su.7.5-25
652 ADT.Ci.28.99
653 vamananu virecanābhidhānaṃ śiraḥpūrvadehaśodhanābhidhānānukrameṇāmāśyordhvabhāga śodhanānanataramāmāśayādhobhāgasthitapittaharatvena. evaṃ virecanānantaraṃ vastyābhidhāne’pi vācyaṃ.Su.2.9-10
654 yadyapi cehotsargataḥ pañcakarmapravṛttirvamanapūrvikaiva bhavati yaduktaṃ- sadhāraṇevṛtuṣu vāmanādīnāṃ pravṛttibhavati(Vi.8)ityādi tathā suśrute’pyuktaṃ – āvāntasya hi samyagviriktasyāpyadhaḥ srastaḥ śleṣmā graṇīmacchādayati S.S.Ci.33. īṭñadi kvacit prabaladoṣāpekṣyo’nyathā’pi tathā praṇṛṣi prabalavate bastyādirityaniyamarthamiha śirovirecanamādāvabhihitaṃ yadi vā pradhānāṅgaśiraḥ śodhanatvācchirovirecanamādhau kṛtaṃ. yaduktaṃ- yaduttamāṅgamaṅgamaṅgānāṃ śirastadabhidhīyate.Su.30, śalākaye’pyuktaṃ aṇāmaye yathā mūle vṛkṣaḥ samyak pravṛdhate anāmaye śirasyevaṃ dehaḥ samyak pravardhate. apāmārgābhidhānamādau śirovirecanaprādhānyāt. yaduktaṃ- pratyakpuṣpā śirovirecanānāṃ iti. C.S.Su.25
655 etacca sarvaṃ vamanādi yathāyogyatayā na yathāsaṃkhyena.Su.7.45-50
656 upasthitādoṣāṇāmiti śākhāṃ tyaktvā koṣṭagamanena tathā līnatvaparityāgena pradhānā vasthāprāpta doṣāṇāṃ (pravāhaṇāvāsthāprāptadoṣāṇāṃ).tatra pañcakarma pravṛttavupasthita doṣatvemeva hetu, tadyadi snehasvedopapādanamantarā’pi syāt yathā javre kapha pradhānānutkliṣṭān doṣāmāśayāsthitān. buddhvā jvarakarān kāle vamyānaṃ vamanairharet. tatra snehasvedāvantareṇāpi vamanapravṛttirbhavatyeva. snehasvedopapādanaṃ tu prāyikatvena tathā’nyathopasthitadoṣe’pi stokamātrayā pañcakarmapravṛttikṣobhojanyavātajayārthaṃ kriyamāṇtvenoktaṃ mātrākālayor vicāryatvena grahaṇaṃ prādhānyat tena doṣajabheṣajādayo’pi vicāryatveneha boddhavyāḥ yadi vā pūrvavat kālagrahaṇādeva śeṣāṇāṃ doṣādīnāmavarodho vyākhyeyaḥ pañcānāmapyupasthitadoṣatve sati pravṛttyupadeśārthaṃ. CP.Su.2.15
657iha vamanādiṣu karmalakṣaṇaṃ bahvatikartyatāyogi doṣanirharaṇa śaktijyāyastvaṃ. CP.Su.2.15
658 tena tantrantare snehasvedau prakṣipya saptakarmāṇīti yaducyate tanna bhavati nahi snehasvedau doṣabahirniḥsaraṇaṃ kurutaḥ doṣasaṃśamanaṃ tu tau kurutaḥ pañcakarmāṅgatvena vyāpriyamāṇau tu snehasvedau doṣopasthāna eva paraṃ vyāpriyete na doṣanirharaṇe vamanādisaṃpādye anuvāsanaṃ yadyapi vamanādivanna bahudoṣanirharaṇakāraṇaṃ bhavati, tathā’pi purīṣasya pakvāśayagatavātasya ca bahirnirhārakatvāt karmalakṣaṇaprāptayogo naca bahudoṣanirharakatvaṃ tena na tat karmaśabdvācyaṃ. uttaravāstistu sneharūpo nirūharūhaḥ snehavastāvevāntarbhavati. CP.Su.2.15
659 yadi veha vamanādiṣu pañcakarmasu paṅkajaśabdavayogarūḍheyaṃ saṃjñā tena snehasvedaniṣṭhīvanādiṣu na pravartate.CP.Su.2.15
660 virecanāśabdaneha vamanaṃ virecanaṃ ca ghṛhyate.yato vakṣyate. yato vakṣyati kalpe – ubhyaṃ vā doṣamalavirecanādvirecanāccetdvirecanasamjñāpravṛttiḥ yatastantrakārasiddheyaṃsaṃjñā na pācakavadyogamātrapravṛttā; tantrakāraśca vamanavercanayoreva yogarūḍhāṃ saṃjñāṃ vidadhāti nānyatra tat kutonyatra prasaktiḥ.CP.Su.4.1-3.
