9. Көлбеу қиманы салу.

10. Көріністерді салудағы шарттылықтар мен ықшамдаулар.

Сызбалар қарапайым және түсінікті болу үшін, сонымен бірге сызбаны орындауда уақытты үнем- деу үшін 2.305 – 68 МЕСТ келесі шарттылықтар мен ықшамдаулар- ды ұсынады. Егер кескін (кӛрініс, тілік) симметриялы фигура болса, кескін- нің жартысын (2.23 сур. А кӛрінісі) немесе жартысынан кӛбірегін ирек сызықпен шектеп (2.23 сур. Б – Б тілігі) сызуға болады. Егер нәрсенің біркелкі орналасқан бірдей бірнеше элементі болса, онда сызбада оның бір-екі элементі тұтас, ал қалғандары – ықшам немесе шартты түрде кӛрсетіледі (2.24 сурет).Біртіндеп ӛту сызығы тұтас жіңішке сызықпен кескінделеді. Бір беттің келесіге біртіндеп ӛту сызығы шартты түрде кӛрсе- тіледі немесе мүлде кӛрсетілмейді (2.25 сурет). Пластиналар, сонымен қатар тетікбӛл- шек элементтерінің (тесіктер, фаска, ойық- тар және т.б.) ӛлшемдері 2мм немесе одан кіші болса, нәрсенің масштабынан ауытқып, үлкейтіліп кӛрсетіледі. Дӛңгелек фланецте орналасқан тесіктер- ді тілікте қиюшы жазықтыққа түспейтіндей етіп орындау керек. Винттер, тойтарма шеге, шпонкалар, біліктер, шатундар, тұтқалар (рукоятка) сияқты тетікбӛлшектер бойлай тілінген тілікте тұтас орындалады. Маховиктер мен тісті дӛңгелектердің шыбықтары, қатаңдық қыр, ушкалар сиқты тетікбӛл- шек элементтеріне тілік орындағанда қиюшы жазықтық ості бойлай орналасса, бұл бӛлшектер тілікте штрихталмай кӛрсетіледі (2.26 сурет). Егер қиюшы жазықтық мұндай элементтерге еніне бағытталса, онда штрихталады (үстінен қараған кӛріністе ушконың жергілікті тілігі, 2.26 сурет) 19 Поперек қимасы тұрақты немесе заңды ӛзгеріп отыратын ұзын нәрселер немесе элементтерді (біліктер, тізбектер, шыбықтар, фасон- ды жайма, шатундар, т.б.) үзіп бейнелейді (2.27, а.б). Тұтас тор, ӛрнек, рельеф, накатка және т.б. мүмкіндігінше ық- шамдалып кескінделеді (2.27, в сурет). Нәрсенің жазық бетін бӛліп кӛрсету үшін тұтас жіңішке сызық- пен диагональдар жүргізсе болғаны (2.27, г сурет).

11. Қималарды салудағы шарттылықтар мен ықшамдаулар.

12. Тіліктерді салудағы шарттылықтар мен ықшамдаулар.

13. Шығарылған элемент.

Егер нәрсенің қандай да бір бӛлігі графикалық нақтылықты қажет ететін болса, оның шығарма элемент деп аталатын қосымша кескіні (кӛбінесе үлкейтілген) қолданылады. Шығарма элементті қолданғанда кескінге сәйкес орны тұйық тұтас жіңішке сызықпен (шеңбер немесе овал) кӛрсетіліп, реттік номері шығар- ма сызық сатысына рим цифрымен белгіленеді (2.22 сурет). Шығарма элемент үстіне де дәл сол цифр қойылып, шығарма элементтің орындалу масштабы кӛрсеті-леді (мас- штабтар әртүрлі болуы мүмкін).

