Негізгі әдебиеттер

1. Хорнгрен Ч.Т. Фостер Дж., Ш Датар "Управленческий учет". Питер, 2007.

2. Тайгашинова К.Т., Жапбарханова М.С. Тереңдетілген басқарушылық есеп.Алматы, Экономика, 2008

3. Нұрсейітов Э.О. Ұйымдардағы бухгалтерлік есеп. Алматы, «LEM» баспасы, 2010 жыл.

4. Ержанова А.К., Айтанаева Ә,К., Жұманова Г.Ш., Баянова М.С., Иматаева Ә.Е. Оқу құралы. Алматы: 2009. -304б.

5. Аврова И.А.Управленческий учет / И.А. Аврова.- Москва:Бератор-паблишинг, 2007.- 224 б.

6. Суйц В.П. Управленческий учет: Учебник.- Москва: Высшее образование, 2007.- 71 б.

7. Тайгашинова К.Т. Басқару есебі: Оқу құралы. / К.Т. Тайгашинова; Ауд. М.Қ. Акишев.- Алматы: "LEM баспасы", 2011.- 332 б.

Қосымша әдебиеттер

1. Мырзалиев Б.С. Бухгалтерлік есеп теориясы және тәжірибесі: Оқу құралы. / Б.С. Мырзалиев, А.А. Сәтмырзаев, Р.С. Әбдішүкіров.- Алматы: Экономика, 2008.- 832 б.

2. Сейдахметова Ф.С. Қазіргі замандағы бухгалтерлік есеп: Оқу құралы. / Ф.С. Сейдахметова.- Алматы: LEM баспасы, 2008.- 500 б

3. Нұрсейітов Е.О. Ұйымдардағы бухгалтерлік есеп: Оқулық құралы. / Е.О. Нұрсейітов.- Алматы: Изд-во "Lem", 2009.- 428 б.

4. Проскурина В.П. Бухгалтерлік проводкалар: (ҚР ҚМ 23.05.2007 ж. N185

бұйрығымен бекітілген, "Бухгалтерлік есеп шоттарының үлгілік жоспарының" бөлімдері бойынша бухгалтерлік проводкалар жинағы). / В.П. Проскурина; Ауд. М.Қ.Акишев.- Алматы: ЖШС "LEM" баспасы, 2011.- 292 б.;

5. Халықаралық қаржылық есептілігі стандарттарына сәйкес бухгалтерлік есеп: Оқу құралы. / Садиева А.С., Жуматов М.К., Акимова Б.Ж., Тлеуова Э.М.- Астана, 2010.- 328

Бақылау сұрақтары:

1. Басқару есебі мен қаржылық есептің айырмашылықтары

2. Шешім қабылдауда факторларды анықтау, жоспарлау мен бақылауды енгізу, сипаттама беру

3. Дәстүрлі шығындар есеп жүйесінің шектеулерін түсіндіру

4. Функция бойынша шығындар есеп жүйесінің дәстүрлі есеп жүйесінен айырмашылығын көрсету

5. Функция бойынша калькуляция жүйесін қолдана отырып, өнімнің өзіндік құнын есептеу

Слайдтардың тізімі:

1. Басқару есебі мен қаржылық есептің айырмашылықтары

2. Функция бойынша шығындар есеп жүйесінің дәстүрлі есеп жүйесінен айырмашылығы

2 Тақырып. Шығындарды бағалау

Лекцияның мақсаты: Шығындар функциясын есептеудің жүйелерімен таныстыру. Өнімдердің өзіндік құнын қалыптастырудың принциптері мен шығындар функциясына әсер ететін шарттар және шығындарды бағалауға әсер ететін факторларды қарастыру.

Негізгі қарастырылатын сөздер: Шығын факторы. Релевантты шығындар. Шығындар функциясы. Өзіндік құн. Шығындарды бағалау

Лекция сұрақтары:

2.1. Шығындар функцияларын анықтаудағы жалпы ұстанымдар

2.2. Шығындар функциясын бағалаудағы ескерілетін факторлар

1. Басқару есебінде шығындар әртүрлі мақсаттар үшін әртүрлі әдістермен жіктеледі, яғни ол бір мағыналы емес. Шығын факторы – бұл шығындардың пайда болуына әкелетін кез келген оқиғалар немесе жағдайлар. Шығындарды топтастыру арқылы оларды пайда болу орындары, шығындарды тасушылар мен шығындар түрлері бойынша топтастырады.

