11. Тісжегіні тексерудің қосымша диагностика әдістері.

- Витальді бояуды тісжегінің дақ кезеңін диагностикалауда қолданады. Бояу арқылы тістің қатты тіндеріндегі деминерализация ошақтарын айқындайды. Жасалу алгоритмі:

1. Қажетті заттарды дайындау:

Стоматологиялық құралдар жиынтығы (пинцет, айна), мақта валиктері мен шариктер, 2%метилен көгі ерітіндісі, 3% сутегі асқын тотығы, стандартты 10 балдық шкаласы.

2. Тісті зертеуге дайындау:

Зерттелетін тіс бетін тексеріп, тіс қақтарынан 3% сутегі асқын тотығы малынған мақта валигі көмегімен тазалау. Тісті сілекейден оқшаулау. Тісті кептіру.

3. Бояуды жағу:

Кіреуке бетіне 3 минутқа 2% метилен көгі ерітіндісіне малынған мақта шарикті қоямыз. Одан соң шарикті алып, ауызды шаямыз.

4. Боялу дәрежесін бағалау:

Боялған\боялмағанын анықтаймыз, боялудың таралуын көреміз. Боялудың қарқындылығын 10 балдық шкаланың көмегімен салыстырамыз.

-Термодиагностика- физикалық зерттеу әдістерінің ең біріншісі. Қалыпты жағдайда тістер 17-55 С аралығындағы температураға ешқандай жауап бермейді. Тісжегі қуысы пайда болса не тіс ұлпасы қабынса, адам температурасынан 5-7 С төмен не жоғары ауытқу ыстыққане суыққа ауыру сезімін тудырады. Температуралық агент ретінде суық су не ыстық бу, су қолданамыз.

-Люминесцентті зерттеу-люминесцент жарығын тістің қатты тіндеріне бағыттауға негізделеді. Зерттеуді қараңғы бөлмеде жүргізеді. Тістің бетіне ультракүлгін сәулелерін бағыттап жібереді. Зақымдалмаған эмаль көгілдір түсте, ал бастапқы тісжегіде дақ аймағы бұлыңғырланып тұрады.

- Колориметриялық тест. Тістің қатты тіндерінің деминерализациялануына рН мәнінің өзгеруі әсер ететіні белгілі. АҚ-дағы рН мәнін анықтауда колориметриялық тест жасалады. Ол үүшін зерттелуші алдымен 1% глюкоза ерітіндісімен, сонан соң 0,1% метилен көгі ерітіндісімен аузын шаяды. рН мәні 5-тен төмен аймақтар бірнеше секундтасары түстен қызылға өтеді.

- Эмальді кептіру- деминерализация ошақтарын анықтаудың ең оңай әрі қарапайым тәсілі. Тісті қақтан мұқият тазалап кептіреді де, оның деминерализациялануының шекарасын және көлемін анықтайды.

1.2 33.Жедел ұлпа қабынуына тән белгілерді атаңыз.. Аурудың негізгі симптомдары- алғашқы кезде кешкі уақытта, ұйықтағанда немесе түнде пайда болған ауырсынулар, ауырсыну суықтан пайда болып, жылыдан үдей түседі. Үрдістің дамуына байланысты ауырсыну суықтан ғана емес, жылыдан да пайда болды. Серозды қабыну іріңдіге ауысқанда, ауырсыну жылыдан күшейе түсіп, суықтан бәсеңдейді. Балаларда ауырсыну үшкіл нерв бойымен иррадиацияланбайды, бірақ ол туралы естен шығармау қажет. Перкуссияға тістің ауырсыну реакциясы ең маңызды диагностикалық симптом болып табылады, әсіресе, қасындағы тістермен слыстырмалы перкуссия реакциясы. Әдетте, бұл реакция патологиялық үрдіске периодонт тіндерінің ұшырауынан ғана емес, ісінген және қабынған ұлпаның қозғалуына байланысты. Осы жағдайда, тіске басқанда және тістің қозғалуы балаға ауырсынуды болдырмайды. Уақытша тістердің жедел пульпиттері периодонт тіндері мен шеткі лимфа түйіндерінің реакциясымен қос жүреді. Түнде пайда болатын ауырсынуларға, температуралық қоздырғыштардан және перкуссиядан күшейе түсетін ауырсынулар, оған қоса ұяшықтан шығып кеткен тістің сезімі, тіске тілді тигізгенде тістің қозғалғыштығы және тісті саусақпен басқандағы ауырсыну.

34. Созылмалы ұлпа қабынуына тән белгілерді атаңыз. Балалық шақтағы пульпиттің қабынған ұлпаның клиникалық көрінісінің бірқатар ерекшеліктері бар:

• қабынған ұлпа көбінесе терең емес тісжегі қуысы бар тістерде болады

• қабыну үрдісі жылдам таралады

• қабынудың жедел кезеңінің созылмалыға жылдам өтуі

• осыған байланысты, жедел пульпитке қарағанда пульпиттің созылмалы түрлері көп болады

• пульпиттің бір түрінің клиникалық көрінісінің әр түрлілігі, ерте жастағы балаларда едәуір айқын (тістердің қалыптасу кезеңіне байланысты)

• пульпиттің барлық түрлерінде іріңді қабыну элементтерінің болуы

• жедел және созылмалы гангренозды пульпиттерде периодонттың реакциясы үлкендерге қарағанда жиірек

• ұлпадағы морфологиялық өзгерістер клиникасымен дәл келмейді

• тіс ұлпасындағы интоксикацияға (дене қызуының көтерілуі, ұйқышылдық, бас ауруы, ЭТЖ ұлғаюы, лейкоциттердің санының өсуі)

35. Балаларда периодонттың құрамының ерекшеліктері. Периодонт – тістерді қоршап тұрған тіндер жиынтығынан тұратын пародонттың бір бөлігі болып табылады. Периодонт тіс түбірі мен сүйек ұясының қыртысты пластинкасы арасындағы кеңістікте орналасқан біріктіргіш талшықтардың жұқа қабатымен толтырылған дәнекер тінінен тұрады. Периодонттың арқасында тістің жақ сүйегінің басқа элементтерімен байланысы қамтамасыз етіледі. Сол себепті периодонттың басты, негізгі қызметі – байланыс аппараты ретінде тісті сүйек қуысында берік ұстап тұру болып табылады.

Периодонт коллаген талшықтарының жиынтығын құрайды. Бұл талшықтар өзінің ұштарымен бір жағынан тіс түбірі цементіне, екінші жағынан қызыл иектегі тіс ұясына (альвеола) кіреді. Олардың көлденең бағыттары альвеола шетіндегі тұста тістің айналмалы байланысын құрайды. Талшықтар альвеоланы қоршап тұрған сүйек тінінің қалын қабатынан өтіп жанындағы тістерді байланыстырады, сонымен қатар, қоршап тұрған сүйектерге  бекіне отырып, түбірдің жоғарғы жағында қиғаш бағытпен жүреді. Периодонтта коллаген талшықтарынан басқа жұқа эластикалық талшықтар да кездеседі. Бұлар – біріктіргіш талшықтардың қабаттары болып саналады. Периодонттың клеткалық элементтері фибробласт, гистиоцит, остеобласт, цементобласт, бұлтты клеткалардан тұрады.

