II. Азаматтық қорғаныстың құрылымдық бірлігі

ІІІ. Сұрақтарғы жауап беру арқылы сөзжұмбақты толтыру

Ж

А

Н

А

Р

Т

А

У

К

Ә

У

З

Т

Р

А

Н

С

П

О

Р

Т

Т

Ы

Қ

А

П

А

Т

Т

А

Р

Ұ

Й

Ы

М

Қ

Ұ

Р

Ы

Л

Ы

С

Т

А

Т

Ө

Т

Е

Н

Ш

Е

Т

А

Б

И

Ғ

И

С

Е

Л

Т

А

С

Қ

Ы

Н

Ы

Қ

А

Р

У

Л

Ы

Ш

А

Б

У

Ы

Л

Т

А

С

Қ

Ы

Н

Д

А

Р

О

Р

М

А

Н

Д

Ы

Қ

Қ

Ұ

Р

Ғ

А

Қ

Ш

Ы

Л

Ы

Қ

С

О

Ғ

Ы

С

И

Н

Ф

Е

Р

Ц

И

А

Ц

У

Н

А

М

И

Ш

А

Р

У

А

Ш

Ы

Л

Ы

Қ

О

Б

Ъ

Е

К

Т

І

Л

Е

Р

К

Ә

С

І

П

О

Р

Ы

Н

Д

А

Р

Сұрақтар:

1. Табиғи күш әсерінен болатын қандай табиғат апат түрлерін білесіз?

2. Тасталуы ықтимал аварияларға сипаттама беріңіз.

3. Техногенді сипаттағы ТЖ-дың түрлері қандай?

4. Бағдарлама н/е мақсатты бірігіп жүзеге асыратын адам тобы қалай аталады?

5. Ведомствалы қатыстығы бойынша ТЖ-дың бір түрін атап көрсетіңіз.

6. Адамдар қаза табуына әкеп соққан немесе әкеп соғуға мүмкін, қоршаған ортаға қауіп тигізетін белгілі аумақта туындайтын жағдай қалай аталады?

7. Пайда болу саласы бойынша ТЖ түрлері қандай?

8. Геологиялық қауіпті құбылыстарға қайсысы жатады?

9. Жанжалды сипаттағы ТЖ-лар түрін атап көрсетіңіз.

10. Қандай гидрологиялық қауіпті құбылыстарды білесіз?

11. Табиғи өрттердің қандай түрлері бар?

12. Метеорологиялық қауіпті құбылыстар деген не?

13. Әлеуметтік жасанды дүлей зілзаланың қандай түрлерін білесіз?

14. Адамның жұқпалы ауруға шалдығуын басқаша қалай атауға болады?

15. Техногенді және табиғи сипаттағы ТЖ түрлерін сипаттаңыз.

16. Өнеркәсіптік, ауыл шаруашылық өндірісі мен қоғам қызметтерінің басқа салалары мүддесіне пайдаланған тәртіптер мен нормалар негізінде іс әрекет ететін адамдар ұжымы қандай болу керек?

17. АҚ шараларының барлық мемлекет органдар, ұйымдар .......... мекемелер, меншіктік барлық нысандағы объектілер орындарына тиісті.

СОӨЖ №3Қауіпті және зиянды факторларды жіктеу. Сырқат туралытүсінік.

1. Қауіпті өндірісітік факторлар- жарақатқа немесе басқа кенеттен денсаулығының нашарлауына алып келетін, белгілі жағдайлардағы, жұмысшыға әсер ететін факторлар.Зиянды өндірістік (кәсіптік) факторлары – адамның іскерлігінің төмендеуіне, жедел және созылмалы уланулар мен сырқаттардың пайда болуына, жалпы сырқаттанушылығының өсуіне және алшақтық мерзімдерде басқа жағымсыз ауытқулардың тууына келтіретін еңбекті ұйымдастыру және оны орындау факторлары.

Тұрмыстық факторларғаластанған ауа, сапасыз тағамдар, өндіріс қалдықтары, ластанған су, инфрадыбыстар, бактериялар, электромагниттік өрістерді жатқызуға болады.

2. Зиянды заттар:

• Адам организмімен жанасу нәтежиесінде өндірістік жарақаттануға әкелетін, кәсіптік ауруларды немесе адам денсаулығында қандай да бір ауытқуларды туғызатын химиялық заттар;

• Организмнің өсуіне, дамуына немесе денсаулығына нұсқан келтіретін химиялық заттар.

