- •2 Тарау энзимология негіздері Ферменттер (энзимдер): құрылысы, қасиеттері, жіктелуі, номенклатурасы. Метаболизм процесстерін реттеуі.
- •2.2. Ферменттердің әсер ету жағынан бейорганикалық катализаторлармен ұқсастықтары:
- •2.3. Ферменттер мен бейорганикалық катализатор-лардың айырмашылықтары:
- •2.4. Ферменттің активті орталығы : әсер ету арнайлығы
- •2.5.Ферменттердің әсер ету механизмі
- •2.6. Кофакторлар және коферменттер
- •2.7. Ферменттердің жіктелуі мен номенклатурасы
- •2.8. Ферментативті катализдің кинетикасының негіздері
- •2.9.1. Температураның әсері
- •2 .6 Сурет – Ферментативті реакция жылдамдығының (V)температураға тәуелділігі
- •2.9.2. Орта рН-ның әсері
- •2.7.Сурет. Ферментативті реакцияның жылдамдығының ортаның рН на тәуелділігі.
- •2.9.3. Субстрат пен ферменттің концентрацияларының әсері.
- •2.9.4. Реттеуші заттардың әсері.
- •2.9.5.Фермент белсенділігінің ингибиторлары
- •2.7 Сурет. Фермент белсенділігін бәсекелес ингибирлеу сызбанұсқасы.
- •2. Конкурентті емес қайтымды ингибирлену
- •2.15. Сурет. Дфф-тің көмегімен химотрипсиннің белсенділігінің арнайылықты ингибирленуі.
- •2.16. Сурет. Фермент активтілігінің йод ацетатымен арнайылығы жоқ ингибирленуі
- •2.10. Ферменттер активтілігінің реттелуі
- •2.2. Кесте. Ферментативті реакциялар жылдамдықтарының реттелу жолдары
- •2. Белок-белокпен әрекеттесу көмегімен реттелуі
- •2.20 Сурет. Протеинкиназа а (пка) белсенділігін белок-белоктық әрекеттесу көмегімен реттеу.
- •3. Фосфорлану-дефосфорлану жолымен ферменттің каталитикалық белсенділігін реттеу.
- •4. Ферменттердің каталитикалық белсенділігін шектеулі протеолизбен реттеу.
- •2.11. Ферменттердің медицинада қолданылуы
- •2.11.1. Энзимодиагностика
- •2.11.2. Энзимотерапия
- •2.11.3. Энзимопатиялар
- •2.8 Кесте. Миокард инфарктісі ауруының креатинкиназа (кк), аспартатаминотрансфераза (аст) және лактатдегидрогеназа(лдг) ферменттерінің анализінің нәтижелері.
- •Квантталған текстер
- •Ферменттер
- •Ферменттердің формалары.
- •Ферменттердің активтілігіне әсер ететін факторлар
- •Ферменттердің 1- класы- оксидоредуктазалар
- •Дегидрогеназалар (дг)
- •Дегидрогеназалар Пиридиндік ферменттер (пф)
- •Флавиндік ферменттер (фп)
- •Убихинон – коферментQ (KoQ10)
- •Убихинон(KoQ10) химиялық табиғаты жағынан 6-жағдайында изопреннің қалдығы бар (10 молекуласы) 2,3-диметокси-5-метил-1,4-бензохинонға жатады. KoQ дың апоферменті жоқ.
- •Цитохромдық жүйенің ферменттері Цитохромдардың құрылысы
- •Гидроксилазалар мен оксигеназалар
- •2)Диоксигеназалар
- •Каталаза
- •Пероксидазалар
Ферменттердің формалары.
Изоферменттер
Изоферменттер — әртүрлі жағдайда бір субстратпен бір реакцияны катализдейтін ферменттердің молекулалық түр өзерісі. Олар апоферменттерінің құрылысы, физика – химиялық қасиеттері, апоферменттің субстратқа ыңтықтығы бойынша ажыратылады. Коферменттері бірдей, сол себепті изоферменттердің биологиялық әсері бірдей. Изоферменттер электрофорезде оңай бөлінеді.