36. Балаларда периодонтиттің даму себептері. Перидонтиттер пайда болу себептеріне байланысты жіктеледі:

1) Жұқпадан болған периодонтит. Жұқпа периодонтқа тісжегі емделмеуі нәтижесінде асқынып, ұлпа қабынуына алып келеді. Ұлпа қабынуын емдемеген жағдайда қабыну ошағы тіс қуысынан түбір ұшына шығып, онда периодонттың қабынуына өтеді. Кейде жұқпа қызылиек қалтасынан да қан арқылы да жұқпа келуі мүмкін. Сондықтан жұқпадан болған периодонтиттерді тіс ішінен және тіс сыртынан болған деп бөледі. Екіншісі остеомиелит, остит, гайморит және т.б себептерден дамиды. 2) Жарақаттық периодонтит- периодонтқа бір рет жедел (соққы, жарақат арқылы) немесе бірнеше рет созылмалы (биік пломба, зиянды әрекеттер) жарақаттанған тіндерді айтамыз. Жедел жарақаттан пайда болған периодонтиттер тез дамиды, ал созылмалы жарақаттан дамығанпериодонтиттер баяу дамиды. 3) Медикаментозды периодонтит. Дұрыс емделмеу нәтижесінде пайда болған периодонттың қабынуын медикаментозды периодонтит деп атайды. Күшті әсер етуші препараттар периодонтқа түскенде ұлпа қабынуы дамиды. Мәселен, мышьяк сықпасы, формалин, фенол, трикрезолформалин және сол сияқты препараттар.

1.3 20. Балаларда созылмалы периодонтиттерді емдеу әдісін айты-ңыз. Өзектері жақсы дамыған бір түбірлі тістердегі созылмалы периодонтиттің барлық түрлерін бір-екі қабылдауда консервативтік әдіспен емдейді.

Бірінші қабылдау.Тіс жегі қуысын егеп тазалаптіс саыты бүтін болсасауыт қуысын ашуға ыңғайлы бетінен теседі.Сауыт қуысы дұрыс ашылғаннан кейін түбір өзегінен ұлпа ыдрандысын алып тастайды.Осыдан кейін түбір өзігін антисептик ерітіндісімен жуып,кептіріп,ұсақ аспаптармен өңдейді және түбір ұшы тесігін кеңейтеді.Химиялық аспаптармен кеңейту үшін хелаттар-этилдиамин қолданылады.Түбір өзектерінде антисептик ерітінділермен білің қалдырады немесе емдік эндодонттық пломбалық материалдармен толтырып,уақытша пломба қойылады.Егер тіс ауырып жатса,дәрігер уақытша пломбаны алып тастап,тіс жегі қуысын ашық ұстау қажеттігі туралы кеңес береді.

Екінші қабылдау.Егер сырқат тіс уақытша пломбы қойғаннан кейін ауырмаған болса,уақытша пломбаны алып,өзекті біліктен және пломбалық материалдан тазартады,біліктің исіне жіне ылғалдылығына мән береді.Білік құрғақ жағымсыз иісті болмаса,өзекті спиртпен жуып кептіреді және түбір инесінің көмегімен түбір өзегінің толық өлеттенгенін,түбір ұшы тесігің ашылған-ашылмағанына тексереді.

Егер өзек жақсы өтетін және кеңейтілген болса,осы қабылдауда оны пломбылайды.Егер тісі аздап ауырған болса және өзекте қалдырылған білікте жалқық сіңгендей болса,өзекті антисептиктермен қайта өздеп,өзекте құрғақ немесе антисептиктермен ылғанданған білік қалдырып,немесе өзекті өайта пломбылайтын материалдармен толтырып,уаықытша пломба қояды.Кей жағдайларда екінші қабылдауда иодтты калиидің 10 ерітіндісімен электрофорездеу әлісін жүргізуге де болады.Үшінші келуде 2-3 кейін түбір өзегін біліктен тазартып,тұрақты бітеп,тіске тұрақты пломбы қояды

21. Балаларда бір түбірлі тістерде дамыған жедел периодонтиттің емдеу сатылары. Өзектері жақсы дамыған бір түбірлі тістердегі созылмалы периодонтиттің барлық түрлерін бір-екі қабылдауда консервативтік әдіспен емдейді.

Бірінші қабылдау.Тіс жегі қуысын егеп тазалаптіс саыты бүтін болсасауыт қуысын ашуға ыңғайлы бетінен теседі.Сауыт қуысы дұрыс ашылғаннан кейін түбір өзегінен ұлпа ыдрандысын алып тастайды.Осыдан кейін түбір өзігін антисептик ерітіндісімен жуып,кептіріп,ұсақ аспаптармен өңдейді және түбір ұшы тесігін кеңейтеді.Химиялық аспаптармен кеңейту үшін хелаттар-этилдиамин қолданылады.Түбір өзектерінде антисептик ерітінділермен білің қалдырады немесе емдік эндодонттық пломбалық материалдармен толтырып,уақытша пломба қойылады.Егер тіс ауырып жатса,дәрігер уақытша пломбаны алып тастап,тіс жегі қуысын ашық ұстау қажеттігі туралы кеңес береді.

Екінші қабылдау.Егер сырқат тіс уақытша пломбы қойғаннан кейін ауырмаған болса,уақытша пломбаны алып,өзекті біліктен және пломбалық материалдан тазартады,біліктің исіне жіне ылғалдылығына мән береді.Білік құрғақ жағымсыз иісті болмаса,өзекті спиртпен жуып кептіреді және түбір инесінің көмегімен түбір өзегінің толық өлеттенгенін,түбір ұшы тесігің ашылған-ашылмағанына тексереді.

Егер өзек жақсы өтетін және кеңейтілген болса,осы қабылдауда оны пломбылайды.Егер тісі аздап ауырған болса және өзекте қалдырылған білікте жалқық сіңгендей болса,өзекті антисептиктермен қайта өздеп,өзекте құрғақ немесе антисептиктермен ылғанданған білік қалдырып,немесе өзекті өайта пломбылайтын материалдармен толтырып,уаықытша пломба қояды.Кей жағдайларда екінші қабылдауда иодтты калиидің 10 ерітіндісімен электрофорездеу әлісін жүргізуге де болады.Үшінші келуде 2-3 кейін түбір өзегін біліктен тазартып,тұрақты бітеп,тіске тұрақты пломбы қояды

22. Балаларда бір түбірлі тістерде дамыған созылмалы периодонтиттің емдеу сатылары. Өзектері жақсы дамыған бір түбірлі тістердегі созылмалы периодонтиттің барлық түрлерін бір-екі қабылдауда консервативтік әдіспен емдейді.

Бірінші қабылдау.Тіс жегі қуысын егеп тазалаптіс саыты бүтін болсасауыт қуысын ашуға ыңғайлы бетінен теседі.Сауыт қуысы дұрыс ашылғаннан кейін түбір өзегінен ұлпа ыдрандысын алып тастайды.Осыдан кейін түбір өзігін антисептик ерітіндісімен жуып,кептіріп,ұсақ аспаптармен өңдейді және түбір ұшы тесігін кеңейтеді.Химиялық аспаптармен кеңейту үшін хелаттар-этилдиамин қолданылады.Түбір өзектерінде антисептик ерітінділермен білің қалдырады немесе емдік эндодонттық пломбалық материалдармен толтырып,уақытша пломба қойылады.Егер тіс ауырып жатса,дәрігер уақытша пломбаны алып тастап,тіс жегі қуысын ашық ұстау қажеттігі туралы кеңес береді.