Зиянды заттар адам организміне тыныс алу жолдары, тері және ас қорыту жолдары арқылы енеді. Көп жағдайда(80-90 пайыз)кәсіпке байланысты ауруларжәне уланулар организмге улы газдардың, булардың, тұмандардың енуіне байланысты болады. Бұл жолмен ауруға шалдығу өте ауыр болуы мүмкін, себебі улы зат бірден қанмен араласып бүкіл денеге тарап кетеді.

3. Зиянды заттардың құрамын нормалау – бұл ластанудың адамдардың тұрмыс-тіршілігі мен денсаулығына әсерінің қауіпсіз деңгейлерін сипаттайтын және қоршаған орта объектілерінде олардың сандық көрсеткіштерін анықтау болып табылады.

4. Сырқат немесе ауру– бұл ағзаның тіршілік ету, өсіп-өну, қорғану қабілетінің, сыртқы және орта тітіркендіргіштерінің кенеттен әсер ету салдарынан бұзылуы.

Тапсырмалар:

1. Радиация – қоршаған ортаға белгілі бір ортадан таралатын сәулелер. Радиацияның көрінетін жарықтан және жылудан бөлек, сезім органдарымен қабылданбайтын түрлері көп.Адамзат радиацияның қатысы бар әлемде өмір сүруде. Биологиялық түрлердің үздіксіз эволюциялануының негізгі себебі, радиобелсенді сәулелердің мутациялау ерекшеліктері.

2. Жердің радиоактивті ластануы – ядролық жарылыс бұлттарынан радиоактивті заттардың түсуі нәтежиесінде болады. Оның деңгейі жарылыстың түрі мен қуатына және жарылған сәттен бастап өткен уақытқа, жарылыс орталығының қашықтығына, ауа райына және жер бедеріне байланысты.

3. Радиациялық сәулеленутұқымқуалаушылық аппаратын өзгертуге, яғни мутацияға душар етуі мүмкін. Соңғы 10 жыл ішінде радиациялық сәулеленудің табиғи фоны көтерілді. Бұл кейбір елдерде ядролық қарулардың өндрілуіне, ядролық энергетиканы пайдалануға, уран өндіруді көбейтуде, радиация қалдықтарының дұрыс сақталмауына байланысты болып отыр. Осыған байланысты барлық тіршілік иелеріне – өсімдіктерге, жануарларға, адамдарға нақты қауіп төніп тұр. Мутация көлемі ұлғайды, тұқым қуалайтын әртүрлі аурулар, дамуында түрлі кемістіктері бар (сәулелік аурулар) ауру балалар мен адамдардаың саны ұлғайды.

4. Радионуклидтердің өсімдіктерге жиналуы топырақ пен өсімдіктің түріне байланысты. Қышқыл топырақтарда радионуклидтер өсімдіктерде көбірек жиналады.Топырақтық қаншалық қышқылдығы аз болса, радионуклидтердің өсімдіктерге енуі соншалаық төмен болады.

ІІ. Сәуле ауруына ұшыраған адам мен жануардың дәрежелері.

Сәуле ауруына ұшыраған адамдар:

№	Дәрежесі		Белгілері
1	І дәрежелі сәуле ауруы (жеңіл)сәулеленудің жиынтық мөлшері 150-250 радиан	Аурудың жасырын кезеңі 2-3 аптаға созылады, содан кейін сырқаттың күйі нашарлап, жалпы әлсіреу, лоқсу, басы айналу, температурасы көтерілу сияқты белгілер байқалады. Қанда ақ түйіршіктер азаяды.
2	ІІ дәрежелі сәуле ауруы (орташа)сәулеленудің жиынтық мөлшері 250-400 радиан		Аурудың жасырын кезеңі 1 аптаға созылады. Ауру белгілері айқын білінеді. Белсенді түрде емдесе, ауру 1,5 – 2 айда сауығады. Бұл кезде ағзада аурудың белгілері анық көрінеді, мысалы сүйек кемігінің қызметі бұзылады, қан азаяды, тіршілік әрекеті төмендейді, ағзаның ауру туғызатын микробтарға қарсы қабілеті нашарлайды.
3	ІІIдәрежелі сәуле ауруы (ауыр түрі)сәулеленудің жиынтық мөлшері 400-700 радиан		Алғашқы белгісі анық білінеді. 20-30 минуттан кейін қайта-қайта құсып, дененің температурасы 30 С дейін жетеді.Ауру жедел және ауыр өтеді. Алғашқы аптада ауыз кілегейі зақымдалып, гиперемия болуы мүмкін. Ауыз бен жұтқыншақ зақымданады. Тері қабаты қызарады. Жасырын мерзімі 10-20 апта.
4	IVдәрежелі сәуле ауруы ()сәулеленудің жиынтық мөлшері 700 радианнан асқанда		Өте қауіпті болып саналады. 5000 радианннан асқан мөлшерде адам бірнеше минуттан кейін-ақ ұрысқа қабілеттілігін жояды. Егер ағзаға сәуленің 1000-5000 р мөлшері өтсе, сәулелік ауруына ішек- қарын шалдығып, зат алмасуы, әсіресе тұз және су алмасуы бұзылады да, ол қан айналысына әсер етеді. Сәулелік ауруының бұл түрінен адам алғашқы 1-2 тәулікте өледі.

