Қоғамдық сананың формалары: саяси

және құқықтық сана. Саяси сана. Бұл –таптардың, ұлттардың, мемлекеттің түбегейлі мақсаттарын қолдап, уақыздап отыратын қоғамдық ой формасы. Саяси идеялогия қоғамдық құрылым, саяси партия мен мемлекеттердің мүддесін қорғау үшін п.б. ж/е соны іске асырды. Оның нақты белгісін саяси идеялогиядан, саяси партиялар бағдарлама ларынан, мемлекеттердің Конституция ларынан, мемлекет және саяси қайратккерлердің еңбектерінен, сөйлеген сөздерінен көруге болады. Саяси санадағы басты мақсат – әкімшілдік –әміршілдік жүйенің қалдықтарын жою, демократиялық яғни халықтың өз өкіметіне, дүниені дүрдараз қоғамдық жүйелерге бөлуден гөрі қайшылықтары болса да, көп жағынан біртұтас өмір екенін ұғынып, соған көшу болып табылады. Қазақстан- 2030» деп аталатын стратегиялық бағ-да атап көрсетілген 7 басыңқы бағыттардың бірі «ішкі саяси тұрақтылық пен қоғамның бірлігі»-деп аталуы- соның айғағы. Құқықтық сана. Тарихта бұл сананы ендірген- үстем тап, оның көзқарастары. Мақсаты – оның экономикалық және саяси мүдделерін жақтап, оны нығайту. Құқық дег-з, К.Маркстың айтқанындай, экономикалық жағынан үстем таптың заңға айналдырылған еркі. Қазіргі қоғамымызда құқықтық сана нег. Мақсат – демок-ны, заңдылық нормаларын, адамдардың құқығы мен бостандығын қорғау. Біздің елімізде құқықтық мемлекет орнатудың күн тәртібіне қойфлуына байл. Құқықтық сананың маңызы орасан зор артып отыр. Қандай жұмыс жасалса да, ол құқықтық принциптерге негңзделген болуы қажет.

Қоғамдық сананың формалары: эстетикалық, діни сана.Сана– адам миының функциясы, оның мәні шындықты белсенді де мақсатты түрде бейнелеуінде. Сана – ми қызметінің нәтижесі,ол миға сезім мүшелері арқылы сырттан келетін әсердің арқасында ғана туады. Эстетикалық сана. Қоғамдық сананың тағы бір формасы өнер. Ол объективті ақиқатты бейнелеп көрсетеді. Көркемдік бейне-құбылыстарды нақты сезімталдық түрде барынша ерекше, типтік тұрғыдан бейнелейді. Былайша айтқанда, ол жалпылық пен жекенің, объективтік пен субъективтік, материалдық пен идеялықтың диалектикалық ерекшеліктерінің бірлігі. Көркем бейне негізінде дараланған, нақтыланған сын-сипат жатады, сонымен қатар ол дара, жеке, нақты адам бейнесі арқылы көпшілікке белгілі, түсінікті типтерді, құбылыстарды сомдап, бейнелейді, жаманнан жирентеді, жақсыға ынталандырады. Діни сана. Дін объективті ақиқатты адам ойында түбегейлі өзгертіп, қиялишылдық түрде бейнелеу. Діндердің ең жоғарғы сатысы – таптық қоғамдарда пайда болған, содан бері келе жатқан монотеистік сенім. Оған жататында – буддизм, христиан, ислам, иудаизм діндері.

Қоғамдық-тарихи тәжірибенің, қоғамдық қажеттіліктің, мақсаттардың анализі. Тарихты объективтік тұрғыда түсіну өзіңнен бұрынғы алдыңғы қатарлы қоғамдық ойдың жай жалғасы емес, қоғамтану тарихындағы мүлдем жаңа сапалы кезең. Тарихқа объективтік көзқарастың қалыптасуы табиғатты да , қоғамды да қамтитын біртұтас ғылыми –фил/қ дүниетанымдық негізі болады. Қоғамды ғылыми принциптер негізінде зерттеу нәт-де, оны даму заңдылықтарын ашу барысында әлеуметтану, саясаттану ілімдері дүниеге келді. Ол ғалымдар адамзат тарихын түсіндірудің кілтін, көзін қоғам-ң мат-қ, эконом-қ қатынастар жүйесін шығарып, оны жан-жақты терең талдап, дәлелдеді. Қоғам құбылыстар, процестер заңды дамиды. Бұл заңдар объективті сипатта болады. Өзінің іс-қимылы мен практикалық қызметінде адам даму заңдары-ң өмір сүріп тұрған жағдайлары мен шарттарына ықпал жасайды, бірақ заңдардың өзін қолдан жасап, не жоя алмайды. Екінші жағынан оның өзі даму заңдары-ң объективтік сипаты адам санасының қабілетсіздігін, түсініксіздігін, ұғымсыздығын туғызбайды.

