II. Таяқша тәрізділер – пішіні жасушаның орналасуына (диплобактериялар, стрептобактериялар), шетінің пішіні (қалыңдаған, үшкірленген, жұмырланған, тік бөлінген) бойынша ажыратылады.
III. Иректелген – саны және иректер сипаты бойынша ажыратылады
БАКТЕРИЯЛЫҚ ЖАСУШАНЫҢ УЛЬТРАҚҰРЫЛЫМЫ
Бұл 3 бөлімнен тұратын күрделі полимер:
«өзегі»(остов) - N-ацетилмурамин қышқылы және N-ацетилглюкозаминнің қайталанатын молекулалары. Барлық бактерияларда бірдей.
N-ацетилмурамин қышқылына бекітілген бірдей тетрапептидтік тізбектің жиынтығы.
Бірдей пептидтік көлденең көпіршіктерінің жиынтығы.
ПРОКАРИОТТАРДЫҢ ҚҰРЫЛЫМЫ:
1-ҚАБЫҚ – КАПСУЛАДАН, КАПСУЛА ТӘРІЗДІ ҚАБЫҚТАН, ЦМ ЖӘНЕ ЖАСУШАНЫҢ ҚАБЫРҒАСЫНАН ТҰРАДЫ (бұлардың құрамымен тинкториалдық қасиеті байланысты)
2-ҚОСЫНДЫДАН, РИБОСОМАЛАРДАН ТҰРАТЫН ЦИТОПЛАЗМА
3-НУКЛЕОИД
4-ҚОСЫМША ҚҰРЫЛЫМДАР - КАПСУЛА, МИКРОКАПСУЛА, ТАЛШЫҚТАР, СПОРАЛАР, КІРПІКШЕЛЕР, (пили, фимбриялар, микротүктер)
ПРОКАРИОТТАР МЕН ЭУКАРИОТТАРДЫҢ АЙЫРМАШЫЛЫҚТАРЫ
Отличие прокариот и эукориот.
Эукариоты – это растения, животные и грибы.
Прокариоты – это бактерии (в том числе цианобактерии, они же "сине-зеленые водоросли").
Главное отличие
У прокариот нет ядра, кольцевая ДНК (кольцевая хромосома) расположена прямо в цитоплазме (этот участок цитоплазмы называется нуклеоид).
У эукариот есть оформленное ядро (наследственная информация [ДНК] отделена от цитоплазмы ядерной оболочкой).
Дополнительные отличия
1) Раз у прокариот нет ядра, то нет и митоза/мейоза. Бактерии размножаются делением надвое.
2) У прокариот из органоидов имеются только рибосомы (мелкие, 70S), а у эукариот кроме рибосом (крупных, 80S) имеется множество других органоидов: митохондрии, эндоплазматическая сеть, клеточный центр, и т.д.
3) Клетка прокариот гораздо меньше клетки эукариот: по диаметру в 10 раз, по объему – в 1000 раз.
Сходство
Клетки всех живых организмов (всех царств живой природы) содержат плазматическую мембрану, цитоплазму и рибосомы.
Капсула тәрізді қабық – липидті-полисахаридті құрылым, жасуша беткейімен берік емес байланысқан, қоршаған ортаға бөліне алады.Кейде экзополисахаридтердің (көмірсулар), қапталған глюкандар мен левандар бактериялардың әртүрлі беткейге жабысуын қамтамасыз етеді. (стрептококктар- тіс эмалі, жүрек қақпақшалары)
Капсулалар – микро- және макрокапсулалар. Гисс-Ионн әдісімен анықтайды. Жасушаны сілкілеу арқылы оңай ажыратылады.
Микрокапсулалар – электронды-микроскопты зерттуде мукополисахаридтерден тұратын микофибрилялар түрінде болады.
Макрокапсулалар – полисахаридтерден және полипетидтерден тұрады. Сәулелі микроскоппен қарағанда шырышты қабат болып көрінеді
капсулалардың функциялары:
фагоциттердің, токсиндердің, бактериофагтардың, радиацияның, оттегінің, қолайсыз ортаның әсерінен сақтайды.
2-адгезиялық (иесінің жасуша бетіне жабысуға қатысы).
3- кейбірінде патогенділік.
4- кейбірінде антигендік (капсуланың ісіну реакциясы – капсулаға қарсы антиденелер оның ісінуіне әкеледі) фактор ретінде қолданады.
Жасушалық қабырға
БИОГЕТЕРОГЕНДІ ПОЛИМЕР
ЖАСУШАНЫҢ БАРЛЫҚ БЕТІН ЖАБАДЫ.