Сәуле ауруына ұшыраған жануарлар:

№	Дәрежесі	Белгілері
1	І дәрежелі сәуле ауруы	Жеңіл дәрежедегі (15-200рад) сәуле ауруы, жалпы жағдайдың уақытынша нашарлауымен, кейде жемнен бас тартудан, лейкоциттер санының шамалы азаюымен сипатталады.
2	ІІ дәрежелі сәуле ауруы	Орташа дәрежедегі сәуле ауруы, 200-400 рад сәуле алған кезде хайуанаттарда байқалады. Бұл уақытша жемнен бас тарту, іш өту, дененің қызынуы, 5-8 жасар қойларда жүннің түсуі байқалады. Лейкоциттер саны 50%-ға, ал лимфациттер 75%-ға азаяды.
3	ІII дәрежелі сәуле ауруы	Ауыр дәрежедегі сәуле ауруы 400-600 рад сәуле алған кезде байқалады.Ол қатты нашарлағанда, дененің температурасы көтерілгенде, қан айналымындағы лейкоциттер, эритроциттер, тромбоциттер санының күрт төмендеуінен пайда болады. Малдың іші өтеді, қаны қоюланады, дененің салмағы азаяды. Емдеусіз малдың 60%-ға шуығы шетінейді.
4	IV дәрежелі сәуле ауруы	Өте ауыр дәрежедегі сәуле ауруы 600-750 рад сәуле алған кезде байқалады. Мұндай жағдайда ауру жылдам, ауыр өтеді. Хаайуанаттар 10-15 күнде шетінейді, ал өте үлкен доза алғанда одан да тезірек шетінейді.

СОӨЖ №4Радиациялық және химиялық қауіптілік.

1.Иондаушы сәулелену деп, белгілі бір затпен әрекеттесіп, әртүрлі электр зарядтарының пайда болуына әкелетін сәулелену.

Иондаушы сәуле шығарудеп ортаның тікелей немесе қосалқы жолмен иондайтын сәуле шығаруды айтады. Иондаушы сәулелерге: гамма, рентген сәулелері, протон мен нейтрондар және т.б сәулелер жатады.

2.Сыртқы сәулеленудің көздері– ғарыштық сәуле және Жер бетінде, атмосферада, су ортасында, өсімдіктерде таралған радиобелсенді заттар.

Ішкі сәулелену– ағзаның ішіне түскен радиоактивті заттардан сәулелену. Ішкі сәулелену радиоактивті заттар ыдырағанша немесе ағзадан шығарылғанша үздіксіз жалғаса береді. Табиғи көздерден адамның ішкі сәулеленуі радиобелсенді газ радоннан болады. Бұл газ күнделікті жер қыртысынан босатылып жатыр. Радонның ұзақ уақыт әсерінен адамда онкологиялық аурулар туындайды.

3.Адам ағзасы иондағыш сәулелерді жұтады және сәулелену дәрежесі жұтылған энергияның мөлшеріне байланысты болады.

Жұтылған доза– дегеніміз сәулеленуге ұшыраған заттың бірлік массасына жұтылған энергия мөлшерін айтады. Жұтылған дозаның халықаралық СИ системасындағы өлшеу бірлігі – Грей (Гр = 1Дж/кг)

Экспозициялық сәулелену дозасынжұмыс және тұрғын бөлмелердегі, жер-жерлердегі немесе гамма сәулелеріне қатысты раиациялық жағдайларға баға беру үшін пайдаланады. Экспозициялық дозаның СИ системасындағы бірлігі Кулон/кг, Кл/кг.