Қоғамның дамуы - қоғамдық-экономикалық формацияның тарихи процестердегі өзгеріске түсуі. Қоғам, адам және қоғамдық қатынастар туралы ой-пікір, идеялар мен ұғымдар алғашқы қауымдық қоғам дәуірінде-ақ қалыптаса бастаған. Қоғамдық-экономикалық фармациялар деген не? Ол – өзіндік экономикалық, саяси, әлеуметтік, идеологиялық ерекшеліктері бар құбылыс. Өйткені тарих біркелкі, үздіксіз ағып жатқан өзен емес, ол бөлшек-бөлшек буындардан, кезеңдерден тұрады. Тарихтың ондай буындары мен кезеңдерін әлеуметтік-экономикалық формация дейміз. Әр формацияның өзіндік заңдары, өзіндік меншіктері, таптары, базисі мен қондырмасы болады.

Қозғалыс ұғымы. Қозғалыс және даму. Қозғалыстың негізгі формалары. қозғалыс материяның түрлі элемент-ң өзара әрекеті қ-с дег-із кез келген өзгеріс.Қ-с д-із мат-я-ң жалпыға ортақ атрибуты,о-ң ө-р сүру тәсілі.Дүниеде қо-сыз мат-я-ң болмайтыны сияқты мат-ясыз қозғалудың да болуы мүмкін емес. Қозғалыс өзара әрекет.Ф-қ пайымдау кеңістік,уақыт,қ-с ж/е болмыс-ң бірлікте екенін көрсетеді.

2. Қозғалыс: барлығы қозғалыста, яғни оларды қозғалысқа келтіретін күш бар.Алғашқы күш құдай

3. Мақсат: дүниедегінің бәрі мақсатқа байл.ты жаратылған, мақсатқа бағыттап отыратын Құдай