БАКТЕРИЯЛАРДЫҢ БАРЛЫҚ ЖАСУШАЛЫҚ ҚҰРЫЛЫМЫНЫҢ НЕГІЗІ -ПЕТИДОГЛИКАН (МУРЕИН). ГРАМ(+) БАКТЕРИЯЛАРДА КӨБІРЕК БОЛАДЫ – ЖАСУША ҚҰРЫЛЫСЫНЫҢ ҚҰРҒАҚ МАССАСЫНЫҢ 30-70% МУРЛЕИННІҢ 40 ҚАБАТТАН ТҰРАТЫН ТОРЫН ҚҰРАЙДЫ. ГРАМ(-) БАКТЕРИЯЛАРДА ЖАСУШАҢ ҚҰРЫЛЫСЫНЫҢ ҚҰРҒАҚ МАССАСЫНЫҢ 10% (НЕБАРЫ 1-2 ҚАБАТ) ЖАСУША ҚАБЫҒЫНЫҢ РЕГИДТІЛІГІ МЕН ЭЛАСТИКАЛЫҚ ҚАСИЕТІН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТЕДІ.
СЫРТҚЫ ӘСЕРЛЕРДЕН ҚОРҒАЙДЫ.
ПІШІНІН БЕРЕДІ.
МЕТАБОЛИТТЕРДІҢ ШЫҒАРЫЛУЫ ЖӘНЕ ҚОРЕКТІК ЗАТТАРДЫҢ ТАСЫМАЛДАНУЫ ЖҮРЕДІ.
БЕТКЕЙІНДЕ РЕЦЕПТОРЛАР ОРНАЛАСҚАН (БАКТЕРИОФАГТАРДЫҢ, БАКТЕРИОЦИТТЕРДІҢ, ХИМ.ЗАТТТАРДЫҢ)
ІШКІ ОРТА ТҰРАҚТЫЛЫҒЫН САҚТАЙДЫ ЖӘНЕ ІШКІ ҚЫСЫМҒА ТҰРАҚТЫ. (30 АТМ)
БОЯЛАДЫ (ТИНКТОРИАЛДЫҚ ҚАСИЕТТЕРІН АНЫҚТАЙДЫ.)
Жасуша қабырғасының пептидогликанының қызметі (мурин, мукопептид)
Жасуша қабырғасына ригидтік және эластикалық қасиет береді;
Фагоцитозды тежеп, макрофагтардың миграциясын тежейді;
Комплемент активациясын жіберу;
Туыстық және түрлік арнайы АГ-і бар;
Ісікке қарсы әсер;
Пирогенді әсер
антибиотик және фермент әсеріне «нысана» болып табылады.. Өсіп келе жатқан жасушаға әсер еткенде пептидогликан бұзылып мыналар пайда болады:
- протопласттар – ЖҚ түгелдей жойылған бактериялар;
- сферопласттар – ЖҚ жартылай жойылған бактериялар;
Протопласттар и сферопласттар көбеюге қабілетсіз!
- L-формалар - түгелдей немесе жартылай ЖҚ-сынан айырылған бактериялар, бірақ көбеюге қабілетті. Мынадай түрлері бар:
- тұрақты (реверсияға қабілетсіз)
- тұрақсыз (реверсияға қабілетті)
ЦМ қызметі :
ЕРІГІШ ЗАТТАРДЫҢ ЖАСУШАҒА ТАСЫМАЛДАНУЫ (ГЛОБУЛИНДЕР)
ЭЛЕКТРОН ТАСЫМАЛДАНУЫ ЖӘНЕ ТОТЫҒАТЫН ФОСФОРИЛЬДЕНУ.
ГИДРОЛАЗАНЫҢ СИНТЕЗІ
ЦМ ЖӘНЕ ЖҚ-Ң ҚҰРАМ БӨЛІКТЕРІНІҢ, ДНҚ СИНТЕЗІНЕ ҚАЖЕТ ФЕРМЕНТТЕРДІҢ ЛОКАЛИЗАЦИЯСЫ.
СПОРА ТҮЗІЛУІНЕ ҚАТЫСУЫ
ЦМ АРҚЫЛЫ ТАСЫМАЛДАНУ МЕХАНИЗМІ:
ДИФФУЗИЯ – МЕМБРАНАНЫҢ ЕКІ ЖАҒЫНДАҒЫ КОНЦЕНТРАЦИЯНЫҢ ӘР ТҮРЛІГІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ ЗАТТАРДЫҢ ЕНУІ («ПАССИВТІ ДИФФУЗИЯ»). «Жеңілдетілген диффузия» – мембрана белогы– пермеаза әсерінен енуі (субстрат молекуласы арқылы және оның да мембранасынан өтеді)
ҚАЙТАТОПТАНУҒА НЕГІЗДЕЛГЕН ТАСЫМАЛДАНУ – көмірсуларды бөліп шығаруда қолданылатын, энергияға тапшы процесс. Тасымалданатын заттар спецификалық ферменттермен әсерленіп химиялық модификацияға төзімді болады. (активсіз транспорт).