661 nirūhastu virecanaśabdenanaiva śodhanābhidhāyinā gṛhitā.ADT.Ci.27.20-24
662 dehamadūṣayanniti yadyapi vamane praktaṃ tathā’pi verecanādiṣvapi boddhavyaṃ, tatrāpyatiyogāyogamithyāyogairdehaduṣṭiśaśaṅkāyāḥ samānatvāt. uvyate ca nyāyavidhibiryat – samāneṣvartheṣvekatrābhihito vidhiranyatrāpyanuṣañjanīyaḥ iti. Su.2.7-8
663 pāṭalāmityādinā’’nuvāsanāt prāṅnirūhābhidhānaṃ nirūhasya doṣaharaṇapradhānatvāt.lavaṇāni saindhavādīni rogabhiṣagjitīye. bastyarthaṃ mukhyānyuktāni gaṇena anuvāsanārthaṃ snehasādhanadravyaṃ pṛthaṅnoktaṃ nirūhārthoktabheṣajagaṇenaiva tatsiddheḥ. mārutaghna mityanenānuvāsana pravṛttiviṣayaṃ darśayati mārute hantavye’nuvāsanaṃ prakalpyaṃ anyatra tu pittaharādgaṇāt pittaghnaṃ tathā śleṣmaharādgaṇacchleṣmaghnamiti sūcayati saṃgraha ityanena rogabhiṣagjitīye kalpe siddhau ca vakṣyamāṇapañcakarmaprapañcaṃ sūcayati.Su.2.11-14.
664 upasthita iti āmāśayodhvabhāge śleṣmaṇaḥ sthānaṃ gata iti vyākhyeyaṃ. śleṣma pitta iti śleṣmapitte śleṣmaṇi pitte ca. pittaṃ yadyapi sākṣānna vamanaviṣayaṃ tathā’pi śleṣmasthānagatatvena śleṣma saṃbandhād vamana viṣayaṃ yaduktaṃ — doṣasthanagataṃ doṣaṃ sthānivat samupācaret ……. pakvāścāsavāśayagataśceti pakvāśayagataḥ. tena pittāśaye evāmāśayādhobhāgalakṣaṇe doṣo virecanaviṣayo bhavati. na pakvāśayagataḥ…. doṣaśabdena ceha virecananirharaṇagogyatvāt pittaṃ kaphapittaṃ vā gṛhyate. yaduktaṃ pittaṃ vā kaphapittaṃ vā pittāśayagataṃ haret. sraṃsanaṃ trīn malān vastirharet pakvāśayasthitān. yadi vā pakvāśayasamīpagatatvenādhaḥ pravṛttyunmukho doṣaḥ pakvāśayagata ityucyate- yathā gaṅgāyāṃ ghoṣaḥ iti.Su.2.9-10
665 vamanadravye ādau madanamuktaṃ prādhānyāt uktam hi – vamanadravyeṣu madanaphalāni śreṣṭhatamānyācakṣaye’napāyitvāt.Su.2.7-8; trivṛdādāvucyate virecanadravyaṣu śreṣṭatvāt. uktaṃ hi trivṛtsukhavirecanānāṃ.Su.25.CP.Su.2.7-8
666 idānīṃ vamanādīnāmayogānmandībhūtsya vahneḥ sandhukṣṇārthaṃ tathā vamanādiṣvaprayoga janitasya śulādeḥ praśamārthaṃ pratijñāpurvakaṃ yavāgūrabhidhatte – ata ūrdhamityādi.Su.2.17
667 pañcakolasādhitā yavāyūrādāvucyate pañcakarmakṣīṇāgnivṛddhihetutvena yaduktaṃ jatūkarṇe dhruvādyaivāyvatīsāre iti dhruvādiḥ vidārigandhadiḥ. yaduktaṃ jatūkarṇe pṛśnigokaṇṭaka guḍairmūtrārtibastiśūlanut.CP.Su.2.18-33
668 atrāpi vamanādipravṛttau snehasyaiva prathamaṃ vidhīyamānatayā tathā doṣapradhānasya vātasya pradhānabheṣajatvācca tatpradhipādaka eva snehādhyāyo’bhidhīyate.CP.Su.13.1-2
669 acchaśca peyaśca acchapeyaḥ odanādyasaṃbandhe sati peya ityarthaḥ.Su.13.26.