Марксизмнің пайда болуының қоғамдық-тарихи және жаратылыстанулық алғышарты.Марксизмдегі қоғамның әлеуметтік құрылымы. Философиядағы жатсыну мәселесі. Марксизм материалистік ілім,яғни негізін салушылар К.Маркс, Энгельс,Ленин.Марксизм фил.ң пайда болуы тікелей әлеум. алғышарт. байланысты,яғни өнеркәсіпті жұм.шы тобының дамуы ж.е оның революц.қызметінің өсуі. Марсизмнің п.б.ң ғылыми себептері:1)Клеткалардың ашылу заңы 2)Энергиялардың сақталу заңы 3)Дарвизм энергиясы.17-18г буржуазиялық рев.р көптеген жерлерде феодалдық қоғамдық құрылыстарды қиратты. Бұл капиталимге үлкен әсерін тигізді.Басты мақсаты жұмысшы тобының азаттық күресін ғылыми тұрғыда бекіту.Маркс пен Энгельстің өткеннен қалған ф.ң көзге алып қайта өндеуі өздері жүзеге асырған ф.ы револю.прогреспен біртұтас процесс болды. Нег.мазм. дүниеге ғылыми ф.ң көз қарас қалыптастыру ж.е одан әрі даму болып табылады. Маркс пен Энгельс Гегелдің диалектикасын сынай отырып рев.лық демократтар рет.де, кейін Гегельшілерге қосылды кейбір ф.р Маркс пен Энгельстің диале.қ әдісімен Фейербахтың метафизика.қ матер.теориясының жай ғана қосындысы ретінде түсіндіріледі.Марсизмінің ф.да саған револя.ң төңкерілісінің нег.болып ғылыми материалық теорияны ғылыми диалектикалық әдіспен біріктіру т.б. Маркске дейін материализм пайымдауының сипаттамасы болады. Яғни оның өкілдері дүниені практикалықта тәеул адамдардың дүниені өзгертуге бағытты мақсаттарын іс әрекетіне байланыссыз деп таныту. Ал диалек.ң материалдық өкілдері керісінше адамдардың дүниені танып білуінің нег.практикада деп білуі. Оның ішінде материалдың игіліктерді өңдіруге бағытталған іс әрекет.Маркс пен Энгельсқа дейінгі ф.ның өзінің ф.қ системасын өзгермейтін түпкілікті дайындалған обсолюттік ақиқат деді. Мыс.Гегель өзінің ф.қ жүйесін обсолюттік шыңдық деді, ал Маркс пен Энгельс бұған қарсы шықты яғни ғаламдық қоғамдық практиканың даму барысында өзгеріп бай түсетін ғылым деді. Ғылым обсолютті ақиқат емес. Маркстің ойынша ж.ң басқа ғылымдардан ерекшелігі ешқашан аяқталып біткен ақиқат жоқ. Себебі өмірдің өзінде дамуы аяқталған, өзгермейтін, дамымайтын еш нәрсе жоқ. Згермейтін түпкілікті ақиқатқа талпыну өмірден қол үзген докматизмге әкеледі. Энгельс: «Біздің іліміміз догма.емес іс әрекетке дег.жетекші, яғни бұл сөздер марксизм ф.ң жасампаздық екенін айқындайды, яғни Маркстің ф.қ принциптері мен қағидалары қоғамдық дамудың практикасымен әрдайым болағып дамып отырады. Ал ол жасампаздық сипатын нәт.ң жазылуынан круге болады» 19ғ. жаратылыстану ғылыми жаңалықтар Материализмнің ғылыммен бірлікте екенін, ал идеализмнің дінмен туыстас екенін өткен тараулардан білеміз. Ғылымда ірі жаңалықтар ашылған сайын материализм өз формасын өзгертеді, яғни дамиды. XIXғ.ң ортасына қарай жаратылыстану ғылымында ірі ірі жаңалықтар ашылды.Олардың ішінде әсіресе үш жаналық диалектикалық материализмінің тууына ғылыми нег.болды. XIXғ.ң 40ж.ң басында неміс дәрігері Р.Майер энергиясының сақталу ж.е айналу заның ашты. Бұл заң б.ша қозғалыстың формасының белг.бір мөлшері басқа бір қозғалыс формасының дәл сондай мөлшеріне айналады. Бұл заңды теориялық ж.е тәжірибелік жағынан Г.Гельмгольц пен М.Фарадей дәлелдеді,ал Дж.Джоуль мен Э.