Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
f12a7c77d66b702c6b22f4910a29446a.doc
Скачиваний:
3
Добавлен:
01.07.2025
Размер:
4 Мб
Скачать
☆

1.8 Кристалдық құрылыстың ақаулары

Кристалдың үздiксiз қатал периодты құрылыс идеалды (мінсіз) сұлба болып табылады. Кристалдарда бұл сұлбадан әрқашан әр түрлi кристалдық құрылыстың ақаулары деп аталатын ауытқулар болады.

Егер кристалдық материалдарда жетiлдiрiлген кристалдық құрылым болса, онда оларда майысу қасиетi жоқ, берiктiк шегiне сәйкес, жүктемелермен механикалық өңделмес едi, материалдардың атомдары «жан-жаққа ұшар» едi.

Металдардың пластикалық деформациясы дислокацияның орын ауыстыруымен түсiндiрiледi, ол кристалдық тордың сырғу жазықтығын-дағы ақаулардың бiр түрi болып табылады.

Теориялық (идеалды тор деп жорамалдасақ) және тәжiрибеде көрсетiлген шағылған рентген сәулелердiң қарқындылықтар арасында мұндай айырмашылық кристалл құрылымының блокты (мозайкалықты) туралы болжамын дәлелдедi.

Кристалдық торларда дислокациялардан басқа ақаулардың түрi: вакансиялар бар. Вакансиялар туралы түсiнiк заттың кристалдық торда диффузия механизмiн түсiндiру үшiн енгiзiлген.

Кристалдық материалдардың құрылымды сезiмтал қасиеттер деп аталатын торда тепе-теңдік және тепе-теңсіз ақаулардың барына жағдай жасайды. Кристалл сыртқы жерге өзiнiң реалды құрылымының (пайда болуымен, қозғалыспен, қайта құруымен және тор ақауларының аннигиляциясымен) және де өзiнiң физикалық және механикалық қасиеттерінің өзгеруiмен байқалады. Құрылымда ақаулардың (дислокация-лардың тығыздықтары, вакансиялардың концентрациялары, т.б.) бар екендiгiн кристалдық тор параметрлерiнiң өзгеруiн рентген құрылымды тәсiлмен анықтауға болады.

1.4 - кесте –Химиялық элементтердің құрылымдары мен қасиеттері

Элемент

Атомдық нөмірі

Атомдық салмағы

Өзгеріс

Тбал, оС

Құрылым

Периоды, Ао

Фазалар

T, оС

Құрылым түрі

Кеңістіктегі тобы

Тор түрі

а

b

с

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

Алюминий

13

26,97

-

-

659,7

А1

Fm3m

ЖОТ

4,0494

-

-

Барий*

56

137,36

-

-

850

А2

Im3m

КОТ

5,009

-

-

Бериллий*

4

9,013

-

-

1350

А3

P6/mmc

ГТО

2,283

-

3,067

Б ор

5

10,82

1

1

2300

Аg

P4n2

Тетрагон.

8,57

10,12

10,12

5,057

-

-

-

-

5,060

14,14

-

-

Ванадий

23

50,95

-

-

1710

А2

Im3m

КОТ

3,0,99

-

-

Висмут*

83

209,00

-

-

271,3

А7

R3m

Ромбоэдр

4,745

-

-

Вольфрам

74

183,92

-

-

3370

А2

Im3m

КОТ

3,1652

-

-

Галлий*

31

69,72

-

-

29,75

А11

Cmca

Ромбты

3,526

4,52

7,660

Гафний*

72

178,6

-

1310

2130

А3

A2

P6/mmc

Im3m

ГТО

3,1952

-

5,057

Германий*

32

72,60

-

-

958,5

А4

Fd3m

Алмаз

5,6576

-

-

Темір

26

55,85





911

1403

1539

А2 ()

А1 ()

А1 ()

А2 ()

Im3m

Fm3m

Fm3m

Im3m

КОТ

ЖОТ

2,8664

3,656

3,571

2,93

-

-

-

-

-

-

-

-

Алтын

79

197,2

-

-

1163

А1

Fm3m

ЖОТ

4,0786

-

-

Индий

49

114,76

-

-

155

А6

I4/mmm

Тетрагон.