14. Стандарт аксонометриялық проекциялар. Мест 2.317-69

Нәрселердің аксонометриялық проекцяларын тұрғызу ережелері 2.317-69 МЕСТ – да қарастырылған. Мемлекеттік стандарт аксоно- метриялық проекциялар түрлерінің ішінен нәрсе кескінінің аз бұрма- ланатынын және сызбасын тұрғызуға қолайлысын ұсынады. Аксонометриялық проекциялардың барлық түрі де екі пара- метрмен: аксонометриялық остер бағытымен және белгілі бір аксоно- метриялық жүйе түзетін остердегі бұрмалану кӛрсеткіштерімен сипатталады. 2.317-69 МЕСТ – да келтірілген кӛптеген аксонометриялық проекциялар ішінен оқу сызбасында кеңінен қолданылатыны тік- бұрышты изометрия және тікбұрышты диметрия. Тікбұрышты изометриядағы аксонометриялық остердің орналасуы 2.28 суретте келтірілген. Х, У, Z остеріндегі бұрмалану кӛрсеткіштері 0,82-ге тең. Тікбұрышты диметриядағы остердің орналасуы 2.29 суретте келтірілген. Бұрмалану кӛрсеткіші У осінде 0,47-ге, ал Х, Z остерінде 0,94-ке тең. Аксонометриялық проекцияларды тұрғызуда мұндай бұрмалану кӛрсеткіштерін қолдану ыңғайсыз болғандықтан, 2.317-69 МЕСТ-на сәйкес тікбұрышты изометриялық проекцияны Х, У, Z остерінде бұрмаланусыз, яғни бұрмалану кӛрсеткішін 1-ге тең етіп орындайды. Тікбұрышты диметриялық проекцияны орындағанда, У осіндегі бұрмалану кӛрсеткіші 0,5-ке, ал Х, Z остерінде 1-ге тең етіп алады.

15. Тіліктің бөлігін көріністін бөлігімен біріктіріп сызу. Жергілікті тілік.

Жергілікті тіліктер Қарапайым тіліктерге жергілікті тілікті де жатқызуға болады. Нәрсенің жекелеген шектеулі жерінің пішінін кӛрсету қызметін атқаратын тілік – жергілікті тілік деп аталады және кӛріністе тұтас ирек сызықпен шектеледі. Бұл сызық кескіндегі басқа сызықтармен беттеспеуі керек (2.14 сурет)

16. Қарау (проекциялау) бағытының белгілірі.

17. Бұрудың белгілері.

18. Жаюдың белгілері.

19. Жадығаттардың қимадағы графикалық белгіленуі. МЕСТ 2.306-68*

5Графикалық материалдардың белгіленуі және оларды сызбаларда көрсету ережелері (МЕСТ 2.306-68*) Бұл стандарт материалдардың қимада және қасбетте графикалық түрде белгіленуін қарастырады (кесте 7). 14 Кесте 7 – МЕСТ 2.306-68* бойынша материалдардың графикалық түрде белгіленуі Материалдар Белгіленуі Материал түріне қатыссыз жалпы белгіленуі Металдар және қатты қорытпалар Металл емес матриалдар, соның ішінде талшықты монолитті және тақталы (нығыздалған), төменде келтірілгендерден басқа Ағаш Табиғи тас Керамика және қалауға арналған силикат материалдар Бетон Шыны және басқа да жарық өткізгіш материалдар Сұйықтықтар Табиғи топырақ Кез келген материалдан төгу 15 Үзілме параллель сызықтарының арасында ауданына байланысты 1-ден 10 мм – ге дейін қалтырылады. Бұл ара қашықтық бірдей масштабта орындалатын бұйымның барлық қималарында тұрақты болуы керек; Үзілме көлбеу параллелль сызықтар сызба шеткі сызығына 450 бұрышпен жүргізілуі тиіс (сурет 6, а). Егер сызба шеткі сызықтарына 450 бұрышпен жүргізілген үзілме сызықтарының бағыты контур сызықтарымен немесе осьтік сызықтармен сәйкес келсе, онда 450 бұрыштың орнына 300 немесе 600 бұрыш алу керек. (сурет 6, б, в,). а) б) в)