Баламалы доза немесе эквиваленттік доза– биологиялық тері көлеміндегі иондаушы сәуленің сапа коэфицентінің жұтылу дозасына көбейтіндісі. Оның өлшем бірлігі Зиверт (Зв)

4. Химиялық қауіпті объектілер(ХҚО) – өзінің өндірісінде күшті әсер ететін улы заттарды (КӘУЗ) сақтап және қолданатын объектілер, оларда болатын авариялар адамадардың, жануарлардың және өсімдіктердің жаппай зақымдануына мүмкін ( Техногенді сипатттағы ТЖ).

І. Ядролық зақымдау ошағының 4 шеңберлі аймағы

№	Аймақтар	Қысқаша сипаттамасы
1	I аймақ	Жарылыс кіндігіне жақын жердегі толық қираушылық. Аймаққа сыртқы шекараға 0,5 кг/ см2 жоғарырақ артық қысыммен соққы толқынының әсеріне ұшыраған зақымдану ошағының аумағы жатады.
2	II аймақ	Қатты қирау. 0,5 – 0,3 кг/см2 соққы толқынының артық қысымымен сипатталады. Бұл аймақта тас ғимараттар менжер төлелер қатты қирап, ағаш ғимараттар толық қирауы мүмкін, үйінділер пайда болып, өрт шығуы мүмкін.
3	III аймақ	Орташа қираулар жатады. 0,3 – 0,2 кг/см2соққы толқынының артық қысымымен ғимараттар мен тұрақжайлардың ішінара қирауымен сипатталады. Оларды жаппай өрт жайлауы мүмкін. Көптеген қорғаныс ғимараттар сақталады.
4	IV аймақ	Болмашы қираулар. 0,2 – 0,1 кг/см2 толқын соққысының артық қысымымен сипатталады.

ІІ. ТЖ-дың түрлері

№	Апаттар	Факторлар
1	Жер сілкінісі кезіндегі зақымдаудың қайталама факторлары	Коммуналдық-энергетикалық және газ елілерінің бұзылуы,өндірістік авариялар нәтежиесінде болатын алапат өрттің шығуы Сел тасқынының, қар көшкіні мен сырғымалардың пайда болуы; Тоғандардың бұзылуы нәтежиесінде елді мекендер мен тұтас аудандардың су астында қалуы; Химиялық және радиациялық қауіпті объектілердің қирауы нәтежиесінде ҚӘУЗ ошақтары мен радиоактивті зақымдау аймағының пайда болуы.
2	Өрттің негізгі зақымдағыш факторлары	Жанғыш заттың отқа тікелей әсері; Сәулелер әсерінен жоғары температуралы заттар мен объектілерге қашықтықтық әсер; Жану зонасында иісті газбен улануы; Токсинді өнімдерден улану; Құрылыстардың конструктивті бөліктерінің бұзылып құлауынан адамдардың жарақат алуы немесе қаза болуы.
3	Жарылыстың зақымдағыш факторлары	Ядролық жарылыс кезінде пайда болатын соққылы ауа толқыны, сәуле зақымы, өткір радиация, электромагниттік импульс және бесінші факторға жердің радиоактивтік элементтермен улануы кіреді.

ІІІ. Төтенше жағдайлар

Жер сілкінісі	жер қыртысы немесе мантия бетінің кенеттен қозғалуы нәтежиесінде және тығыз тербеліс түрінде үлкен қашықтыққа берілетін жер асты дүмпулері мен жер бетінің тербелісі
Гипоцентр	алғашқы сейсмикалық толқынның басталуы болған ошақтың негізгі нүктесі
Су тасқыны	бұл қардың еруі, жауын-шашын, суды желмен айдаған және кептелу кезінде өзендердегі, көлдер мен теңіздердегі су деңгейінің көтерілуі нәтежиесінде жерді айтарлықтай су басу
Эпицентр	бұл гипоцентрдің тікелей үстіндегі жер қабатының негізгі нүктесі
Тас аралас саз	балшықтардың таудан төмен ағыла құлауымен сипатталатын, кенеттен басталып, барынша қарқынды өтетін мейлінше залалды құбылыс; әдетте нөсер жауындар әсерінен, кейде тау шатқалындағы қардың не мұздықтың жаппай еруінен туындап, шағын өзенше аңғарлары мен жылғалар бойын қуалай құлайды
Сел	таулы аудандарда мұздықтардың, қардың мөлшерден артық еруінен, нөсерлі жауын-шашындардан, жер сілкінуден, тау өзендерінің арнасынан асып тасуынан пайда болатын табиғаттың жойқын құбылысы
Құм аралас саз