Екінші қабылдау.Егер сырқат тіс уақытша пломбы қойғаннан кейін ауырмаған болса,уақытша пломбаны алып,өзекті біліктен және пломбалық материалдан тазартады,біліктің исіне жіне ылғалдылығына мән береді.Білік құрғақ жағымсыз иісті болмаса,өзекті спиртпен жуып кептіреді және түбір инесінің көмегімен түбір өзегінің толық өлеттенгенін,түбір ұшы тесігің ашылған-ашылмағанына тексереді.

Егер өзек жақсы өтетін және кеңейтілген болса,осы қабылдауда оны пломбылайды.Егер тісі аздап ауырған болса және өзекте қалдырылған білікте жалқық сіңгендей болса,өзекті антисептиктермен қайта өздеп,өзекте құрғақ немесе антисептиктермен ылғанданған білік қалдырып,немесе өзекті өайта пломбылайтын материалдармен толтырып,уаықытша пломба қояды.Кей жағдайларда екінші қабылдауда иодтты калиидің 10 ерітіндісімен электрофорездеу әлісін жүргізуге де болады.Үшінші келуде 2-3 кейін түбір өзегін біліктен тазартып,тұрақты бітеп,тіске тұрақты пломбы қояды

2.1 14. Эмаль құрылымын жазыңыз. Кіреуке бейорганикалык (96—99%) және органикалык, (1-4% — нәруыз және су) заттарынан күралған. Нәтижесінде кұрамында көптеген минерадды түздары бар кіреуке ағзаның өте қатты тіні болып табылады. Кіреукенін негізгі кұрылымдык түзілісі диаметрі 4—6 мкм кіреукелік призма. Кіреукелік призма көлденен кескінде аркадо тәрізді пішінді болады. Призмалардын саны бірнеше миллионды күрайды. Әрбір призма әктастанған ультра жіңішке фибриллаларға келеді. Тіс сауытынын әр түрлі бөлімдерінде кіреукелі призмалардын ұзындығы бірдей емес, көп жағдайда кіреуке қабатыньщ көлемінен үлкен болып келеді. Кіреукелі призмалар дентин кіреукелі косылыстан басталып, тіс сауыты бетінде аякталады. Кіреукелі призмалар топталып, 8-тәрізді иілуді түзеді. Нәтижесінде кіреуке шлифында ашық және кою түсті жолақтарының кезектесуін көруге болады (Гунтер—Шрегер жолақтары). Бұл оптикалык біркелкілік емес, ісіреукелі призманы шоғыр-ларының көлденен тілу нәтижесінде және тағы бір бөлімі бойлық бағытта түзіледі. Одан басқа, кіреуке шлифында кисық бағытта сызықтарды көруге болады — Рециус сы-зықтары. Олардьщ түзілуін кіреукенін цикл-дық минералдануымен байланыстырады. Призма арасында кіреуке көлемінін 0,5— 5% кұрайтын призма аралык, зат бар. Призманың негізгі құрылымдық бірлігі болып кристаллды гидроксилапатит [Са10(РО4)6(ОН)2] табылады. Одан баска кіреуке құрамына карбонатапатит, хлорапа-тит, фторапатит, көмірқышкыл кальций, магний және микроэлементтер кіреді. Кіреуке бетінің субмикроско-пиялық кұрылымы. Кіреукелі призмалар аркадо тәрізді пішінді (көлденең кескін) 2000 (Патрикеев В.К., Галюкова А.В., 1973). Кіреукенін сырткы кабатының құрамында көп көлемде фтор, корғасын, цинк, темір және аздап натрий, магний, карбонаттар бар. Кіреукенің призма аралық заты призма сияқты кристалдардан тұрады, бірақ ориентациясымен ерекшеленеді.

15. Дентин құрылымын жазыңыз. Дентин қүрылымы бойынша сүйек тінінін жуан талшықтарын еске салады, ол дентинді түтіктерден өтіп кетілген негізгі заттан тұрады. Негізгі затының кұрамында мукопротеиндерден тұратын коллагенді фибриллдер және желімделетін аморфты заттары бар. ¥лпа манылык (ішкі) және плащтык (сыртқы) дентиндерін ажыратады. ¥лпа манылық дентинде коллагенді талшықтар тангенциалды орналасып, Эбнер талшыкгары деп аталады, плащтык дентинде талшықтар радиалды және Корфф талшыктары деп аталады. Дентинде жана кабаттар ритмді және ретті жиналады. Дентиннің кабаттар саны бойынша адамның жасын анықтауға болады. Кіреуке мен цемент шека-расында интерглобулярлы дентин бар, ол минераддануы төмен немесе мүлдем минералдануы жок аймактар. Кіреуке шекарасында олар ірі болып келеді. Ден-тин цементті шекара және түбір аймағында олар ұсақ және өте көп, бидайлы Томс кабатын тұзеді. Интерглобулярлы кеңістік дентиннің алмасу үдерістеріне қатысады. Дентиннін негізгі заты көптеген дентинді түтікшелерден тұрады, олардың саны 1 мм2 дентинге 30 000-нан 75 000-ға дейін.

Дентинді түтікшелерде дентинді сүйыктық бар, оның күрамында пульпадан дентинге органикалык және органикалык, емес заттар құрайды. Одан басқа, дентинді түтікшелерде одонтобласттардың ксінділері бар, олар перифериялық ұлпада орналаскан.

17. Периодонт құрылымын жазыңыз. Периодонт – тістерді қоршап тұрған тіндер жиынтығынан тұратын пародонттың бір бөлігі болып табылады. Периодонт тіс түбірі мен сүйек ұясының қыртысты пластинкасы арасындағы кеңістікте орналасқан біріктіргіш талшықтардың жұқа қабатымен толтырылған дәнекер тінінен тұрады. Периодонттың арқасында тістің жақ сүйегінің басқа элементтерімен байланысы қамтамасыз етіледі. Сол себепті периодонттың басты, негізгі қызметі – байланыс аппараты ретінде тісті сүйек қуысында берік ұстап тұру болып табылады.

Периодонт коллаген талшықтарының жиынтығын құрайды. Бұл талшықтар өзінің ұштарымен бір жағынан тіс түбірі цементіне, екінші жағынан қызыл иектегі тіс ұясына (альвеола) кіреді. Олардың көлденең бағыттары альвеола шетіндегі тұста тістің айналмалы байланысын құрайды. Талшықтар альвеоланы қоршап тұрған сүйек тінінің қалын қабатынан өтіп жанындағы тістерді байланыстырады, сонымен қатар, қоршап тұрған сүйектерге  бекіне отырып, түбірдің жоғарғы жағында қиғаш бағытпен жүреді. Периодонтта коллаген талшықтарынан басқа жұқа эластикалық талшықтар да кездеседі. Бұлар – біріктіргіш талшықтардың қабаттары болып саналады. Периодонттың клеткалық элементтері фибробласт, гистиоцит, остеобласт, цементобласт, бұлтты клеткалардан тұрады.