Сурет 6 – Үзілме сызықтарды жүргізу тәсілдері Бір бұйымның барлық қималарында үзік сызықты штрихтау бірдей бұрышты көлбеулікпен орындалады, және ол көлбеулік барлық қималарда бір бағытта орындалуы шарт. Екі тетікбөлшектің жапсарлас қималары үшін штрихтау көлбеулігін екі бағытта жүргізу керек (сурет 7, а); а) б) в) г)

Сурет 7 – Тетікбөлшектерде үзілмелі сызықтарды салу

• үш немесе одан да көп жапсарлас қималарды штрихтауда үзілмелі

 сызықтардың параллель сызықтары арасындағы ара қашықтықты өзгерту керек (сурет 7, б); қиманың тар және ұзын аудандары (мысалы, штампталған, жаншылған

 және т.б бұйымдар), сызбада ені 2 –ден 4 мм – ге дейін болса, онда 16 бұйымның шеттеріжәне контуры бойынша толық штрихталады да, ал қиманың қалған бөлігін аздаған көлемін әр жерден штрихтайды (сурет 7, в); сызбада ені 2 мм-ден кем болатын қиманың тар аудандары әдетте материалына қарамастан қарайтылған болып көрсетіледі. Егер бірнеше жапсарлас қиманы қарайтқанда олардың арасында 0,8 мм – ден кем емес саңылау қалдырылады (сурет 7, г).

20. Металдың қимадағы белгілеу.

21. Бұйым. Бұйымның турлері. МЕСТ 2.101-68.

22. Конструкторлық құжаттардың түрлері. МЕСТ 2.102-68; МЕСТ 2. 103-68

23. Негізгі конструкторлық құжат.

24. Конструкторлық құжаттарды дайындау кезендері.

25. Машинажасау бұйымдарының жадығаттары және оларды сызбаның негізгі жазуында көрсету.

26. Нәрсенің тік бұрышты изометриясын салу.

2.317-69 МЕСТ-на сәйкес тікбұрышты изометриялық проекцияны Х, У, Z остерінде бұрмаланусыз, яғни бұрмалану кӛрсеткішін 1-ге тең етіп орындайды.

27. Нәрсенің тік бұрышты диметриясын салу.

Тікбұрышты диметриялық проекцияны орындағанда, У осіндегі бұрмалану кӛрсеткіші 0,5-ке, ал Х, Z остерінде 1-ге тең етіп алады

Тілік пен қима. Олардың айырмашылығы

Қима деп детальді жазықтықпен ойша қиғаннан шыққан фигура кескінін айтамыз. Қимада деталь ойша кесіледі де, оны қиюшы жазықтықта орналасқан бөлігі ғана кескінделеді. Детальді қиюшы жазықтықтың арғы және бергі жағында орналасқан бөліктері сызылмайды. Қима сызбаны оқуды жеңілдету үшін қолданылады. Нақтырақ айтсақ белгілі заттың пішінің ұғынуға, көріністер санын, сызбалық орындау уақытын азайту үшін қолданылады.

Тілік дегеніміз бір немесе бірнеше жазықтықпен ойша қиылған тетік бөлшектің кескіні. Тілікте нәрсенің қиюшы жазықтықтың өзінде және оның ар жағында жатқан бөліктерді кескіндеп көрсетеді.

Тілік нәрсенің ішкі құрылысын сызбада анық және түсінікті етіп көрсетуге мүмкіндік береді.

• Тек бір қиюшы жазықтықтың көмегіменалынған тіліктіқарапайым тілік деп атайды.

• Горизонталь тілік деп горизонталь проекциялар жазықтығына параллель қиюшы жазықтықтың көмегімен алынған тілікті айтады.

• Вертикаль тіліктер-қиюшы жазықтық горизонталдь проекция жазықтығына перпендикуляр орналасады. Вертикаль тілік фронталь тілік және профиль тілік болып екіге бөлінеді.

• Егер қиюшы жазықтық горизонталь проекциялар жазықтығына қандай да болмасын бұрыш жасай орналасса, ондай тіліккөлбеу тілік деп аталады.