4. Харчаванне птушак

Па характары харчавання птушак адносяць да драпежнікаў, вусякаедных, раслінаедных і ўсёедных. Адпаведна страве, якой пераважна харчуецца птушка, створаны прыстасаванні ў будове дзюбы і языка. Дзюбы вусякаедных, драпежных, зерняедных птушак вельмі розныя. Так, вусякаедныя птушкі (ляляк, свіргуль, ластаўка, валасяніца) маюць дзюбу кароткую, вельмі шырокую каля асновы, дзякуючы гэтаму дасягаецца шырокі разрэз і вялікі аб’ём ротавай поласці. Язык вельмі кароткі. У дзятлаў дзюба як далато, доўгі язык на канцы з зазубрынамі, ліпкі. У пішчухі дзюба як пінцэт. Зерняедныя птушкі маюць часта тоўстую, моцную і канічную дзюбу. Тут справа ў тым, як далей апрацоўваецца зерне. Напрыклад, галубы зерне глынаюць (дзюба тонкая і слабая). Яно трапляе ў валлё, а затым у мускулістым страўніку пераціраецца. У цецеруковых дзюбы моцныя з разнымі краямі, якія лёгка адрываюць ад раслін вегетацыйныя часткі. Асаблівыя дзюбы маюць шчаглы, якія дастаюць насенне з суквеццяў, дубанос – з пладоў, крыжадзюбы – з шышак. Дзюбы драпежнікаў больш аднатыповыя, бо асноўная функцыя ў іх разрыванне ахвяры. Сокалы маюць на наддзюб’і зубец, які выкарыстоўваецца для разрыву шыйных хрыбетак ахвяры.

Лапы птушак таксама маюць прыстасаванні для працэсу харчавання. У сокалаў (сапсан, сокал-кабец), якія б’юць птушак на ляту, лапа ўдарнага тыпу (мае кароткую цэўку). Драпежнікі, што здабываюць ахвяр у траве, сярод кустоў, маюць доўгія лапы, шаблепадобныя кіпцюры (ястрабы і луні). У соў адваротнапаласць: здольнасць вонкавага пальца ног варочацца ў бок і назад, што мае вялікае значэнне пры ўтрыманні здабычы.

У розных відаў птушак ёсць прыстасаванні для транспартоўкі корму: у галубоў валлё, у кедраўкі – пад’язычныя, у сойкі – горлавыя ў іншых крумкачовых і ўюркоў – шыйныя мяшкі.

5. Экалагічныя групоўкі птушак

Аднатыповасць агульнай арганізацыі птушак неабходна разумець толькі ў самым шырокім сэнсе слова. У выніку розніцы складу жыцця – спосабу руху, характару стравы і прыёмаў яе здабычы, што ў сваю чаргу вызначылася неаднароднасцю асяроддзя і розніцай умоў, у якіх праходзіла эвалюцыя асобных груп і відаў, – птушкі ў цэлым вельмі разнастайныя.

Прыроднае асяроддзе даволі багатае– лясы перамяжаюцца з палямі, сенажацямі, балотамі, азёрамі і лугамі. У адносінах да птушак гэтыя землі валодаюць рознымі ўласцівасцямі з пункту гледжання кормнасці, ахоўнасці і гнездабудавання – гэта значыць фармуюць розныя экалагічныя ўмовы існавання птушак.

На працягу эвалюцыі кожны від, які ўзнікаў, займаў тую або іншую экалагічную нішу – прастору, дзе працякала яго жыццё ва ўзаемадзеянні з кампанентамі экасістэм і паміж асобінамі віду. Кідаючы позірк на прыроднае асяроддзе Беларусі і разнастайнасць арнітафаўны, можна падзяліць яе на лясных (дзятлападобныя, курападобныя, голубападобныя, шматлікія вераб’інападобныя і інш.); водна-балотных (гусепадобныя, сеўцападобныя, буслападобныя, журавападобныя) і птушак адкрытых прастораў (шматлікія вераб’інападобныя, некаторыя курападобныя).