18. Цемент құрылымын жазыңыз. Цемент — өзінін құрылымымен дөрекі талшыкты сүйекке ұқсайды, бірақ тамырлары болмауымен өзгешеленеді. Цемент тістін мойнын және түбірін жауып тұрады, бейорганикалық (68—70%) және органикалық (30—32%) заттар-дан тұрады.

Цементтің қалыңцығы бірдей емес: мойын аймағында — 20—50 мкм, ал түбір басында — 100—150 мкм. Цемент жасушасыз (біріншілік) және жасушалы (екіншілік) болып бөлінеді. Біріншілік цемент түбірдін бүйір беттерін жабатын дентинге жакын орналасады. Екіншілік цемент түбірдін үштен бір бөлігінің басын және көп түбірлі тістердің түбірлерінін бифуркациясы аймағын жауып тұрады. Ол жасушасыз цементтін үстінде орналасады, бірак кейде дентинге жакын жанасады. Жасушалық цемент жасушадан (цементоциттерден және цементобластардан) және жасуша аралык заттан тұрады. Цементоциттер ерекше куыста жатады (лакуналарда) және кұрылыс жағынан остеоциттерге ұқсас болып келеді.

Цементобластгар — белсендіжасушалар, цементтін кұрылысшылары, онын жана кабаттарынын салынуына ретті түрде ықпал етеді. Жасушасыз цементтін қалыптасуы барысында олар сыртқа жылжиды, ал жасушалык цементтің дамуы ішінде оралып жүреді. Жасушалык цементгің жасуша аралық заты негізгі заттан және талшыктардан кұралады. Цементтщ талшыктардың әр түрлі бағыты бар.

Олардың үлкен бөлігі радиалды бағытта (Шарпеев талшықтар), бір жағынан радиалды талшыктармен байланысады, ал екінші жағынан — периодонттын талшыктарына өріледі. Талшыктардын бір бөлігі цемент бетіне бойлық параллелді орналасады. Цементтін негізгі кызметтері:

• түбір дентинін закымдайтын әсерлерден сактау;

• тіс аппаратынын калыптасуына қатысу, периодонт талшыктарынын

түбірге және тіс мойнына жабысуын камтамасыз етуіне қатысу;

• репаративті үдерістерге катысу (мысалы, тұбірдін сынуында, пародонтитті

емдегенде).

19. Тіс ұлпасы құрылымын жазыңыз. Тіс ұлпасы — тіс куысын толтырып тұратын борпылдақ дәнекер тін. Жоғарғы жақ тесіктен ұлпа біртіндеп периодонттын тініне өтеді. ¥лпа жасуша аралык заттан және жасушадан кұралады. Жасуша аралық зат коллагенді және преколлагенді талшыктардан тұрады (пульпада иілгіш талшыктар болмайды) және негізгі заттан тұрады, сілікпе тәрізді консистенциясы болады.

Дәнекер тінінін қүрылымына байланысты сауыттық және түбірлік пульпа-ны ажыратады.

Сауыттық ұтада көп көлемде әр түрлі жасушалық элементтер бар. Кдн тамырларынын торлары және жүйке элементтері жақсы дамыған. Коллагенді талшыктар жұка және ірі шоғырларды түзбейді.

Тубірлік улпа тығыз дәнекер тініне ұксас болып келеді. Жасушалық элемент-тер аз, жуан коллаген талшыктарынын шоғырлары көп. Түбір үлпасы құрылымы бойынша периодонттың дәнекер тініне үксас. ¥лпада үш жасушалық қабатты ажыратады: перифериялык, аралык және орталық.

Перифериялық қабаты жоғары дифференцирленген жасушалардан — одон-тобласттардан тұрады. Ол бірнеше катарға орналасқан көпөсінділі алмүрт тәрізді пішінді жасушалар. Одонтобласттар тістің дамуы барысында, сонымен қатар бүкіл өмір бойы дентин бөліп шығарады. Сондыктан интактты тісте жасы келе оның куысынын кішіреюі байкалады. Одонтобласттың екі өсіндісі бола-ды — орталык және перифериялык (дентинді). Орталық өсінді пульпадан шығып тұрады. Перифериялық өсінді (Томс талшықтары) дентинге еніп, дентинді түтікшелерде орналасады. Өсінділердін үлкен бөлігі дентин-кіреукелі байланыска жетеді, ал кейбіреуі кіреукеге еніп, кіреукелі шоғырларға және пластинкаларға дейін өтеді. Дентинді өсінділер өз жолында тармакталады, онымен барлык каналша аралык дентин камтамасыз етіледі. Одонтобластардын өсінділердін осындай күрылымы алмасу үдерістеріне қатысатынын және ұлпаға тітіркендірудің барлык түрлерін тарататынын куәлайды. Ұлпаның аралық (субодонтобласттық) кабаты көптеген өсінділер — пульпоциттері бар көп мөлшерде ұсак жұлдызша тәрізді пішінді жасушалардың болуын сипаттайды. Бүл жасушалар камбиалды болып келеді. Олар одонто-бласттарды арашалауға және айналуға мүмкіншіліктері бар. Жасуша арасында жетілмеген коллаген талшықтары өтеді. Орталык кабаты жүлдызша тәрізді пішінді өсінді тәрізді жасушалардан, коллаген талшыктарынан, жүйке элементтерінен, кан тамырларынан тұрады.

Ұлпаның орталык қабатының жасушалык элементтері фибробласттармен, гистиоциттермен, плазмалық жасушалардан, лимфоциттер және моноциттер-мен көрінеді. Тамыр бойында адвентициалды жасушалар орналасқан. Қан тамырлары ұлпаға апикалды тесік аркылы өтеді. Осылай пульпарлы артерия және бірнеше жүйке бағаналары өтеді. Қан тамырлары тіс пульпасына, соны-мен катар түбірдің косымша каналдары аркьшы түседі. ¥лпаның сауыттык және түбірлік артериялары өз араларында және периодонт тамырларымен анастомоз кұрады. ¥лпаның тамырлары жоғарғы жак сүйегінін артерияларының тармақтарына ұксас болады, ал жүйкелер — үшкіл жүйкенің тармақталуына ұқсас. ¥лпадағы орталык орналаскан артерияны бір-екі тамыр коршап тұрады. Капиллярлардың қалың торы одонтобласттардын кабатына, капиллярлар тамырға өтеді. ¥лпадағы жүйке талшыктар екі өрім түзеді: миелиндіен тұратын терен, беткей — миелинсіз жүйке талшыктарынан.

Жүйке талшықтарының жұқа ұшылык тармактарын одонтобластты қабат коршайды. Олар дентинді түтікшелердің бастапкы бөліміне өтеді. ¥лпа бірқатар кызмет атқарады:

• пластикалык (одонтобласттармен дентин түзілуіне катысады);

• трофикалық (құрамындағы тамырлардын аркасында дентиннің трофика-

сын камтамасыз етеді);

• сенсорлы (кұрамында жүйке талшыктарыньщ көп мөлшерде болуы);

• қорғаныс және репаративті (үшіншілік дентиннін бөлінуі, тіс тініне әр

түрлі әсерлеріне гуморалды және жасушалык реакцияның дамуы, сонымен

қатар, қабынуда).