АКТИВТІ ТРАНСПОРТ- энергияға тапшы процесс, энергия жұтылатын субстрат концентрациясының өзгеруіне жұмсалады (лактазаға немесе b–галактозидазаға). Электрохимиялық градиент түзеді. Көмірсулар бөлініп шыққан соң протондар жасушаға қайта келеді. Цитоплазма мембранасының сутектік көрсеткіші сілтілігіне негізделген.
МЕЗОСОМАЛАР
ЦМ-НІҢ ТУЫНДЫЛАРЫ
КОНЦЕНТРЛІ МЕМБРАНА, КӨПІРШІКТЕР, ТҮТІКТЕР, ІЛМЕК ТҮРЛЕРІ.
ЖАСУШАНЫҢ ӘРТҮРЛІ ЖЕРЛЕРІНДЕ ОРНАЛАСАДЫ.
НУКЛЕОИДПЕН БАЙЛАНЫСАДЫ
СПОРА ТҮЗУГЕ ЖӘНЕ ЖАСУШАНЫҢ БӨЛІНУІНЕ ҚАТЫСАДЫ
ЦИТОПЛАЗМА
ҚОСЫНДЫЛАРДЫҢ, МЕЗОСОМАНЫҢ, РИБОСОМАНЫҢ, НУКЛЕОИД ОРГАНЕЛЛАСЫНЫҢ ҚҰРАМЫНА КІРЕТІН ДНК-МЕН, РНК-МЕН, АҚУЫЗ, МИН. ЗАТТАР ЖӘНЕ (75%) СУДАН ТҰРАТЫН КҮРДЕЛІ КОЛЛОИДТЫ ЖҮЙЕ.
НУКЛЕОИД
бұл днқ-ның ұзын екі жіпшелі тізбегі (хромосома),рнқ, ақуыздың аздаған мөлшері
нуклеоид- гендік информацияның тасымалдаушысы
днқ рнқ-ның орталық стерженіне айнала оралған
хромасоманың бір ұшы септальдық мезосомаға бекінген.
плазмидалары бар (кіші мол.массасы автономды сақталған. екі жіпшелі днқ молекуласы)-тұқым қуалайтын информациясы кодталған, бірақ оның сондай микроб өміріне қажеттілігі жоқ (көбіне бактерияның вируленттілігін анықтау)
РИБОСОМАЛАР
2 СУББІРЛІКТЕН ТҰРАТЫН РИБОНУКЛИАРЛЫҚ БӨЛІКТЕР (30S,50S), АҚУЫЗ СИНТЕЗІНІҢ БАСЫНДА 1 СУББІРЛІККЕ 70S БІРІГЕДІ.
АҚУЫЗ СИНТЕЗІНІҢ ОРТАЛЫҒЫ.
АНТИБИОТИКТЕРГЕ «НЫСАНА » (А/Б ЭУКАРИОТТЫҚ ЖАСУШАЛАРДЫҢ ҚЫЗМЕТІНЕ ТИІСПЕЙ, 70S РИБОСОМАСЫЫНЫҢ АҚУЫЗ СИНТЕЗІН ТЕЖЕЙДІ).
5-50 МЫҢ (БІР ЖАСУШАДА).
ҚОСЫНДЫЛАР
про- және эукариоттық микроорганизмдердің метаболизм өнімдері,
цитоплазмада орналасады,
қосымша қоректік заттар,
полисахаридтер (гликоген, крахмал, гранулеза), майлар (триглицеридтер, жоғары сатыдағы жануарлар майына ұқсас – кандида туыстастығынынң ашытқылары; микобактерия мен нокардия балауызы),
ақуыздар (протоксин Bacillus thuringiensis және туыстық түрлері),
күкірт (сульфидті сульфитқа дейін тотықтыратын бактерияларда),
полифосфаттар (волютин - дифтериялық таяқшаларда дифференциалды-диагностикалық маңызы бар және басқа түске боялады (метахромазия),
b-оксимолярлы қышқылдық полимері (Bacillus megaterium).
СПОРА
Түрдің сақталуына қатысады, бірақ көбею түрі болып табылмайды.
Қолайсыз жағдайда түзіледі (кеуіп кету, тағам жеткіліксіздігі, т.б.)
Жылдап, айлап сақталады
Қолайлы жағдай туғанда вегетативті түрге ауысады(спора ісінеді су мөлшері жоғарылайды, ферменттер активтеледі, қабығы бұзылады, өсу түтігі шығады, жасуша қабығының синтезі аяқтаалады және түзілген вегетативті жасуша бөліне бастайды. Спораның өсуі 4-5 сағат).