Такім чынам, экалагічныя групы абядноўваюць шэраг птушак, якія маюць цесную сувязь з тым або іншым прыродным ландшафтам, пераважна ў ім сустракаюцца, знаходзяць там корм, ахову і месца для будавання гнязда. Але ёсць шэраг птушак, асабліва буйных драпежнікаў, экалагічная ніша якіх ахоплівае розныя ландшафты. Напрыклад, арол-маркут гняздуецца на дрэве ў лесе, а корм знаходзіць на адкрытых прасторах (лугах, палях).

Калі разглядаць птушак па іх вонкавай і ўнутранай будове, то падобныя групы аб’ядноўваюць у атрады, у межах атрада вылучаюць яшчэ большую аднастайнасць, якая стварае сям’ю. Першай сістэматычнай адзінкай з’яўляецца від. Менавіта марфалагічна і анатамічна падобныя віды складаюць сям’ю.

Неаднароднасць паветранага асяроддзя і тых умоў, пры якіх птушкам прыходзілася і прыходзіцца лятаць, прывяла да большай разнастайнасці спосабаў палёту і будоў лятальнага апарата. Кожны від птушак лятае па-свойму ў залежнасці ад абставін, у якіх ён жыве. Як бы добра птушка ні лятала ў сваім месцы пражывання, трапіўшы ў чужое для яе асяроддзе, яна можа з добрага лятуна пераўтварыцца ў дрэннага або зусім згубіць здольнасць рухацца ў паветры. Напрыклад, альбатросы і буравеснікі (размах крылаў да 3,5 м) не могуць рухацца ў лесе. Глушэц над морам доўга не працягне. Ён прыстасаваны для палёту на кароткую адлегласць.

У працэсе развіцця жыцця на зямлі птушкі засялілі ўсе геаграфічныя зоны і ландшафты. Доўгае існаванне ў розных умовах прывяло да ўзнікнення экалагічных груповак, якія рэзка адрозніваюцца па ладзе жыцця, вонкавай і ўнутранай будове асобін. Для лясных птушак, акрамя палёту, характэрна яшчэ лазанне па галінах і ствалах дрэў, для наземных – хаджэнне і бег, для водных – плаванне і ныранне. Шэраг птушак спалучаюць гэтыя спосабы руху.

Водныя птушкі маюць шчыльнае апярэнне, моцна развітую копчыкавую залозу, аднесеныя назад ногі, пальцы з плавальнай перапонкай. У межах гэтай вялікай групы сустракаюцца розныя тыпы нырцоў, плыўцоў і надводных лятуноў. Акрамя агульных рыс будовы, ёсць прыстасаванні, якія забяспечваюць ім вызначаную ступеню дасканаласці нырання, плавання або палёту над вадой.

Лясныя птушкі маюць пальцы ног на адным ўзроўні, прычым 3 пальцы павернутыя наперад, а адзін – назад (пераважна ў вераб’інападобных). Сухажыллі аўтаматычна фіксуюць пальцы ў сагнутым стане пры пасадцы на галіну. Дзятлы (2 пальцы наперад, 2 – назад), пішчухі і попаўзні прыстасаваліся да лазання па дрэвах. Дзятлы і пішчухі абапіраюцца ў час руху і сядзення на ствале на хвост. Дробныя птушкі (сініцы, каралькі, чачоткі), якія прыстасаваліся здабываць корм на самых тонкіх канцавых галінках, здольны дзякуючы ўчэпістым і гнуткім пальцам, моцным згінальнікам ног, асаблівай будове тазасцягновага сустава, які набліжаны да цэнтра вагі, падвешвацца да канцоў галін і доўга вісець уніз спіной.

Біялагічная разнастайнасць птушак, такім чынам, залежыць ад экалагічнага багацця, мноства ўмоў іх існавання. Умовы фармуюць вонкавую і ўнутраную будову.