2.2 17 Балаларда тіс-жақсүйек аномалиясы мен деформацияларға себептер болатын эндогенды факторлар. Аномалия бұл – эмбрион дамуының әр түрлі кезеңіндегі құрлысының немесе фомасының қалыптасуының бұзылуы. Бұл бұзылыстар туған кезде нормадан ауытқу түрінде немесе ағзаға бітіп кейінгі уақытта көрінуі мүмкін. Деформация бұл – тіс жақ жүйесінің дамуы мен функция үрдістерінен дамитын, дұрыс пішінінен ауытқу.

Бет жақ өсуі мен қалыптасу кезінде көптеген бұзылыстар пайда болу мүмкін, бұл бұзылыстар пайда болуына қарай 4 топқа бөлінеді:

1. тіс жақ аппаратының эмбриональды қалыптасу мен өсуіндегі аномалиялар.

2. тіс жақ аппаратының өсуі кезінде эндогенді факторлардың әсерінен пайда болатын деформациялар.

3. тіс жақ аппаратының өсуі кезінде экзогенді факторлардың әсерінен пайда болатын деформациялар.

4. сәулелі терапия, операциядан кейінгі, патологиялық бұзылыстар мен зақымдалу салдарынан дамитын екіншілік деформация. Эмбрион беті бірінші жаберді доғаның жеті тармағынан дамиды: бір маңдайдың, екі мұрынның, екі жоғарғы жақтың және екі төменгі жақтың. Бет бөлігінің қалыптасуы эмбрион дамуының екінші жұмасында басталады.

Жалпы факторлар: 1.Жасанды тамақтандыру 2.Ерте балалық шақ аурулары 3.Эндокринопатия 4.Мұрынмен дем алудың бұзылуы 5.Жаман әдеттер 6.Баланы ұйықтау кезінде дұрыс жатқызбау

Жергілікті факторлар: 1.Сауыттардың біркелкі мүжілмеуі 2.Сүт тістердің ауысуының кешігуі 3.Тіс жегі және оның асқынуы 4.Остеомиелит 5.Ауыз кіре берісі мен беттің күйіктері 6.Жақ сүйектері мен ауыз қуысы ағзаларының ісіктері.

18. Механикалық жұмыс істейтін ортодонтиялық аппараттар. Жұмыс істеу принципі, қолдануға арналған көрсеткіштері. Механикалық аппараттар. Бұл аппараттың әсер ету күші оның активті бөлігінің көмегімен жүзеге асырылады: серпімді доғасы, серіппе,резина тартқыштар, лигатуралар винттер.

Алынбайтын механикалық Энгель аппараты. Аппарттың негізгі бөлігін тот баспайтын болаттан жасалған қалыңдығы 0,8-1,0 мм эластикалық доға құрайды. Екі жағы тірек тістердегі жасанды түтігі бар сауыттарға немесе сақинаға бекітіледі. Аппаратты әмбебап аппарат деп те атайды себебі, жеке тістер аномалияларымен қоса тіс қатарларын тарылуында, тістем бұзылысында да қолданылады. Энгель аппаратының кемшіліктері:

1. Пародонтқа үлкен күш түсіріп, оның зақымдануына және тірек тістердің орнына қозғалуына алып келеді.

2. Көп жағдайда тістерді доғаға өткізгіштік лигатурамен байлап тартады, соның себебінен тістердің физиологиялық қозғалғыштығын бұзады және қызыл иектің шырышты қабатын әсіресе емізікшелердің шырышты қабатын зақымдайды.

3. Доға вестибулярлы бетте орналасқандықтан жақтардың өсуін тежейді, сондықтан Энгель аппаратын сүт тістерде және тістердің ерте ауысу кезінде қолданылмайды.

4. Энгель аппаратын қолданғанда ауыз қуысын тазалау қиынға соғады және сырт келбетті бұзады.

Симон аппараты

Симон сақиналарды бірінші тұрақты моляр тістерге бекітеді. Вестибулярлы бетінде түтікшелері болады.Оларға өрім тәрізді етіп вестибулярлы доғаның соңын бекітеді. Ал таңдайлық беттен сақиналарға премолярлармен ит тістің түтікшелерін бекітеді. Доғаның кеңейтіп немесе тарылтуды U тәрізді өрімдермен іске асырады.

Мершон аппарты

Мершон аппараты құрылысы тірек тілдік доғадан және оларға бекітелетін сақиналардан тұрады. Тілдік доға тірек болады. Сақиналардың көмегімен доға бірінші моляр тістерге бекітіледі. Тілдік доғаның қалыңдығы 0,7-1,0мм. Бұл конструкцияны саусақ тәріздес серіппемен толықтырады. Бұл серіппелерді серпімді металдан дайындайды. Қалыңдығы 0,4-0,5мм. Олар негізгі доғаға тілдік беттен бекітіледі. Мұндай аппарат тіс қатарын кеңейту мақсатында қолданылады. Уақыт өте келе Мершон көмекші серіппелерді тек бір ғана тісті емес бірнеше тістерді жылжыту үшін қолдана бастады.

БРЕКЕТТЕР

Брекеттер  -бұл бір-бірімен доға арқылы байланысқан, тістің сыртқы бетіне арнайы желіммен жабыстырылып, емдеу курсы біткенше алынбайтын, арнайы  құлыптар қатарынан тұратын құрастырма. Тірек бөлігі сақина түрінде артқы алтыншы немесе жетінші тістерге бекітіледі.

Брекет жасалатын материалдардың барлығы пішінді қайталау қасиетіне ие болғандықтан, олар бастапқы тіс қатарына лайық белгілі бір пішінге келтіріледі. Брекеттер орнықтырылғаннан кейін доға үнемі осы пішінге келуге тырысатын болады. Брекеттер кез-келген бағыттағы жеке алғандағы тістің орнын өзгерте алады.

Ортодонтиялық табақшалар - алынбалы-салынбалы аппараттар болып табылады және негізінен бала кезде қолданылады. Әр табақша тіске дәл килігеді, өйткені Сіздің балаңызға лайықталып жасалады. Табақшалы аппараттар қолданылу мақсаттарына қарай әртүрлі типті болады:

• кеңейткіш табақшалар (бұрандалы, тіс қатарын кеңейтуге арналған)

• бір немесе бірнеше тістің орналасуын қалыптандыруға арналған табақшалар

•  тілге тосқауыл қоятын табақшалар  (баланың зиянды әдеттері болған жағдайда қолданылады: тілді тістердің арасына салатын болса, қарындашты тістейтін болса, т.б.);

• ретенциялық табақшалар (емдеу нәтижесін ұстап тұру үшін)

жұптық блоктар (белсенді даму кезінде балалардың төменгі жағын көтеру үшін) және тағы басқалар.

19. Витальді бояу әдісінің көрсеткіштері мен жасалу жолдары . Витальді бояуды тісжегінің дақ кезеңін диагностикалауда қолданады. Бояу арқылы тістің қатты тіндеріндегі деминерализация ошақтарын айқындайды. Жасалу алгоритмі:

1. Қажетті заттарды дайындау:

Стоматологиялық құралдар жиынтығы (пинцет, айна), мақта валиктері мен шариктер, 2%метилен көгі ерітіндісі, 3% сутегі асқын тотығы, стандартты 10 балдық шкаласы.