Жасушалар және органдар осы немесе басқа да изоферменттердің мөлшеріне байланысты ажыратылады, б.а. оның органотроптық қасиеті бар. Бұл ағзалық диагностика жүргізуге мүмкіндік береді, себебі әртүрлі мүшелердің зақымдануында қанға белгілі изоферменттер өтіп кетеді.
Лактатдегидрогеназаның изоформалары (ЛДГ)
ЛДГ лактаттың (сүт қышқылы) пируватқа (пирожүзім қышқылы) дейін тотығатын қайтымды реакциясын катализдейді және бес түрлі изомерменттері бар. Изоферменттер полипептидтік тізбектердің құрылысы бойынша ажыратылады, бірақ коферменттері бірдей — НАД (никотинамидадениндинуклеотид). ЛДГ апоферментінің құрамы төрт полипептидті тізбегінен тұрады. Н-тізбегін (heart-жүрек) және М- тізбегін (muscle-бұлшық ет) ажыратады. ЛДГ изоферменттері:
ЛДГ1 - 4 Н-тип тізбегінен тұрады, жүректе кездеседі;
ЛДГ2 - 3 Н-тип, М-типті 1 тізбектерінен тұрады, жүректе, бүйректе кездеседі;
ЛДГ3 – 2 H, 2 M- тип тізбектерінен тұрады, өкпеде кездеседі ;
ЛДГ4 – 1 H, 3 M- тип тізбегінен тұрады, көбіне бауырда кездеседі;
ЛДГ5 - 4 M тип тізбегінен тұрады, бұлшық етте, бауырда кездеседі.
Бірқатар ауыруларда қан плазмасындағы ЛДГ активтілігін зерттейді. Қалыпты жағдайда ЛДГ активтілігі 170-520 ЕД/л тең болады. Активтілігінің жоғарылауы жүрек, бауыр, бүйректің жедел зақымдануында, сонымен қатар мегалобласттық және гемолитикалық анемияда байқалады. Бірақ бұл айтылғандардың ішінде тек бір ғана тіннің зақымдалуын көрсетеді
.
Креатинкиназаның изоформалары (КК)
КК креатинфосфаттың түзілу реакциясын катализдейді. КК молекуласы – димер, екі типті суббірліктен тұрады: М (бұлшық ет типі) және В (ми типі). Үш изофермент түзіледі- ВВ, МВ, ММ. Изофермент ВВ бас мида, ММ – қаңқа бұлшық еттерінде және МВ- жүрек бұлшық еттерінде орналасады. Қалыпты жағдайда КК активтілігі 90 МЕ/л-ден аспауы керек. Қан плазмасындағы КК активтілігін өлшеу арқылы инфаркт миокардында диагноз қоюда маңызы зор (МВ деңгейі артады). ММ мөлшері травма алғанда және қаңқа бұлшық еттері зақымдалғанда артуды. ВВ гематоэнцефалитикалық тосқауылдан өте алмайды, сондықтан диагностикада маңызы жоқ.
Проферменттер
Кейбір ферменттер активті емес проферменттер түрінде түзіледі. Реакцияларға дайындалу кезінде ферменттердің активті орталығы түзілуіне қарай олар активтендіріледі. Мысалы, пепсиннің проферменті пепсиноген. Асқазанда тұз қышқылының әсерініен пепсиногеннен активті пепсин түзіледі.
Мультиферменттік комплекстер
Кейде жеке ферменттер өзара бірігіп мультиферменттік комплекс құрайды, онда бір ферменттің реакция өнімі басқа бір ферменттің субстраты бола алады. Немесе бірнеше ферменттер бір субстратқа белгілі бір ретпен әсер етіп, түрлі реакциялар жүргізеді. Мысалы, пируватдегидрогеназды мультиферменттік комплекс бір субстратқа әсер ететін (пируват) бірнеше ферменттерді біріктіреді, бірақ әртүрлі типті реакцияны катализдейді.