670 vicāraṇā dravyāntarāsaṃyuktasnehapānaṃ varjayitvā snehopayogaḥ. CP.Su.13.4-8
671na tāmāhurvicāraṇamiti vacanena vaidyaparamparāsiddho’yaṃ vyavahāra iti darśayati. CP.Su.13.26.
672atra yadyapi yogāttilabhavameva tailaṃ tathā’pi rūḍhyeha sarva eva sthāvarasnehāstailamityucyante.CP.Su.13.12.
673 saṃskāro guṇāntarāropaṇaṃ tasyānuvartanamanuvidhānaṃ svīkaraṇamiti yāvat… ata eva saṃskāradravyacitrakādiguṇānuvidhāne’pi sarpirna svaguṇān tadguṇāśca vahati yato’nuśabdena paścādvācinā svaguṇavartanasya paścāt saṃskārakaguṇavartanamucyate. ata evoktaṃ - snehādvātaṃ śamayati pittaṃ mādhuryaśaityataḥ.ghṛtaṃ tulyaguṇaṃ doṣaṃ saṃskārāttu jayet kaphaṃ.iti. na ca vācyaṃ rūkṣoṣṇacitrakādisaṃskārādrūkṣoṣṇaṃ sarpirbhūtaṃ tataśca sarpiṣaḥ snehaśaitye tadviruddhe kathaṃ tiṣṭhataḥ? iti ; yataḥ sarpiḥ sabaddhacitrakāvayavānugataṃ hi rūkṣoṣṇatvaṃ, sarpirgate ca snehaśaitye iti bhinnāśryatvānna virodhaḥ; idameva ca sarpiṣaḥ saṃskārānuvartanaṃ yat- svaguṇaviruddhasyāpi tasyānupaghātena dhāraṇaṃ saṃskārakacitrakādiguṇavahane’pi sarpiṣaḥ śaityādayaḥ kādācidabhibhūyante saṃskārakaguṇairuṣṇādibhirna punaḥ snehaguṇaḥ tasya sneheṣu sarvātmanā vyavasthitasya prabalatvāt; ata eva sarpirādayaḥ snehapradhānatvāt sneha ityucyante. anye tu saṃskārānuvartanaṃ svaguṇopaghātena saṃskārakaguṇavahanaṃ bruvate etacca taile tiṣṭhati na sarpiṣīti vadanti; sarpiṣi tu saṃskāraguṇenānupaghātādbhavati; tathāhi- dāhapraśamanārthaṃ jvare candanādiśitadravyasādhitatailamuktaṃ, yataḥ śītena sādhitaṃ tailamuṣṇamapi svabhāvācchītameva bhavatīti.CP.Su.13.13.
674 vasāmajjñostu nātiśītoṣṇatvāt sādhāraṇe; yatastayoranupāne śītatvena voṣṇatvena vā nirdeśo na kṛtaḥ….vasāmajjñostu sādhāraṇatvena madhyagatatvāmiti sthitaṃ.evaṃ vasāmajjñoḥ sādhāraṇatvena tathā balyatvadhātugatatvamiti sthitaṃ.evaṃ vasāmajjñoḥ sādhāraṇatvena tathā balyatvadhātuvṛddhikaratvābhyāmanatiśitoṣṇe tathā balakṣayadhātukṣayayukte mādhave prayogo yuktaḥ.caitrastu mukhyasādhāraṇaguṇo’pi prabhūtaśleṣmatayā na snehaviṣaya ityanuktaḥ.CP.Su.13.18
675 ayaṃ cānātyāyikavikāre sati kālaniyamo jñeyaḥ; agre uṣṇe śīte ca kāle snehopadeśāt.CP.Su.13.18.