2. Тісті зертеуге дайындау:

Зерттелетін тіс бетін тексеріп, тіс қақтарынан 3% сутегі асқын тотығы малынған мақта валигі көмегімен тазалау. Тісті сілекейден оқшаулау. Тісті кептіру.

3. Бояуды жағу:

Кіреуке бетіне 3 минутқа 2% метилен көгі ерітіндісіне малынған мақта шарикті қоямыз. Одан соң шарикті алып, ауызды шаямыз.

4. Боялу дәрежесін бағалау:

Боялған\боялмағанын анықтаймыз, боялудың таралуын көреміз. Боялудың қарқындылығын 10 балдық шкаланың көмегімен салыстырамыз.

20. Функциональды жұмыс істейтін ортодонотялық аппараттар. Жұмыс істеу принципі, қолдануға арналған көрсеткіштері. Функциональды аппаратар активті әсер ететін элементтер жиынтығынан құралған, альвеолярлы өсіндіге, тіс қатарына еріннің, ұрттың қысымын түсірмеуге бағытталған, еріннің қабысуын дұрыстауға, тілдің дұрыс орналасуына әсер ететін аппараттар. Трейнерлер- Механикалық алынбалы-салынбалы және алынбайтын ортодонтиялық аппараттарды пайдаланып емдеудің дәстүрлі әдістері бірқатар қолайсыздықтармен қатар жүретіні белгілі. Ортодонтиялық табақшаларды, сонымен қатар брекет-жүйелерді уақытынан кешіктірмей пайдаланған жөн. Сондықтан тіпті уақытша тістесу қалыптасқан кезеңде де, тұрақты тістесу қалыптасып жатқан кезеңде де бағыттауыш аппараттарды – преортодонтиялық трейнерлерді қолданған жөн. Олардың көмегімен зиянды әдеттерлі жоюға (тілді, саусақты сору) немесе дұрыс тістесуге кедергі келтіретін жақ-бет аумағының бұлшық еттерінің артық қысымын болдырмауға көмектеседі.

Әдіс тістесуді 5 жастан бастап ең қарапайым және ең ауырсындырмайтын тәсілмен ерте түзетуге мүмкіндік береді. Дұрыс тістеспеу салдарынан кариес басталып, тісті  кариестен емдеу қажет болады. Уақыт өте келе бұлшық ет аппаратының қызметі қалыптанып, орнына келіп, тыныс алудың, жұтудың қызметтері қалпына келеді.

Трейнер  эластикалық  силиконнан жасалатындықтан, жақ-бет бұлшық еттерінің тіс қатарына түсіретін қысымы азайып, еріндер мен тістердің вестибулярлық беттерін ажыратып, тіс қатарларының орналасуын дұрыстайды. Ол қолданысқа өте қолайлы, өйткені түнде ұйықтағанда және күндіз 1 сағат қана киіледі. Емдеу нәтижесінде бала кезден баланың дұрыс тістесуі орнығып, тістері түзеліп, бет ажары жақсарады. Сонымен қатар әрі қарай ортодонтиялық ем алудың қажеті болмайды.

Пре-ортодонтиялық трейнерді пайдалану керек жағдайлар:

• Төменгі жақтың алдыңғы бөлігіндегі тығыздық

•  Алдыңғы бөліктегі ашық тістесу

•  Терең тістесу

• «Зиянды» әдеттер: бас бармағын сору, дұрыс жұтпау, сөйлеу қиындықтары

• Төменгі жақтың дұрыс орналаспауы. Емдеу аппараттарды аз пайдаланып, екі кезеңмен өткізуге арналған.

Кербитцтің вестибулиярлы пластинкасы тіс және олвеола өсіндісінің вестибулярлы бетінде өтпелі қатпардың шырышты қабатына жабысады. Пластинка тіс қатарын зиянды әдеттерден (саусақты, ерінді және басқа заттарды сору) қорғайды. Сонымен қатар еріннің дұрыс түйісуін, жұтыну және тыныс алу қозғалыстарын дұрыстауға, ауыздың дөңгелек бұлшықетін жаттықтыруға қолданылады. Пластинка конструктивті тістемге негізделіп жасалады, яғни төменгі жақтың нейтралды қалыбына қарай. Аппаратты қолданғанда бұлшықеттердің рефлекторлы қозу пайда болады. Ол тқменгі жақтың өсуіне әсер етеді. Пластинка шырышты қабатты зақымдамайды себебі пластинканың шеттері өтпелі қатпарды сәл ғана жауы тұрады. Ішкі беті жоғарғы жақтың ортаңғы күрек тістерінің төменгі бөлігіне ғана жабысып тұрады. Кесү қыры аймағында күрк тістер аймағында күрек тістердің кішкене баспалдағы түзіледі. Ол аппараттың жоғары – төмен сырғып кетуін болдырмайды.

2.2 43. Трансверзальды бағытта тістер орналасуының аномалиялары. Қайшы немесе қисық тістем- бұл тіс қатарларының қатынасындағы трансверзальды аномалия.Қайшы тістем кезінде төменгі азу тістер ұрт төмпешіктерімен өздерінің аттас жоғарғы азу тістерінің ұрт төмпешіктерін сыртқы жағынан жауып жатады. Алдыңғы тістер қалыпты жағдайда тістеседі. Мұндай тістем жоғарғы тіс қатарының қысқаруы негізінде пайда болады. Қайшы тістем жоғарғы тіс қатарының қысқаруы негізінде пайда болады. Қайшы тістем бір жақтың немесе екі жақты болу мүмкін.

Қайшы тістем пайда болу себептері: қабыну процестері, шайнау функциясының төмендеуі, туа пайда болған саңылаулар, макродентия, аса көп тістер, макроглоссия, жаман әдеттер, бір жақты шайнау, бір жақ бөлігінің дамымауы, тістердің патологиялық мүжілуі, миодинамикалық тепе теңдіктің бұзылуы. Жіктелуі: Буккальды (ұрттық) айқасқан тістесу : а)төменгі жақтың жылжуынсыз б)төменгі жақтың бір жаққа жылжуымен в)аралас - бірінші және екінші түрлерінің қосындысы.

Лингвальды айқасқан тістесуі а)бір жақты б)екі жақты

Қосарланған айқасқан тістесу: буккальды – лингвальды.

44. Сагиттальды бағытта тістер орналасуының аномалиялары. Прогнатия- жоғарғы жақ сүйпегінің алға шығуы. Төмендегідей жіктеледі:

-Физиологиялық прогнатия;

-Паталогиялық прогнатия;

-Жалған прогнатия;

-Шынайы прогнатия.