Шығындар пайда болу орындары бойынша шығындар цехтер, құрылымдар бойынша есептелінеді. Бүл шығындар жауапкершілік орталығы бойынша өндірістік өзіндік құнын есептеуге келтіреді.

Шығындарды тасушылар деп өнімнің түрлерін айтады.

Шығындар түрлері бойынша экономикалық біртекті элементері мен калкуляция статьялары жатады.

«Шығындардың» мәнін түсіну үшін оны үш жақты қарастыру қажет. Біріншіден, шығындар ресурстарды пайдаланумен анықталады. Екіншіден, шығындар ақшалай өлшеммен көрсетілген, пайдаланылған ресурстардың санын көрсетеді. Үшіншіден, шығындар кез келген бөлімшенің қызметі, өнімді өткізуді, яғни олардың іске асырылу жағдайын салыстырады.

Осыдан келіп, шығындар өзіндік құнға қарағанда едәуір кең және бір мезгілде белгілі мақсаттарға ақшалай көріністе ресурстарды пайдалану деңгейін көрсетеді.

Сондықтан, шығындар есебін дұрыс ұйымдастыру үшін ғылыми негізде жіктеудің үлкен мәні бар.

Топтастырылатын белгілеріне байланысты жасалатын шығындар жіктемесі

Жіктеу белгілері	Шығын түрлері
1. Мазмұны бойынша	Негізгі және үстеме
2. Өнімнің өзіндік құнына енгізу әдісі бойынша	Тікелей және жанама
3. Өндіріс көлемінің өзгерісіне қатысы бойынша	Айнымалы және тұрақты

Сонымен бірге бақылау және реттеу функцияларын жүзеге асыру үшін басқару есебінде реттелетін және реттелмейтін шығындар тобы да ажыратылып көрсетіледі. Шығындардың жіктемесі басқару мәселесін шешу құралы ретінде, яғни шешімді қабылдайтын және оның зардаптарын анықтайтын процесіне қатысады. Дұрыс шешім қабылдау үшін оның қандай шығындар мен олжаға жетелейтінін білу керек.

Релевантты шығындар деп тек шешімді қабылдау барысында ғана өзгеретін, болашақ шығындарды есептеуге болады.

Шығындарды жіктеудің мақсаты – жалпы массадан тек релевантты шығындарды бөліп көрсету. Сондықтан жіктеудің әдістері басшының алдында тұрған нақты мәселелерден тәуелді болып келеді. Сол себептен басқарушы есебінің негізгі мәселелеріне мыналар жатады:

1. Жай өндірістік есеп - өнімді сатудан күтілетін табыс және өнімнің өзіндік құнын анықтау үшін жұмсалатын шығындар.

2. Өзіндік құн туралы есеп берулер мен нақты шығындар туралы алынған ақпараттарды болашақ өндірістік шығындар мақсатында пайдалану және дұрыс шешімдер қабылдау үшін барлық деңгейдегі басшыларды осы ақпараттармен қамтамасыз ету.

3. Шығу орындары бойынша шығындарды бақылау мен реттеу мақсатында шығындар орталықтары бойынша да, жауапкершілік орталықтары бойынша да есепті ұйымдастыру.

Осы мәселелерді шешу үшін шығындардың өзіндік жіктелуі жасалады:

Міндеттері	Шығындардың жіктелуі
Өндірілген өнімнің өзіндік құнын есептеу, қорлардың құнын және алынған табыстарды бағалау	Кіретін және шығатын; тікелей және жанама; негізгі және үстеме; өзіндік құнға кіретін және есепті кезең шығындары; бір элементтік және кешенді; ағымдағы және біржолғы.
Шешім қабылдау және жоспарлау	Тұрақты және айнымалы; бағалау кезінде есепке алынатын және алынбайтын; қайтарымы жоқ шығындар; ескерілмеген ситуациялық шығындар; шекті және өсімді; жоспарлы және жоспарланбаған
Бақылау және реттеу	Реттелетін және реттелмейтін