Сіздердің назарларыңызға бір, екі, ұш немесе одан да көп жауабы бар тапсырмалар ұсынылады. Барлық дұрыс жауабы бар клавиштерге басыңыз:
1. Мультиферменттік комплектер құралады
1) екі субстраттың өзгеруін катализдейтін бірнеше ферменттерден
2) бір субстраттың бірнеше реакцияларда өзгеруін катализдейтін бірнеше ферменттерден
3) бір субстраттың бір реакцияда ғана өзгеруін катализдейтін бірнеше ферменттерден
4) үш субстраттың бір реакцияда өзгеруін катализдейтін ферменттерден
2. Изоферменттер – бұл көптеген ферменттерДІҢ ФОРМАЛАРЫ,ОЛАР
1) әртүрлі реакцияларды катализдейді
2) физико-химиялық қасиеттері және құрылысы бойынша айырмашылығы жоқ
3) бір реакцияны катализдейді бірақ әртүрлі жағдайда
4) физико-химиялық қасиеттері және құрылысы бойынша ажыратылады
5) бір жағдайда бір реакцияны катализдейді
3. Лактатдегидрогеназаның бауырда КЕЗДЕСЕТІН изоферменті
1) ЛДГ 1
2) ЛДГ 2
3) ЛДГ 3
4) ЛДГ 4
5) ЛДГ 5
4. Профермент болып табылады
1) активті ферменттер
2) ферменттердің бастапқы түрі
3) полиферменттік жүйе
4) ферменттің көптеген формасы
5) табиғаты белок емес органикалық зат
5. Изоферменттер -БҰЛ
1) ферменттердің активсіз формалары
2) бір класқа жататын ферменттердің жинағы
3) ферменттердің көптеген формалары
4) полиферменттік жүйе
5) ферменттердің бастапқы түрі
болады
6. Инфакт миокарды диагностикасында қанда
1) пероксидаза
2) лактатдегидрогеназа
3) каталаза
4) α-амилаза
5) пируватдегидрогеназа
ферменттің АКТИВТІЛІГІН АНЫҚТАУ маңызды рөл атқарады
7. Пируваттың лактатқа айналу жылдамдығы жүрек бұлшық етінде және бауырда өзгеше, себебі бұл АҒЗАЛАРДА лактатдегидрогеназа:
1) әртүрлі изоформалармен көрсетілген
2) әртүрлі кофакторлары бар
3) әртүрлі компартментте орналасқан
4) әртүрлі коферменттері бар
Толықтарыңыз:
8. Креатинкина изоформалары _______ түзілу реакциясын катализдейді
9. ---------------------- әсерінен пепсиноген пепсинге айналады
10. --------------------- зақымдалғанда КреатинкинаЗАНЫҢ ММ изоформаларының саны артады
№4 квантталған мәтін тест тапсырмасымен
Ферменттердің арнайлықтары
Түсінік
Ферменттер тек белгілі бір субстратқа (субстраттық арнайлық) әсер етеді және белгілі бір химиялық реакцияны (әсер ету арнайлығы) ғана тездетеді.
Субстраттық арнайлық
Субстраттық арнайлық: абсолюттік, салыстырмалы, стереохимиялық болып бөлінеді.
Абсолюттік (жеке) арнайлық – ферменттің бір ғана субстратқа әсер етуі. Мысалы, аргиназа тек аргининге әсер етіп, оны мочевина мен орнитинге дейін ыдыратады. Салыстырмалы (топтық) арнайлық – ферменттер құрылымдық жақтан ұқсас, байланыс түрі бірдей заттардың тобына әсер етеді. Мысалы, пепсин өсімдік пен жануарлар организмінде кездесетін барлық белоктардың пептидтік байланыстарын үзе алады. Стереохимиялық арнайлық оптикалық немесе геометриялық изомерлері бар болуымен байланысты. Мысалы, фумараза тек фумар қышқылының (транс-изомер), өзгеру реакциясын катализдейді, ал фумар қышқылының цис изомері болып табылатын малеин қышқылына әсер етпейді.