4,585

-

4,941

1.4 - кестенің жалғасы Химиялық элементтердің құрылымдары мен қасиеттері

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

Иридий

77

192,2

-

-

2350

А1

Fm3m

ЖОТ

3,8312

-

-

Кадмий*

48

112,41

-

-

320,9

А3

P6/mmc

ГТО

2,97311

-

5,607

Калий

19

39,096

-

-

62,3

А2

Im3m

КОТ

5,344

-

-

Кальций*

20

40,08





300

440

810

-

А1 ()

А3 ()

А2 ()

Fm3m

P6/mmc

Im3m

ЖОТ ГТО

КОТ

5,560

3,94

4,38

-

-

-

-

6,46

-

Кобальт

27

58,94



450

1480

А3 ()

А1 ()

P6/mmc

Fm3m

ГТО

КОТ

2,514

3,554

-

-

4,105

-

Кремний*

14

28,06

-

-

1412

А4

Fd3m

Алмаз

5,4307

-

-

Л антан*

57

138,92

*1

826

А3

А1

P6/mmc

Fm3m

ГТО

ЖОТ

3,754

5,296

-

-

6,063

-

Литий*

3

6,94



-190

186

А3 ()

А2 ()

P6/mmc

Im3m

ГТО

КОТ

3,086

3,5093

-

-

6,823

-

Магний

12

24,32

-

-

651

А3

P6/mmc

ГТО

3,2084

-

5,210

Марганец

25

54,93







720

1095

1133

1260

-

-

А12 ()

А13 ()

А1 ()

А2 ()

I43m

P43

Fm3m

Im3m

Текшелік

Күрделі

8,912

6,313

3,862

3,080

-

-

-

-

-

-

-

-

Мыс

29

63,54

-

-

1083

А1

Fm3m

ЖОТ

3,6120

-

-

Молибден

42

95,95

-

-

2620

А2

Im3m

КОТ

3,1472

-

-

Күшәлә*

33

74,91

-

-

Возгон-дау

А7

R3m

Ромбоэдр

4,159

-

-

Натрий*

11

22,997

-

-

97,5

А2

Im3m

КОТ

4,290

-

-

1.4 - кестенің жалғасы Химиялық элементтердің құрылымдары мен қасиеттері

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

Неодим*

60

144,27

-

-

840

А3

P6/mmc

ГТО

3,650

-

-

Нептуний

93

237





278

550

640

-

А11 ()

А6 ()

А2 ()

Pnma

F4212

Im3m

Ромбты

4,723

4,897

3,52

4,89

-

-

6,663

3,388

-

Никель

28

58,69

*1

1455

А1

А3

Fm3m

P6/mmc

ЖОТ

3,5238

2,65

-

-

-

4,32

Ниобий

41

92,91

-

-

1950

А2

Im3m

КОТ

3,300

-

-

Қ алайы*

50

118,70



18

231,89

А4 ()

А5 ()

Fm3m

I4/amd

Тетрагон-ды

6,4912

5,831

-

-

-

3,182

Осмий

76

190,2

-

-

2700

А3

P6/mmc

ГТО

2,734

-

4,320

Палладий

46

106,7

-

-

1553

А1

Fm3m

ЖОТ

3,8902

-

-

Платина

78

195,23

-

-

1773,5

А1

Fm3m

ЖОТ

3,9231

-

-

Празеодим*

59

140,92

792

940

А3 ()

А1 ()