2. АВС жүйесі - бұл тұтынуға кеткен ресурстарды, оларды жұмсау емес моделі. Салыстыру нәтижелерін қолдану екі жүйелерін бағалау кезінде өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау толық өзіндік құн өнімді және функционалдық шығындарды есепке алғанда (АВС) көрсетеді, дәстүрлі есепке алу жүйесінің (толық өзіндік құн) шағынсериялық өнімдерін өзіндік құның салыстырғанда оларды артықтығын көрсетеді. Мұның себебі, бұл үлкенсериялық азық-түлік тұтынады 10 есе артық машина-сағат және еңбек шығындарын жүмасайды, аз мөлшерде шағынсериялық өндіріске қарағанда. Алайда, тапсырыстар ұлкенсериялық өнімдеріне екі есе аз мөлшерде шығарылатын шағынсериялық өнімдерге қарағанда көп (тиісінше 160 тапсырыстарды салыстырғанда 80 тапсырыстармен), сондай-ақ құрал-жабдықты жөндеу жүргізілген тек 1,5 есе жиі қарағанда жағдайда шағынсериялық өнімі (60 ремонт) реттеуді салыстырғанда 40 (ремонт жасау). Дәстүрлі есепке алу жүйесін негізгі көрсеткіштеріне байланысты өндіріс көлемі, елемейді бұл айырмашылықтар салыстырмалы тұтыну үстеме шығыстар. Нәтижесінде өзіндік құны ұлкен сериялық өнімдерін көбейіп, ал өзіндік құны шағын сериялық өнімдерінің, керісінше азайяды.

АВС жүйесі айырмашылықтар салыстырмалы тұтыну енгізілетін ресурстарды таниды және тиісті олардың саның әрбір өнім бойынша анықтайды. Нәтижесінде есептілікте барынша жоғары өндірістік шығындар шағынсериялық өнімде көрсетіледі, өйткені соңғы тұтынады көп байланысты емес көлемі ресурстарға қарағанда ұлкенсериялық өнімге қарағанда. Осылайша, пайдалану кезінде бөлу базасы ретінде көрсеткіштерді, байланысты өндіріс көлемі, ұлкенсериялық өнімдері субсидияланады аз мөлшерде шығарылатын өнімдерге қарағанда. Неғұрлым көбірек назар аударылатын өндіруге байланысты шағын сериялық өнімдеріне, өйткені үстеме шығындар көбірек өседі ұзақ мерзімді жоспарында.

Компания қолданатын есепке алу жүйесі шығындардың функциялар бойынша, бәлкім, бар екі жүйелер: біреу сыртқы қаржылық есепке алу және дайындау ай сайынғы есептерді табыс туралы пайдалана отырып, дәстүрлі жүйелердің өндірістік шығындарды есепке алу. Екіншісі, жеке жүйесін шығындардың функциялар бойынша – орындау үшін стратегиялық шешімдер қабылдау. Негізінде өнімнің өзіндік құнын қалыптастыру үшін мынадай қағидаттар орындалу қажет:

1. Айқын шектеу, шығындарды кәсіпорынның қызмет салалары бойынша: шаруашылық қызмет, күрделі салымдар, өнеркәсіптік емес өндіріс және ауыл шаруашылығы, инвестициялық, қаржылық.

2. Тікелей байланыс шығындарын процестерімен байланыстыру.

3. Шығындардың ұдайы өндіріс процесінде негізгі өндірістік қызметінде өтеу керек.

4. Толық есеп нақты шығындар бойынша өндіріс деңгейіне қарамастан жүргізу, нормаларын, сапа стандарттарын, техникалық және басқа шарттарды көрсететін қазіргі деңгейін пайдаланып отырған техниканың сақтау, технология және өндірісті ұйымдастыру.

5. Тікелей байланысты өндіріс шығындарын өнімнің белгілі бір кезеңінде сақтау.

Шығындар функциясын есептеудің жүйесін қолданатын компаниялардың екі жүйесі бар: біріншісі – сыртқы қаржылық есеп пен өндірістік шығындардың есебінің дәстүрлі жүйесін пайдалануда пайда жөніндегі айлық есептерді дайындау және жеке шығындар функциясы жүйесі – стратегиялық шешімдерді орындау үшін. Өнімдердің өзіндік құнын қалыптастырудың негізіне келесі принциптер қолданылған:

1. Кәсіпорынның шығындарын қызмет салалары бойынша анық бөлу: шаруашылық қызмет, күрделі қаржы (салым), өнеркәсіптік емес өндіріс және шаруашылық, инвестициялық, қаржылық.

