6. Zaimek zwrotny się w swojej podstawowej, tradycyjnej funkcji wskazuje istotę

żywš lub przedmiot, na który jest skierowana jego własna czynnoœć; nie ma on ani rodzaju,

ani liczby, ma tylko formy przypadków zależnych. W odmianie tego wyrazu występujš dwie

postaci tematu fleksyjnego, so6' i sieb'-. Ponieważ zaimek się nie jest akcentowany, nie może

tym samym występować ani na poczštku, ani na końcu zdania; jedynym wyjštkiem sš zda-

nia dwuwyrazowe, złożone z czasownika i zaimka zwrotnego, np. Czeszę się. Formuła urzę-

dowa: *Po odejœciu od kasy reklamacji nie uwzględnia się, powinna mieć postać: Po odejœciu

od kasy reklamacji się nie uwzględnia.

W nowszej polszczyŸnie forma enklityczna zaimka się nabiera swoistych cech znacze-

niowych: wykładnika konstrukcji biernych, np. Referat pisze się od miesišca, bezosobowych,

ZAIMEK 1772

np. Tu się nie pali, tu się pracuje, oraz wskaŸnika nieprzechodnioœci w derywatach od cza-

sowników przechodnich, np. ochłodzić się, rozjaœnić się.

Wštpliwoœci poprawnoœciowe zwišzane z używaniem zaimków dotyczš najczęœciej wybo-

ru końcówek i form rodzajowych czy nawet samych zaimków, szyku i powišzań składnio-

wych zaimka względnego który, obligatoryjnoœci występowania zaimków osobowych i dzier-

żawczych oraz zakresu występowania skróconych form zaimków osobowych.

Współczeœnie obowišzujšca norma językowa rozstrzyga te zagadnienia w sposób nastę-

pujšcy:

l. Nieregularna forma B. Ip zaimka wskazujšcego r. z tę obowišzuje w tekstach pisanych,

oficjalnych (norma wzorcowa), np. Tę dyskusję prowadził profesor Janusz Tazbir; w pol-

szczyżnie mówionej (norma potoczna) dopuszcza się formę tworzonš seryjnie, na wzór in-

nych zaimków o odmianie przymiotnikowej, tzn. tš, np. Czy może pani mi podać tš ksišżkę?.

Z kolei B. Ip r. n zaimka 3. osoby ma postacie, podczas gdy B. r. m — postać go, np. Za-

raz po otwarciu przez brata pudełka ze słodyczami Marek chciał je zamknšć (nie: *chciał go

zamknšć, bo taki zaimek odnosiłby się do brata). B. Im rodzaju męskoosobowego ma formę

ich, a B. Im rodzaju niemęskoosobowego — postać je, np. Kiedy nasze koleżanki wyszły z pracy,

postanowiliœmy zaprosić je na koncert (nie:...*postanowiliœmy zaprosić ich na koncert).

2. Formy r. n Ip zaimków sa?ra, ten, tamten majš postać samo, to, tamto, nie: *same

(dziecko), *te (wystšpienie), *tamte (ubranie).

3. Wybór zaimków jaki, który jest podporzšdkowany kryterium znaczeniowemu: zaimka

który używamy wtedy, gdy wskazuje on na element okreœlonego zbioru, a zaimka jaki, kiedy

wišże się z cechami przedmiotu. Zdania: Zainstalowałam w domu suszarkę, którš widziałam

u przyjaciółki i Zainstalowałam w domu suszarkę, jakš widziałam u przyjaciółki różniš się

treœciš: w pierwszym chodzi o tę samš suszarkš, w drugim — bardzo podobnš. W konkret-

nych użyciach można się także posłużyć pomocniczym kryterium składniowym: zgodnie

z nim zaimek względny który, -a, -e jest dobrze użyty w zdaniu, jeœli da się przed nim po-

stawić zaimek wskazujšcy ten, ta, to, np. Szczerze życzyłam wygranej (tej) zawodniczce, która

po raz pierwszy ubiegała się o medal, a zaimek względny jaki powinniœmy móc poprzedzić

zaimkiem taki, np. To był z pewnoœciš (taki) samochód, jaki widzieliœmy na ubiegłorocznej

wystawie.

4. Dobrze użyty zaimek względny powinien mieć cechy gramatyczne (rodzaj, przypadek

i liczbę) wyrazu, do którego się odnosi, oraz występować bezpoœrednio po nim, np. Kupiłem

od kolegi samochód, który ledwie nadawał się do użytku (nie: *Kupiłem samochód od kolegi,

który ledwie nadawał się do użytku); Podarowałam córce przyjaciółki lalkę, która miała pięk-

ne, choć sztuczne włosy (nie: ^Podarowałam lalkę córce przyjaciółki, która miała piękne, choć

sztuczne włosy).

5. Polska norma składniowo-stylistyczna zaleca w wielu wypadkach rezygnację z używa-

nia zaimków osobowych, zwłaszcza w funkcji podmiotu. Wystarczajšcš informację o podmio-

cie daje na ogół forma czasownika, np. Przyszedłem {ja) z nieznacznym opóŸnieniem. Stoso-

wanie zaimka robi wrażenie nadmiaru informacyjnego, jest więc usterkš stylistycznš. Tego

rodzaju potknięciom sprzyja wpływ języków obcych (angielskiego, francuskiego czy rosyjskie-

go), w których zaimek-podmiot jest obligatoryjnym elementem każdej poprawnej konstrukcji

składniowej.

Podobny nadmiar informacji (a tym samym błšd stylistyczny) może powstać w wyniku

użycia zaimków dzierżawczych w takich kontekstach, w których rozpoznanie właœciciela

lub posiadacza jest oczywiste, np. w zdaniu: *Co ty takiego niesiesz na swoich plecach (wy-

starczy powiedzieć: Co takiego niesiesz na plecach?).