Ленц жылудың механикалық эквивалентін анықтады, яғни механикалық энергияның қанша мөлшері жылу энергиясының бірлігін беретінің есептеп шығарады. Бұдан материяның қозғалысы оның уақыт пен кеңістікте жай орын ауыстыруы,яғни механикалық қозғалысы ғана емес, материя қозғалысының формалары заңды түрде бір біріне өтіп отырады деген қорытынды шығады. Ал бұл материяның сапалық өзгерісі болып табылады.Егер марксизмге дейинги материализмнің өкілдері табиғатқа қозғалыс сыртай енгізілмейді ол материяның өмір сүру тәсілі деп пайымдаған болса, енді бұл ф.қ қағиданы жаратылыстану ғылымдарының дәлелденуіне ж.е материя мен қозғалыстың бірлігін диалектикалық тұрғыдан түсіндіруіне мүмк.к туды. Рас, Майерде, басқа жаратылыс зерттеушілер де энергияның айналу занынан ф.қ қортындылар жасай алмады: бұл аса маңызды қорытындыларды тұңғыш рет Энгельс тұж.ды.Жаратылыстанудың тағы бір аса маңызды жаңалығы тірі организмдердің клеткалық құрылысының ашылуы болды. ОЛ бүкіл органикалық дүниенің бірлігінің диалектикалық материалистік ұғымын тұж.ға алып келді. Клеткалардың бар екендігі XVII-XVIIIғ.да ақ белгілі болатын. Бірақ клеткалардың физиологиялық рөлі, клеткалар жануарлар мен өсімдіктер тканьдерінің анатомиялық бірлігі болып табылатыны тур.мәселелер зерт.ң күн тәртібіне XIX ғ.да қойылды. Неміс биологтары М.Шлейден, Шван 1838-1839жылдары тірі организмдердің клеткалық теориясын тұж.ды .Бұл теория организмінің п.б.ж.е дамуы клеткалардың көбеюі олардың тууы ж.е өлуі тур.жолымен үздіксіз жаңарып отыруы арқ.іске асатының дәлелдеді. Клеткалық теория барлық тірі организмінің ішкі құрылыс бірлігін дәлелдей отырып, сонымен бірге олардың шығу тегінің бірлігінде көрсетіп берді. Клеткалық теориядан туатын диалектикалық материалистік қорытындыларды Энгельс өзінің «Анти дюринг» ж.е «Табиғат диалектикасы» деген еңбектерінде тұж.ды. Дарвиннің эволюциялық теориясы XIXғ.ң ортасында жаратылыстануда ашылған үшінші ұлы жаңалық. Дарвин жануарлар мен өсімдіктердің түрлері еш нәрсемен байланыссыз, кездейсоқ, «Құдай жаратқан», өзгермейтін түрлер келген түсініктердің жалғандығын дәлелдеп, теориялық биологияның нег.салды. Ол өсімдіктер мен жануарлардың түрлері өзгеріп отыратының олардың шығу тегі бір екенін дәлелдеді. Дарвин адам жануарлар жүйесі дамуының ең жоғ.жемісі деп қарап , адам жайындағы бұған дейін діни идеалистік теориялармен түсініктердің жалғандығын көретіп берді. Түрлердің арасындағы эмпериялық жолымен көрсетуге болатын сапалық айырмашылықтардың п.б. себебін түсіндіру үшін Дарвин стихиялы түрде болып жататын табиғи сұрыпталу жайындағы ілімді тұж.ды Дарвин организмдердің құрылысы не себепті басқаша емес, дәл сондай екенін қоршаған тіршілік жағдайларына бейімделуінен болатының табиғи сұрпталу тұрғысынан ғылыми түсіндіре отырып, бұл жайындағы діни идеалистік түсініктерді әшкере етті. Маркс пен Энгельс Дарвиннің эволюциялық теориясын шын мәніндегі диалектикалық материалистік теория деп бағалады, мбірақ Дарвиннің саналы диалектик болмағаның атап көрсетті. Сонымен Маркс пен Энгельс өздерінінің ф.қ ілімін тұж.п дамуту үшін тек қоғамдық ғылымдардың жетістігі мен тарихи әлеуметтік практиканың жаңалықтарына ғана сүйенген жоқ, сонымен бірге өз замандағы жаралатыстанудың ұлы жаңалықтарын да пайдаланды.