P6/mmc

Fm3m

ЖОТ

3,672

5,151

-

-

11,83

-

Рений

75

186,31

-

-

3000

А3

P6/mmc

ГТО

2,7609

-

4,458

Родий

45

102,91

-

-

1985

А1

Fm3m

ЖОТ

3,8034

-

-

Ртуть

80

200,61

-

-

-38,87

А10

R3m

2,9925

-

-

Рубидий

37

85,48

-

-

38,50

А2

Im3m

КОТ

5,710

-

-

Рутений

44

101,7

-

-

2450

А3

P6/mmc

ГТО

2,706

-

4,282

Қорғасын

82

207,21

-

-

327,4

А1

Fm3m

ЖОТ

4,9505

-

-

Селен*

34

78,96

*1

-

217

А8 ()

Ак ()

P321

P21/c

Тригон-ды

4,3640

9,05

-

9,07

4,959

11,61

1.4 - кестенің жалғасы Химиялық элементтердің құрылымдары мен қасиеттері

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

Күкірт*

16

32,066

*1

-

119

А17 ()

- ()

Fddd

P21/c

Ромбты

10,44

10,92

12,8

11,0

24,37

9,27

Күміс

47

107,88

-

-

960,5

А1

Fm3m

ЖОТ

4,0962

-

-

Скандий*

21

44,96

-

-

1570

А3

P6/mmc

ГТО

3,3090

-

5,273

Стронций

38

87,63





215

605

770

-

А1 ()

А3 ()

А2 ()

Fm3m

P6/mmc

Im3m

ЖОТ

6,085

4,32

4,85

-

-

-

-

7,06

-

Сүрме*

51

121,76

-

-

630,5

А7

R3m

Ромбоэдр

4,506

-

-

Т аллий*

81

204,39



231,5

303,5

А3 ()

А2 ()

P6/mmc

Im3m

ГТО

3,4564

3,882

-

-

5,531

-

Тантал

73

180,95

-

-

2996

А2

Im3m

КОТ

3,3058

-

-

Теллур*

52

127,61

-

-

450

А8

P321

Тригон.

4,5559

-

5,927

Титан*

22

47,90



822,5

1668

А3 ()

А2 ()

P6/mmc

Im3m

ГТО

2,950

3,606

-

-

4,686

-

Торий

90

232,05



1425

1845

А1 ()

А2 ()

Fm3m

Im3m

ЖОТ

5,0843

4,12

-

-

-

-

Көміртегі

6

12,01

-

5000

А9*2

А9*3

Аm*4

P321

Fd3m

R3m

Азмаз

2,4614

3,568

2,461

-

-

-

6,701

-

10,06

Уран

92

238,07





660

775

1133

-

А20 ()

Аb ()

А2 ()

Cmcm

P4nm

Im3m

Ромбты

2,858

10,758

3,49

5,88

-

-

4,955

5,656

-

Фосфор*

15

30,98

*1

-

44,1

А16

-

Cmca

I432

Текшелік

күрделі

3,32

11,31

4,39

-

10,52

-

1.4 - кестенің жалғасы Химиялық элементтердің құрылымдары мен қасиеттері

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

Хром*

24

52,01

*1

-

1845

А2

А3

А12

Im3m

P6/mmc

I43m

КОТ

2,884

2,717

8,717

-

-

-

-

4,418

-

Цезий

55

132,91

-

-

28,5

А2

Im3m

КОТ

6,067

-

-

Церий*

58

140,13



700

804

А1 ()

А3 ()

Fm3m

P6/mmc

ЖОТ

5,143

3,65

-

-

-

5,96

Мырыш

30

65,38

-

-

419,48

А3

P6/mmc

ГТО

2,665

-

4,947

Ц ирконий*

40

91,22



862

1845

А3 ()

А2 ()

P6/mmc

Jm3m

ГТО

3,232

3,62

-

-

5,147

-

Ескерту: Торлардың периодтары соңғы сандарына шейін жоғарғы дәлдікпен берілген.

*1 Метатұрақты өзгеріс.

*2-графит.

*3 Алмаз.

*4-графит.