Қоян арпа (Herdeum Іeporinum) өсімдігіндегі анеуплоидты мутациялардың жиілігі

3-кесте

Өсімдіктің жиналған орны	Сарапталған метафазалардың саны	Гипоплоидты жасушалар		Гиперплоидты жасушалар		Барлық анеуплоидты жасушалар
		Абс. саны	М m (%)	Абс. саны	М m (%)	Абс. саны	М m (%)
1-зерттеу орны («Южполиметал» ЖАҚ-ның ауданы)	150	11	4,2 1,18	5	1,7 0,62	16	5,7 1,25
2-зерттеу ауданы (Орталық саябақ)	159	6	2,5 1,35	3	1,3 0,60	9	3,0 1,0
3-зерттеу орны (бақылау ауданы)	156	2	1, 2 0,9 2	2	0,86 0,57	4	2,6 0,81

Қоян арпа өсімдігіндегі ауыр металдардың мөлшері мен хромосомалар санындағы өзгерістердің жиілігіне жасалған корреляциялық анализ корреляция коэфицентінің жоғары мәнін көрестті r=0,85. Осылайша, зерттеу нәтижесі ауыр металдармен интенсивті ластанған қорғасын өндірісі ауданында өскен қоян арпа өсімдігі тұқымның жасушаларында хромосома мутациялар жиілігі бақылау ауданымен салыстырғанда дәлелді артып отыр. Ауыр металдардың жоғары мөлшерінің улы әсеріне өсімдіктердің төзімділігі және олаардың жоғары концентрциясын жинауы қауіп төндіретіні көптеген әдебиеттерде келтірілген. Біздің зерттеулерімізде қоян арпа өсімдігінің хромосома жиынтығындағы сандық ауытқулар мутагенді фактор болып табылатын ауыр металдардың өсімдіктердің тұқым қуалау қасиетіне генетикалық тұрғыдан қауіп төндіретінін көрсетеді.

Өсімдіктердің генофондын сақтау үшін қоршаған ортадағы мутагенді фактор болып табылатын химиялық қалдық заттардың әсері үнемі анықталып, сараптала отырып олардың осындай қауіпті деңгейдегі мөлшерін азайту және өсімдіктердің табиғи генофондын сақтап қалу мақсатында мониторинг ұйымдастыруы керек.

Қорытынды

1. Шымкент қаласының территориясына ауыр металдардың оның ішінде улылығы жоғары. Қорғасын, мыс, мырыш, кадмий элементтерінің қоршаған орта обьектілеріне таралуына «Южполиметалл» ӨК АК тікелей әсер етеді.

2. Қала территориясында өскен қоян арпа өсімдігіндегі ауыр металдардың мөлшері белгіленген шектеулі концентрациядан біршене есе жоғары.

3. Қоян арпа (Herdeum Іeporinum) өсімдігінің соматикалық жасушаларындағы хромосомалар жиынтығында өзгерістер анықталды, яғни анеуплоидты мутациялардың деңгейі жоғары, бақылау ауданымен салыстырғанда 2-3 есе жоғары.

4. Қоян арпа өсімдігіндегі ауыр металдардың мөлшері мен жасушаларындағы геномды мутациялардың арасында тығыз корреляциялық байланыс бар. Сондықтан қоян арпа өсімдігінің негізінде биосфераның негізгі құрамдас бөлігі- өсімдіктердің генетикалық құрылымына ауыр металдардың жиынтығының кері әсер етеді. Ол өсімдіктердің генетикалық тұрғыдан қалыпты дамуына, өсіп жетілуіне, яғни өсімдіктердің табиғи генофондының сақталуына қауіп тудырады.