Маркстік философия. Диалектикалық материализмнің негізгі идеялары мен принциптері. Марксизм – 1,5 ғасыр бойы адамзаттың тағдырларына әсер еткен философиялық, экономикалық және әлеуметтік саяси доктрина. Негізін қалаушылар–КарлМаркс,ФридрихЭнгельс. Маркс және Энгельс негізгі материалисттік диалектикадан құралған диалектикалық материализмді жасады. Энгельтің ойынша диалектикалық материализмнің пәні табиғаттың ең жалпы диалектикалық заңдарын, тарихты және тануды, соның ішінде және ең алдымен – ойлауды зерттеу болыптабылады. Материалисттік диалектика, диалектикалық – материалисттік дүниеге көзқарастың түйінін құрайды, зерттеу әдісін құрастырады. Диалектика – теория және әдіс. Дамудың жалпы теориясы, материалисттік диалектика басқа да кез келген ғылымдар сияқты, категориялар мен заңдардан, принциптер жүйесінен тұрады. Объективтілік пен жалпылық принципі. Бұлш принцип философияның негізгі иәселелсін материалисттік тұрғыдан шешуіне, әлемнің материалдық бірлігіне және сананы, материя болмысының бейнеленуі ретінде түсінуіне байланысты. Жан-жақтылық принципі. Метофизиканың ең негізгі жетіспеушілігі – заттар мен үдірісті қарастыруға бір жақтылық. Диалектика әрбір затты., құбылысты көптеген байланыстардың және қатынастардың жиынтығы ретінде қарастырады. Қажеттілік және мүмкіншілік тұрғысынан құбылысты бір сәтте қарастыратын сияқты, жан-жақтылық принципіне жеңіл желпі қарауға болмайды. Адамның білімдері әрқашан салыстырмалы, тұрақты дамитындығынестеншығармаукерек. Жан-жақтылық принцип салыстырмалы білімімізді абсолютқа, догмаға айналу әрекетінен сақтандырады. Даму принципі. Бұл шын мәнінде, материалисттік диалектиканың негізгі принципі, өйткені оны даму туралы ғылым деп айтуға болады. Даму принципі диалектиканың басқа қалған принциптерін біріктіреді және синтезін жасайды. Даму – бұл қозғалыс және өзгеріс, бірақ терминді анықтауда бұл сипаттамалар жеткіліксіз, оның себебі қозғалыстар және өзгерістер тек сандық жағынан көрініп сапалы өзгерістермен байланысты болмауы да мүмкін. Яғни, даму – бұл бағытталған қайталанбайтын жүйенің қайшылықтар арқылы туындаған сапалы өзгерістер. Соныдықтан философияда екі қарама-қайшы диалектика және метафизика әдістеінің бар болғандығынан және бар болатындығынан дамуды екі қарама-қарсы тұрғыда сипаттай беруге болады. Бірақ, айта келетін жай, даму дегеннің өзі жалпылама даму емес. Ол әрқашан да материалдық немесе идеялық нақтылы жүйелермен байланысты. Әлемнің әртүрлілігі, дамудың әртүрлілігінде бейнеленеді, олар түзу сызықты және ирек тектес, жылдамдатылған және баяулатылған және т.б. түрлерде болады. Үдірістің біркелкі «таза» күйді өту тек қана абстрактілі жағдайда болады. Маркс және Энгельс философия трихында ең алғаш рет диалектикалық-материалисттік таным теориясын жасап шығарды. Энгельстің пікірі бойынша, егер сананы, ойлауды, таза натуралисттік, болмыс пен табиғатқа қарсы алдын-ала берілген жәй қарапайым тұрғыда қарастырсақ онда таңқаларлықтай түсініксіз тепе-теңдікті, таным мен болмыстың заңдылықтарының сәйкестігін көрген болар едік, дейді. Ал енді ойлау және сана дегеніміз не, олар қайдан алынады деп сауал қойсақ онда біз, ол – адам миының жемісі және адамның өзі – белгілі бір дамыған ортаның нәтижесі екендігін көреміз. Әрине осыған байланысты табиғат өнімдері, табиғаттың басқа байланыстарына қарама-қарсы болмайтындығы өзінен-өзі. түсінікті. Субъективті диалектика, өзіне тән түрлер арқылы объективті әлемнің диалектикасын бейнелейді. Бейнелеу механикалы емес, айна бейнесі тәрізді емес, ол танымның субъектісімен және танылушы объектінің өзара белсенді әрекеттестігі. ОРлар, шындықты танудың, диалектикалық қайшылықты үрдіс екендігіне сенеді. Таным процесі диалектикалы, ақиқат – қатып қалған ақырғы қорытынды емес, ол толыссыз белгілі бір салыстырмалы ақиқаттан басқа салыстырмалы ақиқатқа, бірақ абсолютті ақиқаттың едәуір бөлшегін қамтитын ақиқатқа өтетін үдеріс. Таным теориясының түбегейлі сұрағы ақиқаттың межесін негіздеу болып табылады. Бұл мәселені шешу үшін марксизмнің негізін салушылар, қоғамдық тарихи практиканың концепциясын жасады. Олардың түсінуінше практика – қоғамдық адамның материалдық, сезімді азаттық, мақсаттылық қызметі. Оның мазмұны табиғи және әлеуметтік объектілерді өзгерту және игеру болып табылады. Практиканың негізгі түрлеріне материалдық игіліктердің өндірісін және еңбекқұрал-саймандарын, әлеуметтік қарекетті жатқызады. Марксшілдер практика құрылымынан адамның мақсаты және қарекеттерінің себептері туындайтын қажеттілікті ерекше бөліп қарайды. Өзінділік нақтылығымен практика, олардың пікірінше, ақиқаттыңеңжоғарғымежесіболыптабылады.Адам табиғатқа әсер етеді және оны өзгерте отырып, өмір сүрудің жаңа жағдайын жасайды. Практикалық өзгерістердің барысында әр алуан қажеттіліктер туындайды. Соның ішінде техникалық, ал «олар ғылымдағы ондаған университеттерден көбірек алға жылжытады». Сайып келгенде, практика ақиқаттың межесі ғана емес, сонымен қатар оның қозғаушы күші және танымының мақсаты болып табылады.

Материяның философиялық ұғымының қалыптасуы. Материя.Ол әлем мен адамды табиғи себептерге сүйене отырып зерттеудің ұзақ тәжірибесінен туындаған.Материя туралы В.И. Ленин: “М-я дег.з-а-мға о-ң түйсіктері арқ-ы мәлім болатын, біздің түйсіктерімізге тәуелсіз бола отырып, сол түйсіктеріміз арқ-ы көшірмесі алынатын, суреті түсірілетін, бейнесі жасалатын, объективтік реалдылықты белгілеу үшін қолданылатын ф-қ категория” Яғни, м-я дег.з біздің сана-сезімізден тыс өмір сүретін реалдылық, өйт-і ол а-м-н, адамзаттан тыс өмір сүреді.