2.3 Тіліктер

Қиюшы жазықтықтардың санына қарай тілікі ................................ және

......................... деп ажыратады. Қарапайым тілікте қиюшы жазықтық .............. ,

ал күрделі тілікте ........................ немесе ....................... көп.

2.3.1 Қарапайым тіліктер қиюшы жазықтықтың горизонталь проекция-

лар жазықтығына қатысты орналасуына қарай .......................... тілік (2.4-сурет),

2.4-сурет

.............................. (фронталь тілік) (2.5-сурет) және ............................ (қиюшы

20

2.5-сурет

және горизонталь жазықтықтардың арасындағы бұрыш 0° үлкен және 90° кіші) тілік (2.6-сурет) деп аталады. Горизонталь тілікте қиюшы жазықтық

б) ^а) ә)

2.6-сурет

горизонталь проекциялар жазық-тығына параллель болса, вертикаль тілікте − перпендикуляр болады. Қиюшы жазықтықтың орны үзік сызықпен, қарау бағыты екі нұсқа-мамен көрсетіледі, ал нұсқамалар-дың сырт жағына бірдей екі бас әріп жазылады (2.7-сурет).

2.7-сурет

21

Нәрсе қиюшы жазықтыққа қарағанда симметриялы болса және тілік сәйкес көріністің орнына сызылса, қиюшы жазық-тықтың орнын көрсетудің және тілікті белгілеудің қажеті жоқ (2.5-сурет). Егер нәрсе симметриялы болса, онда сызбада көрі-ністің жартысын тіліктің жартысымен біріктіріп салуға болады (2.8-сурет). Көрініспен тіліктің арасы жіңішке нүктелі үзілмелі сызықпен бөлінген. Қиюшы жазықтық жұқа қабырғаны қуалай тілгенде қанатша

кесілгенмен шартты түрде сызықталмайды. Егер сызбада		нәрсенің симметрия
осі мен нұсқа	сызығының проекциясы дәл келсе, яғни	симметрия осі басқа
бір сызықтың	проекциясымен, беттесетін болса онда көріністің жартысы

мен тіліктің жартысын біріктіріп сызуға болмайды. Бұл жағдайда көрініспен тілік ирек сызықпен бөлінеді. Егер симметрия осімен дәл келетін сызық тесікте болса, онда сызбада тіліктің жартысынан үлкенірек бөлігі көрсетіледі (2.9а-сурет). Ал егер симметрия осімен бірігіп түсетін сызық нәрсенің сыртқы бетінде орналасқан болса, онда көріністің үлкен бөлігі көрсетіледі (2.9, ә-сурет).

а) ә)

2.8-сурет 2.9-сурет

4-тапсырма. Негізгі көріністерімен берілген дененің көрсетілген горизонталь тілігін салыңыз (7-қосымша).

22

5-тапсырма. Негізгі көріністерімен берілген дененің фронталь тілігін салыңыз (8-қосымша).

6-тапсырма. Негізгі көріністерімен берілген дененің профиль тілігін салыңыз (9-қосымша).

23

2.3.2 Күрделі тіліктерді қиюшы жазықтықтардың өзара орналасуына

қарай ............................

тілік және .........................

тілік деп екіге бөледі. Сатылы

тілікте

қиюшы жазықтықтар өзара

..........................

болады (2.10-сурет), ал

сынық тілікте олар ...............................

жасап орналасады (2.11сурет).

2.10-сурет 2.11-сурет

7-тапсырма. Үстіңгі (немесе сол жақ) көріністі көшіріп сызып, алдыңғы көріністің орнына сатылы тілікті салыңыз (10-қосымша).

24

8-тапсырма. Үстіңгі (немесе сол жақ) көріністі көшіріп сызып, алдыңғы көріністің орнына сынық тілікті салыңыз (11-қосымша).

9-тапсырма. Алдыңғы көріністің жартысын фронталь тіліктің жартысымен біріктіріп салыңыз (12-қосымша).

25

2.3 Қималар
Сызбадағы орналасуына қарай қима ..............................................	және
............................... болып бөлінеді. Оңашаланған қима	сызбада бос орынға

сызылады, ал оның нұсқасын негізгі тұтас жуан сызықпен жүргізеді (2.12-сурет).

а)

ә)

2.12-сурет 2.13-сурет

Қабаттасқан қимада қима кескіннің үстіне беттестіріліп сызылады, ал оны тұтас жіңішке сызықпен шектейді (2.13-сурет). Егер қимадағы фигура симметриялы болса, онда қиюшы жазықтықтың орны көрсетілмейді және қима белгіленбейді (2.13, а-сурет). Қима фигурасы симметриялы болмаса, онда нұсқамалары бар үзік сызық жүргізіледі, бірақ әріптермен белгіленбейді (2.13, ә-сурет).

2.14-сурет

Қима мен тіліктің айырмашылықтарын 2.14-суреттен көруге болады.

26

10-тапсырма. Сол жақ көріністі А-А тілігімен алмастырып, көрсетілген қималарды салыңыз (13-қосымша).

27

4-қосымша

1

2

3

4

5	6

7

8

28

5-қосымша

4

8

3

7

2

6

1

5

29

6-қосымша

1

2

3

4

5

6

7

8

30

7-қосымша

4

8

3

7

2

6

1

5

31

8-қосымша

1

2

3

4

5

6

7

8

32

9-қосымша

1

2

3

4

5

6

7	8

33

10-қосымша

1

2

3

4

5

6

7

8

34

11-қосымша

1

2

3

4

5

6

7

8

35

12-қосымша

1

2

3

4

5

6

7

8

36

13-қосымша

1

2

3

4

37

13-қосымша (жалғасы)

1

2

3

4

38

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Есмұханов Ж. М., Нұрымгалиев М. Х., Есмұханов Е. Ж.

Конструкторлық құжаттардың біріңғай жүйесі (әдістемелік дайындама). ‒ Алматы: ҚазПТИ, 1992. ‒ 36 б.

2. Ибраев А. М. Инженерлік графика. ‒ Алматы: Білім, 2005.

3. Ибраев А. М. Инженерлік графика. 2-басылым. ‒ Алматы: Білім, 2011.

3. Нәби Ы. Есмұхан Ж., Дүйсенов С. Машинажасау сызуы. ‒ Алматы:

РОНД, 2004.

4. Нәби Ы. Сызба геометрия және инженерлік графика. ‒ Алматы: Мектеп, 2005.

4. Жаңабаев Ж. Инженерлік және компьютерлік графика. ‒ Алматы: Мектеп, 2005.

4. Есмұхан Ж. М. Техникалық сызу. ‒ Алматы: Білім, 2007.

39