9. Жер мониторингі жайлы далпы түсінікті сипаттаңыз.60. Жер мониторингісінің аумақтық желісін құру

Жер мониторингi болып жатқан өзгерiстердi уақтылы анықтау, оларды бағалау, одан әрi дамуын болжау және керi әсерi бар процестердi болдырмау мен оның зардаптарын жою жөнiнде ұсыныстар әзiрлеу мақсатында жүргiзiлетiн жер қорының сапалық және мөлшерлiк жай-күйiн базалық (бастапқы), жедел, мерзiмдi байқау жүйесiн бiлдiредi.

 Адамның әртүрлі ғылыми және тәжірибелік іс-әрекетінде бақылау әдісі қолданылады. ҚоршағанортаныбақылаудыұйымдастырудыңүлгілеріГайСекундаПлинийдің «Жаратылыстарихы» кітабындасипатталған. Ортағасырларғадейінгіеңтолықэнциклопедияболыпсаналатынотызжетітомдаастрономия, физика, география, зоология, ботаника, ауылшаруашылығы, медицинажәнетарихбойыншамәл»меттеркелтірілген. Соңғыжүзжылдабақылаужүйелітүрдежүргізіліпотырады.

Сонымен, ластаушылардыңмониторингжүйесіқазіргіуақыттағытабиғиортаныбақылауқызметініңбөлігіболааладыжәнеоныңбақылаубекеттерініңжүйесін, телекоммуникацияларжелілерін, мәліметтердіөңдеуорталықтарынпайдаланаалады. Антропогендісипаттабарөзгерістердіанықтайтынқоршағанортадағыбақылаужүйесініңжұмысынқамтамасызетуүшінондағытабиғиөзгерістержайлытолықақпараткерек, яғнимониторингжүргізуқажет.

Жермониторингіжерресурстарынбасқарудыңжалпыжүйесінекіреді. Бұлжүйекелесібір-біріменбайланыстыблоктардықамтиды: жергеорналастыру, жеркадастры, ізденістер, мониторинг, геоақпараттық-техникалықблогы.

Ал жер мониторингі болса үш өзара байланысты блоктардан тұрады:

Биосфералық (жаһанды)

Биологиялық (санитарлық)

Геоэкологиялық (табиғи шаруашылық)

Жер ресурстарын басқару Агенттігімен жүргізілетін мониторинг геоэкологиялық мониторингтің бөлігі болып табылады.

Жер мониторингін жүргізу мақсаты – табиғатты қорғау іс-әрекеті және экологиялық қауіпсіздікті басқару ақпаратты қамтамасыз ету.

ҚР барлық жер қоры жер мониторингісінің объектісі болып табылады.

Жер мониторингінің талаптары:

• жер қорының құрылымы мен түрлі жерлердің күйінің өзгеруін уақытымен анықтау, өзгерістерді бағалау, болжау, зиянды процестердің салдарын алдын алу және жою жайлы ұсыныстарды әзірлеу;

• жер кадастрын жүргізуді, жерді тиімді пайдалануды, жерге орналастыруды ақпаратпен қамтамасыз ету;

• жер учаскелері мен жер алқаптарының күйін бағалау;

• топырақ құнарлығының өзгеруі, топырақтың ластануы және топырақтағы басқа да өзгерістермен байланысты процестердің дамуын бақылау;

• табиғи азық алқаптарының өсімдік жамылғысы күйінің өзгеруін, топырақтың деградациясын, оның қалпына келу қарқынын, радионулейдтердің жиналу деңгейін, сонымен қатар, топырақтың антропогендік жүктемелерге төзімділік дәрежесін бақылау;

• елді мекендердің, өндірістік объектілердің астындағы жерлердің күйін бақылау;

• жердің күйін жүйелі түрде бақылау;

• жер қорында болып жатқан өзгерістерді анықтау, осы өзгерістерді бақылау және талдау;

• зиянды  процестердің алдын алу және жою жайлы ұсыныстарды әзірлеу;

• нысаналы мақсатын және рұқсат етілген пайдалану түріне байланысты жерді пайдалануды үздіксіз бақылау;

• белгілі уақытқа жердің сапалық күйі жайлы болжау жасау;

• әкімшілік-территориялдық құрылымның шекаралары мен ауданның өзгеруін бақылау;

• гумус қорының азаюын бақылау;

• топырақтағы микроэлементтердің өзгеруін бақылау.