Физиологиялық прогнатия; . Бұл тістем түріне тістемнің барлық белгілері тән айырмашылығы физиологиялық прогнатияда екі жақ сүйектің альвеолярлы өсінділері мен күрек тістер артқа еңкіш орналасқан болып келеді;

Паталогиялық прогнатия. Төменгі жақ сүйегінің дистальды ығысуы немесе жоғарғы жақ сүйегінің алға шығуы салдарынан алдыңғы және бүйір тістердің қалыпты тістесуі бұзылады. Физиологиялық тістемде жоғарғы күрек тістердің кескіш төмпешікті түйісудің болуына байланысты төменгі күрек тісті жауып тұрады. Прогнатияда жоғарғы күрек тістер алға шығып осы тұста антогонист тістер арасында сағылау п.б. Болады. Прогнатиялық тістемде жоғарғы бірінші молярдың ұрт төмпешігі өзі аттас молярдың ұрт төмпешігіне түйіседі, кейде

-ші премоляр –ші молярдың алдыңғы ұрт төмпешігі арасында сайға түседі.

Жалған прогнатияда төменгі жақ кішірейген жоғарғы жақ қалыпты болады.

Шынайы прогнатияда төменгі жақ қалыпты жоғарғы жақ үлкейген болады.

Прогения-төменгі жақ сүйегінің алға шығуы.

Төмендегідей жіктеледі:

-Физиологиялық прогения;

-Паталогиялық прогения;

-Жалған прогения;

-Шынайы прогения.

Физиологиялық прогения. Бұл тістем түріне тістемнің барлық белгілері тән айырмашылығы физиологиялық прогнатияда екі жақ сүйектің альвеолярлы өсінділері мен күрек тістер алға еңкіш орналасқан болып келеді;

Паталогиялық прогенияда төменгі жақ сүйегі алға шығып жоғарғы жақ сүйегінен ілгері орналасады. Төменгі алдыңғы тістер өзі аттас жоғарғы алдыңғы тістерді жауып тұрады. Бұл кезде алдыңғы тістермен тістеледі. Егер төменгі жақ тістері алға көп шыққан болса жоғарғы төменгі тістер арасында саңылау п.б. күрек тістермен тамақ жеу мүмкін болмай қалады. Тамақ бүйір тістермен кесіледі.

Жалған прогетияда жоғарғы жақ кішірейген, төменгі жақ өалыпты болады.

Шынайы прогетияда жоғарғы жақ қалыпты, төменгі жақ қалыпты.

45. Вертикальды бағытта тістер орналасуының аномалиялары. Ашық тістем -тістесудің вертикальді ақауына жатады. Бұл тістемде тіс қатарларының түйісуі кезінде тістер арасында вертикальды саңылау болады. Бұл саңылау алдыңғы және бүйір тістер арасында орналасуы мүмкін. Күрек тістер, ит тістер және кіші азу тістер түйіспейді. Ашық тістем тіс доғасының алдыңғы бөлігінде, симметриялы, ассимметриялы, біржақты, екіжақты түрінде кездеседі.

Ашық тістесу функциональды бұзылыстарға әкеледі:

•Тамақты тістеудің қиындауы •Шайнау

•Дұрыс емес жұтыну •Сөйлеудің бұзылуы

•Тыныс алудың өзгеруі

Ашық тістесудің жіктелуі:

•Жарақаттық (жаман әдеттер салдарынан)

•Нағыз (рахиттік)

Терең тістесім - ашық тістесу сияқты вертикальды тістесу аномалияларының бір түрі болып табылады. Нормада жоғарғы жақтың фронтальды тістері төменгі жақтың фронтальды тістер сауытын 1/3 бөлікке жауып тұру керек. Терең тістесімде төменгі күрек тістердің кесу қырлары жоғарғы тістердің төмпешіктерімен түйіспегендіктен терең жабылып тұрады. Төменгі күрек тістердің кесу қырлары жоғарғы тістердің мойын бөлігімен жанасуы мүмкін. Кейде мұндай байланыстың болмауы да мүмкін, бұл жағдайда тістер қызыл иекке тиіп, оны жарақаттайды Терең тістеммен қатар, терең жабылу құбылысы болады. Терең жабылуда жоғарғы күрек тістер төменгі күрек тістердің биіктіктерін вертикал бойынша 1/3 бөлігінен артық жауып тұрады, бірақ кесу қырлары таңдай төмпешіктерімен түйісуді сақтайды. Терең тістемде бөл түйісу болмайды. Терең жабылу ортогнатиялық тістемнің анатомиялық варианты болып табылады, ал терең тістем ауытқушылыққа жатады. Терең тістемді тереңдігіне байланысты 3 дәрежесін ажыратады:

- 1-дәреже. 1/3ден 2/3 биіктікке дейін – 5мм дейін

- 2-дәреже. 2/3тен 3/3ке дейін - 6-9мм дейін

- 3-дәреже. Мм – бағалайды - 9мм жоғары

2.3 21. Жергілікті жансыздандыру жүргізгенде дамитын жалпы асқынулар кезінде дәрігердің іс-әрекеті. Ем шаралары алғашқы көмек. Жалпы асқынулар: талу, коллапс, шок, аллергиялық реакциялар, анестетиктен улану. Жалпы асқынулар дәріні көтере алмаудан немесе уланудың салдарынан болады.

Талу – имдың қан айналысының бұзылуынан (анемиядан) аяқ астынан болатын жағдай.

Емі. Операцияны шұғыл тоқтатып, басты төмендету, орындықтың арқасын түсіру немесе науқасты төсекке жатқызу. Терезені ашып, тыныс алуға кедергі жасайтын, белдік, іш-киім ілгектерін босату. Мүсәтір спиртін иіскету. Егер бұл шаралар нәтиже бермесе, жүрек пен тыныс қызметін жақсартатын дәрілер егу керек (10% кофеин, 10-20% камфора майы, 1 % лобелин, цитотон ерітінділері).

Коллапс – организм қызметінің күрт бұзылып нашарлауы. Талудан күрделірек асқыну.

Емі. Науқасты горизонтал жайғастырып, аяқ-қолды көтеріңкі етіп ұстаған жөн. Қымтап жылытып, ыстық шай немесе кофе ішкізеді. Содан соң тамыр тарылтқыш (адреналин, мезатон), глюкокортикоид (преднизолон, гидрокортизон), жүрек (0,5-1,0 мл 0,5% строфантинді 10-20 мл 40% глюкоза немесе физиологиялық ерітіндіге араластырып егеді) дәрілерін егеді. Коллапс кезінде науқасқа керекті әрекеттер жасалынбаса өлім қаупі төнеді.

Есек жем. Нерв жүйесі функциясы бұзылған кезде пайда болады. Анестетик енгізген соң аяқ астынан терінің әр жері күлдіреп, қатты қышып, ашып мазалайды. Кейде күлдіреген жерде торсылдақ пайда болады. Жұтқыншақ пен көмейдің кілегей қабығының күлдіреуі салдарынан жөтел мен тұншығу мазалайды. Ауру жедел ағымды, көп күндер ішінде күлдіреу бір жерде жоғалса басқа жерде пайда болып жалғасып отырады. Есекжемнің созылмалы қайталанатын түрі де бар.

Емі. Димедрол, борм ішу кұн сайын 0,1% 1 мл-ден тері астына адреналин геу. Жағдай ауырласа суда ерігіш гормондар (преднизолон, гидрокортизон) қолданылады.

Квинке ісігі теріде, кілегеі қабықта болатын шектелген, жедел ағымды ісік. Жұтқыншақ, көмекей ісігі тыныс алу мен жұтуды қиындатады. Ісіктер қышымайды, ауырмайды, тек бозарып тұрады. Аймақтық лимфа түйіндері өзгермейді. Квинке домбығуы қалқанша безі қызметі нашарлаған адамдарда жиірек болады.