2. Шығындардың айналым процесімен тікелей байланысы.

3. Негізгі өндірістік қызметті жаңғырту үшін ұдайы өндіріс процесінде шығындардың орнын толтыру.

4. Өндірісті ұйымдастыру, технология мен техникалар деңгейінің қазіргі жағдайын сапасына, техникалық және басқа шарттарының нормаларын сақтау деңгейіне қарамай нақты шығындардың толық есебі.

5. Өнімдер өндірісінде шығындардың белгілі бір кезеңімен тура байланысы.

Сонымен бірге нарық шарты бойынша кәсіпорын өзін-өзі қаржыландыру принципімен жұмыс істейді. Бұл басқару есебінің моделдерінің бірі. Мұнда пайданың түсім мен еңбекақы шығындарын қосатын өзіндік құнға байланысты екені көрсетіледі.

Еңбекақы қоры тізімдегі жұмысшылардың санымен, еңбекақы формасының тарифтік мөлшерлемесімен және өнімдер өндірісі көлемімен қалыптасады.

Еңбекақының жалпы қоры еңбекақы қорының және таза пайдадан алынған материалдың ынталандыру формасынан тұрады.

Көптеген меншік иелері еңбекақы қорын есептегенде қалдық принципін қолданады, яғни табыстан бюджет төлемдерін, банктік несиенің пайызын, өндірістік және әлеуметтік даму қорларын жасау үшін аударымдар сомасын шегеру арқылы.

Қалдық принципінің көлемі еңбек коллективінің ақырғы нәтижелеріне байланысты, яғни:

• келісім-шарт міндеттемелерінің орындалуына;

• еңбек ресурстарын, жабдықтар мен техникаларды тиімді пайдалану және шикізаттар, материалдар, отын, энергияны ұтымды және үнемді пайдалануына.

Өзіндік құн енгізілген шығындардың құрамына байланысты мыналарға бөлінеді:

• техникалық;

• цехтық;

• өндірістік;

• толық.

Шығындар функциясына кәсіпорынның есеп сферасындағы қызметкерлер мен менеджерлер тарапынан өз уақытында талдау жүргізуді талап ететін мына шарттар әсер етеді:

• жасалынған келісім-шарттар мен контрактілер;

• өткізуді ынталандыру жүйелері;

• қызметті бағалаулар;

• міндеттемелерді өз уақытында орындау;

• дебиторлық қарыздар және олардың айналуы;

• кредиторлық қарыздар;

• ішкі ақпараттар және басқалары.

Осы және басқа факторлар менеджерлер мен мамандарға шығындарды қысқартудың резервтерін табуға көмектеседі.

Осымен бірге шығындарды бағалауда әсер ететін негізгі факторларға шығындардың негізгі түрлерінің құрамдас элементтері және де басында кәсіпорынның негізгі бөлімшелеріне бөлуге қажет ететін, содан соң үстеме шығындарды таратудың сәйкестік әдістерінің негізінде өндірілген дайын өнімдерге бөлетін үстеме шығындардың ұрамдас бөліктері жатады.

Қазіргі кездегі әлемдік нарықтағы қатты бәсекелестік компанияның пайдасына өндірілетін өнімдердің ассортименті, өнімдер өндірісін бастау немесе аяқтау туралы шешімдердің әсері жөнінде толық ақпараттарға қажеттілік тудырады, себебі осы тұрғыда шығындар функциясы есебінің әдісі пайда болады.

Үстеме шығыстардың жеңілдетілген әдістері бөлу бойынша өнімдердің базасында барлық еңбек шығындарды азайту қажет, негізгі өндірістік жұмысшылардың еңбек ақысы ақталуы керек, өйткені шығындар ақпаратты өңдеу үшін шектеу болып табылмайды жәнеде ақпараттар жүйесін енгізу аса күрделі деректерді өңдеуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, қатаң бәсекелестік, әлемдік нарықта қажетті ақпараттар қажеттілігін көрсетеді, түсінікті әсіресе компаниялардың пайдасы туралы дер кезінде басқарушылық шешімдер ассортименттер бойынша қабылдауын керек етеді. Осыңдай кезде функционалды есептің қажет екенің ескеру керек.