Жер мониторингін жүргізудің негізгі бағыттары

Мониторинг бойынша жұмыстар келесі негізгі бағыттар бойынша жүргізіледі.

а) ғылыми-әдістемелік

ә) әдістемелік-қолданбалы

б) қолданбалы

в) ақпараттық-техникалық.

Мониторингті жүргізу уақытында келесі мәселелер шешіледі:

• жер күйінің өзгеруін уақытында анықтау, оларды бағалау, болжау  және қатерлі процестердің салдарын алдын алу жйне жою жайлы ұсыныстарды әзірлеу;

• мемлекеттік жер кадастрын, жерді пайдалануды және қорғауды мемлекеттік бақылауды жүргізуді, жер ресурстарын мемлекеттік басқару саласындағы басқа да функцияларды, жерге орналастыруды ақпараттық қамтамасыз ету;

• азаматтарды жер күйі жайлы ақпаратпен қамтамасыз ету.

№10 Биологиялық мониторингтің ерекшеліктерін талдау?

Биологиялық мониторинг —биологиялық нысандарды бақылау (түрлер саны, олардың жағдайлары, кездейсоқ түрлердің пайда болуы және т.б.Биокөрсеткіштер арқылы бақылау арнайы биосфералық қорықтарда жүргізіледі. Биологиялық мониторинг:

- биологиялық орталардағы (организмдерде, биоценоздарда) табиғи және антропогендік процестерді бақылау (ауыр металдардың, пестицидтердің жинақталуы). Мұндай мониторинг тіршіліктің қоршаған орта компоненттерімен өзара барлық байланысын қамтиды

Биосфералық мониторинг

- биосферадағы өзгерістерді: атмосфераның шаңдануы, әлемдік су балансы, Әлемдік мұхиттың ластануы, құрлық пен мұхиттағы биологиялық өнімнің өзгеруі және т.б. ғаламдық деңгейде бақылау.

Биоэкологиялық мониторинг

- табиғи ортаның жағдайын оның адам денсаулығына әсері тұрғысынан бақылау. Адамның тыныс-тіршілігін көрсететін көрсеткіштер - ауруға ұшырауы, туылуы, өмір сүру ұзақтығы және т.б. қолданылады.

Қоршаған орта жағдайын бақылау және мониторинг

Соңғы жылдары эколог-болжаушылардың арасында XX ғасырдың 20-шы жылдарында қоршаған ортаға байланысты қолданылған мониторинг ұғымы кең таралған. Экологиялық мониторинг - антропогендік факторлар әсерінен қоршаған орта жағдайының, биосфера компоненттерінің өзгеруін бақылау, баға беру және болжау жүйесі. Мониторинг ұғымы кең ұғымда экономикада, өнеркәсіпте, және басқа да бақылаулар жүргізілетін салаларда қолданылады. Ғылыми оқулықтарға бұл ұғым Стокгольмдегі БҰҰ-ның ұйымдастыруымен (маусым, 1972 ж.) өткен қоршаған ортаны қорғау жөніндегі конференңиядан кейін енді. Қазіргі таңда мониторинг ұғымы негізгі үш түрлі жұмыстардан тұратын қоршаған табиғи ортаны бақылау жүйелері ретінде қарастырылады:

1. қоршаған ортаның жағдайын жүйелі түрде бақылау.

2. табиғи және антропогендік факторлардың әсерінен табиғатта болуы мүмкін өзгерістерді болжау.

3. қоршаған орта жағдайын ретке келтіру шараларын басқару.