Суықтай түрөзгерту (5950-73мест) металқалыптары болаттарының химиялық құрамы (қосынды элементтер бойынша) жылумен өңделуi мен тағайындалуы

Болат	Элементтер мөлшерi, %					Температура, 0С			Қатты-лық, HRC		Қолдану аймағы
	C	Cr	V	Басқа эле-мент-тер	Шынық-тырудың (майда)		Жұмсар-тудың
Х12Ф1	1,25-1,45	11-12,5	0,7-0,9	-	1030-1050		180-2001	60-62		Уатылуға жоғары тұрақтылығымен ме-талқалыптар үшiн; тарту тақталары мен бiлiктерi үшiн; ию және қалыптау метал-қалыптар үшiн; кесi-летiн және тесетiн металқалыптардың тесiкқалыбы мен қы-сым жеткiзгiштерi; күрделi пошым-дарымен тұрықтық металқалыптардың бөлiмдерi;
Х12М	1,45-1,65	11-12,5	0,15-0,3	0,4-0,6 Мо	1030-1050		180-200	60-62
Х6ВФ	1,05-1,15	5,5-6,5	0,5-0,8	1,1-1,5W	980-1000		150-170	62-63		Бұранда ою аспабы үшiн (доңғалақтар мен бұрандаойғыш), тесiкқалыптар, қы-сым жеткiзгiштер, тiс ойғыштар мен т.б. суықтай түрөзгерту үшiн аспаптар;
7ХГ2ВМ	0,68-0,76	1,5-1,8	0,1-0,25	1,8-2,3 Mn 0.5-0.9W	850-860		140-180	59-60		Түстi металдар қорыт-пасы және конструк-циялық болаттардан бұйымдарды өндiр-генде күрделi пiшiн-демесiмен метал-қалып-тар мен кесу аспабы үшiн;
6Х6В3	0,5-0,6	5,5-6,5	0,5-0,8	0,6-0,9Si 2.5-3.2W 0.6-0,9Mo	1050-1100		5402 (2-3рет)	58-60		Бұрандаойғыш доң-ғалақшалар, тiс ойғыш, кесетiн тесiк-қалыптар, қысым жет-кiзгiштер т.б. көтерiң-кi қаттылығымен ме-талдарды түрөзгерту аспаптары үшiн; құ-быр кесетiн мәши-нелер пышақтарын, қайшы пышақтары (жоғары берiктi болат-тар мен қорытпалар кесуге қолданыла-тын.)
1 – Қаттылықтың бiршама төмендеу нәтижесiнде тұтқырлықты арттыру үшiн жұмсарту температурасын 200-275°С дейiн көтередi. 2 – Көтерiңкi өскелеңдiк жүктемелерде жұмсарту температурасы 560°С (59-60HRC).

Көптеген металқалыптар үлкен өлшемді, сондықтан оларды жасайтын болат жоғары қыздырылғыштыққа ие болуы тиіс. Бұл металқалыптың бүкіл қимасы бойынша жоғары механикалыќ қасиеттерін қамтамасыз етеді. Маңыздысы болат қайтымды жұмсарту морттылығына бейімді болмауы, өйткені оны ірі металқалыптарды тез суытумен жоюға болмайды.

Ең жиі қолданылатын металқалып болаттарының құрамы мен жылумен өңделуі 9.2-кестеде келтірілген. Ірі соғу қалыптары және де біркелкі жүктемелерде температурасы £500¸530 ⁰С қызатын соғу мәшинелері мен жомдардың аспабын жартылай жылуға төзімді 5ХНМ, 5ХГМ болаттардан жасайды (оларда никельдің орнына 1,2-1,6% марганецтен тұрады), көтеріңкі тұтқырлыққа ие (9.2-кестені қара), мартенситтік айналудың нәтижесінде нығайтылады.

5ХНМ болатта молибденнің бар болуы жылуға төзімділікті, қыздырылғыштықты арттырады және қайтымды морттылыққа бейімділігін төмендетеді. 5ХНМ болаты салқындатылған аустениттің жоғары тұрақтылығына ие бола тұрып 400х300х300 мм және көбірек өлшемімен жиынтықтарда толық қызады. Металқалыптарды майда суарады. Ірі металқалыптардың жұмсартуын 550-580 ⁰С (35-38НRС), ал ұсақтарын 500-540⁰С (40-45 НRС) жүргізеді. Жұмсартудан кейінгі болаттың құрылымы – троостит, сорбит. 500 ⁰С 5ХНМ болаттың механикалыќ қасиеттері : s_в=900МПа; s_0,2=650Мпа, d=20-22%, y=70%.

Біркелкі жылуға төзімділігімен 4Х3ВМФ (3.5-кестені қара) негізгі М₂₃С₆, М₃С-карбидтер мен молибденнің, вөлфрамның аз мөлшерінің салдарынан жоғары механикалыќ қасиеттерін (s_в =900¸1000МПа, 45НRС) тек 500-525 ⁰С дейін қыздырғанда сақтайды. 5ХГМ болаттың орнына кішкене өлшемдерімен металқалыптар жасауға болат 5ХНМ қолданылады.

600 ⁰С дейін бетін қыздырумен жұмыс істейтін орташа күш түсетін аспап және де 400-500 ⁰С температурада жұмыс істейтін үлкен бетімен аспап 4Х5В2ФС, 4Х5МФ1С болаттардан жасалады. Бұл болаттар мартенситтік айналу үлесінен және жұмсартуда бытыраңқы нығаюдың арнайы карбидтердің бөліну үлесімен нығаяды. Жасытылған күйжайында бұл болаттардың күйтүрлік құрамы – қосынды феррит (a) және М₂₃С₆ мен М₈С түрінде карбидтер. Болаттар жылуға төзімді, температурадардың кенеттен өзгеруіне сезімталдығы аз, сұйық алюминийдің жемірілу әрекетіне төзімді және жақсы тұтқырлығында жоғары беріктікке тұрақты. Түрөзгеруде 600-700 ⁰С дейін бетінің қызуға түсетін металқалыптар үшін көтеріңкі жылуға төзімділігімен болаттар (3Х2В8Ф, 5Х3В3МФС) пайдаланады. Олардан аспап, мысалы, тескіш қысымжеткізгіштер, мыс қорытпаларын қысыммен құятын жом-қалыптардың тесікқалыптары, т.б. жасалады. Жасытылған күйжайында бұл болаттардың күйтүрлік құрамы – қосынды ферит пен М₂₃С₆ және М₆С карбид.

9.2-кесте