1. Классикалық саяси экономияның жалпы мінездемелері және даму кезеңдері

Классикалық саяси экономияның жалпы сипаттамасы кәсіпкерлік іс-әрекет, сауда, ақша айналымы және саудалық операциялар сферасынан басқа өндіріс салаларына ауыса бастаған кезеңінде классикалық саяси экономия пайда болды.Монуфактуралық кезеңнің өзінде-ақ протекциялық меркантелизм өзінің басыыңқы жағдайын жаңа концепцияға экономикалық либерализм концепциясына берді. Осыған орай,мемлекет экономикалық процестерге араласпауы қажет,кәсіпкерлердің бәсекесінде шектелмеген бостандық болуы қажет.

17 ғасырдың аяғында және одан кеиінгі уақытта мануфактуралық экономияның дамыған Европа елдеріндегі жеткен шегі тек ғана мемлекеттің белгілі-бір іс-әрекетіне байланысты елдің байлығын арттыру мүмкін деген қағиданың ескіре бастағанын көрсетті.

Бұл кезеңде, көптеген теориялары мен методологиялық жағдайларпы шын мәнінде ғылыми дәрежедегі классикалык деп аталған жаңа саяси экономия мектебі пайда болды. Бұл кезеңде “Еркін жеке кәсіпкерліктің” маңызы өсті.Ал,бұл жағдай П.Самуэлсонның айтуы бойынша кәсіпкерлік өмірге мемлекеттің ешқандай араласпауы жағдаиына алып келді. Тек 19 ғасырдың аяғынан ғана мемлекеттің экономилығқ қызметтері белең ала бастады. “еркін жеке кәсіпкерлік ”қағидасы жаңа экономикалық ойдың бағыты- классикалық саяси экономияның негізгі ұраны болды. Ал, буржуазиялық саяси экномияның, классикалық саяси эконосмияның ерекше орын көрсету үшін классикалық саяси экономия ұғымын ббірінші рет пайдаланған К. Маркс болды.

Маркстің пікірінше Ұлыбританияда У.Петтиден Д.Рикардоға дейін, Францияда П.Буагиббердің С.Сисмондиге дейін классикалық саяси экономия “буржуазиялық қоғамның шын мәніндегі өндірістік қатынастарын” зерттеді. Классикалық саяси экономия мектебінің өкілдеріне ХХ – ғасырдың біраз ғалымдары атақты А.Смиттің ой пікіплерін жалғастырушыларын жатқызуға болады. Гарвард унивурситетінің проффесоры Дж. Гэльбрейт өзінің “Экономикалықтеориялар және қоғамның мақсаттары” деген кітабында былай дейді: “А. Смиттің идеяларын одан әріқарй дамытқан Д.Рикардо П.Мальтус Дж.С. Милль болды және олар ” классикалық жүйе деген атқа ие болды.

Сонымен классикалық саяси экономия 17 ғасырдың аяғында 18 ғасырдың басында У.Петтидің П.Буагильбердің еңбектерінен басталады. Ал аяқталатын уақыты екі жақт теориялық методологиялық позициядан қарастырылады.

ІІ. Классикалық саяси экономияның даму кезеңдері.

Классикалық саяси экономия дамуын шартты түрде 4 кезеңге бөлуге болады:

1-ші кезең. 17 ғасырдың аяғы мен 18 ғасырдың 50-60 жылдар. Бұл кезеңге нарықтық қатынастардың нығаюы мен меркантелизм идеяларын жойыла бастауы тән. Бұл кезеңнің басталуының негізгі өкілдері У. Петти мен П.Буагилбер болды. Классикалық саяси экономияның 1-ші кезеңінің аяқтаған физиократтар мектеді болды. Ол 1 ғасырдың ортасында Францияда дамыған болатын. Бұл мектептердің өкілдері Ф.Кэнэ мен А.Тюрго таза өнімнің қайнар көзін іздей отырфп, ейбек пен қатар жерге шешуші мән берді.

2-ші кезең. 18 ғасырдың соңғы үш жылдығын қамтиды. Мұнда басқа өкілдерінің бәрімен салыстырғанда негізгі тұлға болған А.Смит болды. Оның “экономикалық адам” және “көрінбейтін қол” ұғымдары экономистердің көп қрпағын экономикалық заңдардың объективті түрде адамдардың ой-санасына қатыссыз стихиялы түрде болатын міндетті және табиғи тәртіп деп есептеуіне алып келді.

3-ші кезең. 19 ғасырдың 1-ші жартысы ол кезде дамыған біраз мемлекеттерде өндірістік төңкеріс аяқталды.Осы кезеңнің өкілдері Ж.Д.Сэй, Ф.Бастиа, ағылшындар Д. Рикардо Т.Мальтус американдық Г.кэри және т.б барлығы да құнның өлшемі жұмсалынған еңбек немесе өндіріс шығындар деп есептеді. Бірақ олардың барлығы да экономикалық ойға өз үлестерін қосты.

4-ші кезең. 19 ғасырдың 2-ші жартысы. Өкілдері Дж С Миль мен К.Маркс осы мектептің ең алдыңғы қатарлы жетістіктерін ең алдыңғы қатарлы жетістіктерін топтастырды. Дж.С.Милль мен К.Маркс бәсеке езіндегі бағаның құрылуын тиімді деп тапты басымдылықты жалған апологетиканы сынай отырып жұмысшы табын жақтап “социолизммен реформаларды”қажет деп таныды. Алайда бұл кезеңде экономикалық ойдың прогресивті түрі маржинализм пайда бола бастады.