Әсер ету арнайлығы
Әсер ету арнайлығы – бұл ферменттердің субстратпен мүмкін болатын реакциялардың ішінен тек бір ғана химиялық өзгеріске ұшырауы. Ферменттер бірнеше субстраттарға әсер ете алады, бірақ тек белгілі бір реакцияны ғана кализдейді.
Сіздердің назарларыңызға бір, екі, ұш немесе одан да көп жауабы бар тапсырмалар ұсынылады. Барлық дұрыс жауабы бар клавиштерге басыңыз:
1. СУБСТРАТҚА АБСОЛЮТТІ АРНАЙЛЫҚ КӨРСЕТЕТІН ФЕРМЕНТ
липаза
пепсин
амилаза
сахараза
аргиназа
2. БІР СУБСТРАТТЫҢ ӨЗГЕРУІН КАТАЛИЗДЕЙТІН ФЕРМЕНТКЕ КЕЛЕСІ АРНАЙЛЫҚ ТӘН
топтық
абсолюттік
салыстырмалы
өзіндік
стереолық
3. ӘРТҮЛІ МОЛЕКУЛАЛАРДАҒЫ БІР БАЙЛАНЫСТАРДЫҢ ЫДЫРАУЫН КАТАЛИЗДЕЙТІН ФЕРМЕНТТЕРГЕ КЕЛЕСІ АРНАЙЛЫҚ ТӘН:
топтық
абсолюттік
салыстырмалы
өзіндік
стереолық
4. ТЕК ҚАНА БІР ОПТИКАЛЫҚ ИЗОМЕРДІҢ ӨЗГЕРУІН КАТАЛИЗДЕЙТІН ФЕРМЕНТТЕРГЕ КЕЛЕСІ АРНАЙЛЫҚ ТӘН:
топтық
абсолюттік
салыстырмалы
өзіндік
стереолық
Толықтырыңыз:
5. ФЕРМЕНТТЕР ӘСЕР ЕТУ АРНАЙЛЫҒЫ ОЛАРДЫҢ БІРНЕШЕ СУБСТРАТТАРҒА ӘСЕР ЕТЕТІНІМЕН, БІРАҚ __________________ КӨРІНЕДІ.
6. ФЕРМЕНТТІҢ АБСОЛЮТТІ АРНАЙЛЫҒЫ_________________________ ӘСЕР ЕТЕТІНІМЕН БАЙҚАЛАДЫ.
7. ФЕРМЕНТТІҢ САЛЫСТЫРМАЛЫ АРНАЙЛЫҒЫ_________________________ ӘСЕР ЕТЕТІНІМЕН БАЙҚАЛАДЫ.
8. БЕЛОКТАРДАҒЫ ПЕПТИДТІК БАЙЛАНЫСТЫ ФЕРМЕНТ ___________________. ЫДЫРАТАДЫ.
9. ФУМАР ЖӘНЕ МАЛЕИН ҚЫШҚЫЛДАРЫ ГЕОМЕТРИЯЛЫҚ ИЗОМЕРЛЕР БОЛЫП ТАБЫЛАДЫ, СОНДЫҚТАН ОЛАРҒА ___________ АРНАЙЛЫҚ ТӘН.
10. ПЕПТИДТІК БАЙЛАНЫСТЫ ЫДЫРАТАТЫН ПЕПСИН ФЕРМЕНТІ _____________________________ АРНАЙЛЫҚҚА ИЕ.
№5 квантталған мәтін тест тапсырмасымен