676 anye tu bruvate - vātadhikagrahaṇena kevalavātasyāpi grahaṇaṃ, śleṣmādhikavyapadeśācca vātaśleṣmaṇo rapi grahaṇamiti.Su.13.19
677 bastikalpanātviha bahuvaktavyatvānnoktā.CP.Su.13.1-2
678siddherabhidāyakaṃ sthānaṃ siddhisthānam. Siddhiśabdhenaceha vamanādīnāṃ vamanādyasamyogajanyānāṃ vyāpadāṃ bheṣajasya sādhyatārūpā siddhirucyate, evaṃ bhūtasiddhikāraṇābhidāyakatayā caitat siddhisthānamucyate; kiṃvā kārya kāraṇayor abhedo pacārāt siddhiśabdeneha siddhikāraṇānyeva vamanādīnyucyante… C.S.Si.1.1-2
679 CP; C.S.Si.1.6
680 CP; C.S.Si. 1.11
681 CP; C.S.Si. 1.13-14
682 CP; C.S.Si. 1.13-14
683 CP; C.S.Si. 1.20-21
684CP; C.S.Si. 1. 22
685 CP; C.S.Si. 1.25
686 yadyapi virecanānantaraṃ niṣiddha eva nirūhaḥ pañcakarmīyāyāṃ siddhau tathā nirūḍhasya virecanaṃ niṣiddhaṃ, tathā’pi tatkālameva saniṣedha ; tena tricaturādidine’pi prasaktinirāsārthaṃidaṃ vacanam. yattu virecanānantaraṃ navame’hnyanuvāsanakālād uttara kālameva nirūhavidhānaṃ, tenārvāgvasteḥ prasakterapi nasyādityucyate; tanna, yato’nuvāsana śuddhyapekṣasaṃ sarjana kramasyeyaṃ vidhā, yadā’varśuddhyātryahenaiva peyādikramaḥ samāpyate, tadā caturthadine’nuvāsanadānāt pañcame ṣaṣṭhe vā dine nirūhaḥ prasajjate, atastasminnirāsārthametadvacanam. CP.C.S.Si.1.26
687 CP. C.S.Si. 1,29-31
688 CP. C.S.Si. 1.47-48
689 CP. C.S.Si. 1.49
690 pañcakarmapravṛttinivṛttiviṣayajñānārthamadhikṛtya kṛtā siddhiḥ pañcakarma siddhirucyate. CP. Si.2/1
691 annānabhinandanaṃhyaśraddhāmātraṃ vātakṛtam, arucistu sarvadā anicchā. CP; C.S.Si. 2.17-19
692 vasteritikartavyatābhidāyakasūtramadhikṛtya kṛtā siddhirvastisūtrīyasiddhiḥ. CP; C.S.Si. 3.1
693 CP. C.S.Si. 3.12
694 CP; C.S.Si.3.13-19
695 CP; C.S.Si.3.24
696 CP; C.S.Si.3.26
697trayahāt snehaṃ pacatīti pakvāśayopalepakaṃ snehaṃ bahirniḥsṛtenoṣmaṇā pacati; yadyapyatrāginordhvasthitena tādṛśaḥ saṃbandhaḥ snehasya nāsti, thathā’pi jāṭharasyaiva vimiśritairavayavaistatpāko vaktavyaḥ. CP.Si. 4.46-47
698 vastivyāpatsiddhistu vamanavirecanapūrvakatvādvasteḥ paścādabhidyate; tea vastivyāpatsiddhyabhi dhānena vasteriha karmabhyaḥ prādhānyamapi dyotitaṃ. CP; C.S.Si. 6.2
699 CP;C.S.Si.6.7
700 atisnegdhasya snehavirecanaṃ snehanaprakarṣādativegaṃ gacchan pracalitānapi doṣān nihantuṃ na śaknoti, doṣāstu tena virecanena svasthānāt pracyāvitā bhūyaḥ srotassu līyante, tatpraṣedhārthaṃ rūkṣaṃ virecanaṃ samyagyogakārakaṃ dadyādityayamāśayaḥ. CP. C.S.SI. 6.9
701 CP; C.S.Si.6.25
702 CP; C.S.Si.6.29-30
703 CP; C.S.Si.6. 61-63 from S.S.Ci.34
704 CP; C.S.Si.7.1-2
705trimarmajarogāśrayivyāpadāṃ vastirūpacikitsopadarśanārthaṃ; vyāpat pratīkārānantaraṃ vastiprayogādhikārāśca pūrvādhyāydanuvartate; kiṃvā, , vastivyāpaccikitsā pūrvādhyāyādikṛtā, vastivyāpādācca trimarmajā’pi rogā rogabhavanti, tena teṣāṃ jñānapūrvakacikitsopadarśanārthaṃ trimarmīyasiddhirucyate…marmaśabdena marmagatā gadā ucyante, tānadhikṛtā siddhistrimarmyasiddiḥ. CP;C.S.Si.9.1-2
706 daśadhamanya iti ojovahā daśa dhamayaḥ. CP; C.S.Si.9.5
707 prāṇāpanāviti ucc̄hvāsaniśvāsau. CP; C.S.Si.9.5
708 kiṃvā apatantrakaṃ dvividhaṃ varṇayanti – vātāt, kaphācca; tatra ‘niḥsaṃjñaḥ so’patantrakaḥ’ ityanena kaphaka ucyate; ‘vāyunā dāruṇaṃprāhuḥ’ ityanena vāyunā janitamapatantrakamevāpatānakamāhuḥ. CP; C.S.Si.9.12-15.
709 uttaravastisaṃjñā uttaramārgadīyamānatayā, kiṃvā śreṣṭaguṇatayā uttaravastiḥ. CP; Si.9.50-57