Жоғары температураға, химилық заттарға төзімді (қысқа мерзімді қайнатуға төзімді)
Спора түзу процесі: спораның түзілуі 18-20 сағат. спорагенді зонаның түзілуі, спораның түзілуі (спорагенді зонаның изоляциялануы = кортекс түзілуі сыртқы беті қалың қабықпен жабылады = вегетативті бөлігі қатады) спора сыртқы ортада сақталады.
Бактериялық жасушада бір спора түзіледі (эндоспора)
Ожешко, Циль-Нильсен әдісімен бояғанда анықталады.
(BACILLUS- спораның мөлшері диаметрінен аспайды, CLOSTRIDIUM- спораның мөлшері диаметрінен асады
Орналасуы
ЦЕНТРАЛЬДІ
ТЕРМИНАЛЬДІ
CУБТЕРМИНАЛЬД
ТАЛШЫҚТАР:
Флагеллин ақуызы кіші мол.массаға сай келеді.
Қозғалғыштықты қамтамасыз етеді (базальдық дене арқылы бекітілген шарнир тәрізді базальды ілмекті талшықтар қозғалысқа келтіреді), сақиналар «әкелуші диск» және «подшипник» рөлін атқарады. Бүкіл құрылым хемомеханикалық өзгертуші қызмет атқарады (флагеллин моторы). ГРАМ (+)-бір, ГРАМ(-)-екі базальдық денешік.
Н-антигендер болып табылады.
Электронды, фазовоконтрастты микроскоп арқылы көрінеді.
ОРНАЛАСУЫ:
МОНОТРИХТАР – 1 қалың талшықтық (Vibrio).
ПЕРИТРИХТАР - бүкіл бетінде талшықтар орналасқан (сем. Enterobacteriacea, Bacillaceae).
ЛОФОТРИХТАР - бактериялардың бір соңында орналасқан (Pseudomonas).
АМФИТРИХТАР - бактериялардың екі соңында да орналасқан (Spirillum).
Бактериялардың қозғалғыштығы (таксис) қандай да бір жаққа бағытталған.
Ажыратады:
ФОТОТАКСИС - жарық жаққа қозғалу.
МАГНЕТОТАКСИС - магнит ағыны бойынша қозғалу.
ВИСКОЗИТАКСИС – тұтқырлықтың өзгеруі.
ХЕМОТАКСИС -химиялық қоздырғыш жаққа қозғалу.
Бактериялардың талшықтарының орналасуы
1.монотрих
2.амфитрих
3.амфитрих
4.лофотрих
5.перитрих
ПИГМЕНТТЕР
Бактериялардың боялатын заттарының әртүрлі класы бар:
Каратиноидтар
Феназинді бояғыштар
Пирролдар
Азахинондар
Антоциандар т.б.
Пигменттер күн сәулесінен және укс сақтайтын рөл атқарады.
Кейбір пигменттер антибиотиктік әсерге ие.
Бактерия жасушасының химиялық құрамы:
Су – 70% - 90%-ға дейін
Құрғақ қалдық:
- ақуыздар – 52%
- көмірсулар – 17%
- майлар – 9%
- РНК – 16%
- ДНК – 3%
- минералды заттар – 3%
Тірі материяның құрамына кіретін химиялық элементтер:
биогендік хим.элементтер – (C,O,N,H) – 95% құрғақ қалдық, көміртегі-50%, оттегі-20%, азот-15%, сутегі-10%.
макроэлементтер – (P,S,Cl,K,Mg,Ca,Na) – шамамен 5%
микроэлементтер – (Fe,Cu,I,Co,Mo және т.б.) – пайызының бөлігі, бірақ зат алмасуда маңызы зор
ЖҮЙЕЛІЛІК – ТҮРДІҢ КӨПТҮРЛІЛІГІ ТУРАЛЫ ҒЫЛЫМ. ТҮРДІҢ ЖҮЙЕДЕГІ ОРНЫН КӨРСЕТЕДІ.
КЛАССИФИКАЦИЯСЫ – ҰҚСАС БЕЛГІЛЕРІ БОЙЫНША МИКРОБТАРДЫҢ ТОПТАРҒА БӨЛІНУІ (ТАКСОНДАРҒА)
ТАКСОН-КЛАССИФИКАЦИЯНЫҢ БІРЛІГІ: ТҮР, ТҰҚЫМДАСТЫҚ, ТУЫСТАСТЫҚ, РЕТІ, КЛАСС, БӨЛІМ, ПАТШАЛЫҚ, ИМПЕРИЯ /ДОМЕН/
МИКРООРГАНИЗМДЕР – ЖАСУШАҒА ДЕЙІНГІ МОЛЕКУЛАЛАРДЫҢ ТІРШІЛІК ТҮРІ:
вирустар
приондар
вироидтар
МИКРООРГАНИЗДЕРДІҢ КЛАССИФИКАЦИЯЛЫҚ ДЕҢГЕЙЛЕРІ
1.ӘЛЕМІ
2.БӨЛІМ