Емі. Тері астына атропин, венаға 10% хлорлы кальций ерітіндісі енгізіледі, 6-8 күндей димедрол не супрастин ішу керек.

Шок – барлық маңызды ағзалар қызметінің күрт төмендеуі

Емі. Жағдайға байланысты түрліше әрекеттер жасалады. Науқастың басын бүйіріне қарай бұрып, тілін шығарып, аузын құсықтан тазалап, төменгі жақты алға қарай жылжытып, жоғарғы тыныс жолдарын ашып күштеп тыныс алдыру керек. Антигеннің қанға тарап кетуін әрі қарай тежеу үшін ине шаншылған жерді айналдыра 0,1% 0,5 мл адреналинді 5-10 мл-дей натрий хлорлы изотоник ерітіндісіне араластырып егеді. Бұлай ету мүмкін болмаса 1 мл-дей адреналинді анестетик жіберген жерге енгізеді. Гистаминге қарсы дәрілер (1% 2-4 мл димедрол, 2,5% 2-3 мл супрастин, 2,5% 2 мл пипольфен, 3% 3-5 мл преднизолон, 0,1% 0,5 мл гидрохлоид адреналин венаға, бұлшықетке) қолданылады. 5% 100-120 мл эпсилон-аминокапрон қышқылын қолдану жақсы нәтиже береді. Бронхоспазм күшейе бастаса, 2,4% 10 мл эуфиллин немесе 0,5% 2 мл изадрин жібереді. Жүрек қызметін қалыптастыру үшін диуретиктер, жүрек глюкозидтерін 2-4 мл лазикс, 0,06% 0,5-1,0 мл коргликон егеді. Дәрілер венаға жіберіледі. Бұлшықетке егілген дәрілер жақсы әсер бермейді. Сонымен қатар оттек ингаляциясы жасалады.

Жағдай жөнделмесе дәрілерді қайтадан қолданамыз. Қажет болған кезде жүрек-өкпе жүйесі реанимацияланады. Анафилактикалық шокты бастан кешкен науқастар жүрек, бүйрек, асқазан-ішек жолдарынан болатын асқынулардың алдын алу үшін арнайы бөлімдерде жатады. Мұқият зертегі талданған аллергологиялық анамнез асқынулардың алдын алуға жол ашады.

Идиосинкразия. Қазір жергілікті анестетиктерге идиосинкразия көбірек ұшыраса бастады. Оның белгілері: теріде қызыл дақтардың пайда болуы, қышу, ыстықтап барып терлеу, кейде бет-ауыздың көгеруі, талу.

Аталған жайларды жою үшін венаға 1% 1-2 мл димедрол, яғни 2,5% 1-2 мл пипольфен, супрастин ерітінділерін 10% - 10,0 мл хлорлы кальцийге араластырып жібереді. Науқасты жатқызып, оның тамырын, қан қысымын, тыныс алуын қадағалайды. Жағдайы нашарлай бастаса жедел реаниматорды көмекке шақырады, себеі, организмнің анестетикке сезімталдығы өте жоғары болса, алғашқы белгілер өрістеп коллапс, анафилактикалық шокқа жалғасуы ықтимал. Терідегі қызыл дақтар жайлап өшіп науқас жағдайы қалыптаса бастаса 1 сағаттың ішінде үйіне қайтаруға болады. Науқасқа қай анестетикке реакция болғандығы жайлы ескертеді. Сырқатнамасының бірінші бетіне жаңағы анестетикті көтере алмайтыны жайлы белгі қояды.

Новокаинмен, тримекаинмен улану. Организмге новакаин мен тримекаинді белгілі мөлшерден артық ендіру улануға соқтырады.

Емі. Уланудың жеңіл түрінде науқасты жатқызып, мүсәтір спиртін иіскетіп тыныш халде қалдырған жеткілікті. Уланудың ауыр түрінде венаға тез әсер ететін барбитураттар (13% 1-2мл тиопентал натрий) жібереді. Барбитураттар анестетик күшін азайтып оның улану әсерін тежейд. Қажет жағдайда 10-20 минуттан соң барбитураттарды қайтадан венаға жіберуге болады. Тыныс алу нашарлағанда (респиратор арқылы) күштеп тыныс алдыру керек. Онымен қатар тырысуға қарсы кураре тәрізді дәрілерді қолданамыз. Улы организмнен айдап шығу үшін тездетілген диурез (маннитол, лазикс) қажет.

Емханада уланудың белгілері сезіле бастағаннан-ақ оған қарсы күрес шараларын жүргізіп, жедел жәрдем шақыру керек. Улануға қарсы қолданылатын дәрілер емханада дайын тұруы қажет.

22. Жергілікті жансыздандыру жүргізгенде дамитын жергілікті асқынулар кезінде дәрігердің іс-әрекеті.Ем шаралары алғашқы көмек. Иненің сынуы. Үстіңгі жақ пен төменгі жақ анестетиясының кез келген түрінде ине сынуы мүмкін. Ине көбіне канюляның түбінен сынады. Ол коррозияға ұшыраған, тозған инені қолданғанда немесе анестезияны инені күштеп жылжытып жасағанда сынады.

Емі. Иненің орналасқан жерін дәл анықтау үшін бірнеше проекцияда рентген суреттері түсіріледі. Ине ешқайда жылжымай бір орында қалып, тұрған жері ауырмаса аса қауіп тудырмайды уақыт өте келе капсулаланып қалып қояды. Олай болмаса, оны стационарда хирург операция кезінде алып тастайды.

Қан тамырлары мен оның тармақтарының жаралануы. Өтпес, ұшы майысқан инелерді қолданғанда, анестезия техникасын дәл ұстамағанда болуы мүмкін. Туберал анестезиясы кезінде қанат тәрізді вена өрімдері жараланып, тез арада гематома пайда болады, ұрттың жұмсақ тіндері ісіп шыға келедк. Гематома өздігігнен ыдырап тарайды немесе іріңдейді.

Емі. Гематома пайда бола бастаған сәтте, ол жерді басып тұрып, қысып таңу, бір тәулік бойы мұздатып ұстаған жөн. Іріңдеп кетпеуі үшін алғаш қабынуға қарсы дәрілер, кейінірек оны ыдырату үшін УЖЖ, құрғақ ыстық қолданылады. Іріңдеген гематоманы тіліп, қабынуға қарсы, денсибилизация дәрілерін тағайындайды.

Нервтің жаралануы. Анестезия техникасын бұзған кезде нысанадағы нерв пен бірге оның маңындағы нервтер жаралануы мүмкін. Эндоневрал анестезиясы кезінде ине нерв талшықтарын үзіп, жыртып кетуі белгілі симптомдар (парестезия, ауыру, температура тактилді сезімдердің төмендеуі) арқылы білінеді. Кейде көп мөлшердегі анестетикті жылдам енгізгенде де нерв талшықтары жарақаттанады. Мандибуляр анестезия кезінде инені шектен тыс терең бойлатып жіберсе бет нервтері анестезиясында ымдау етінің парезі пайда болады. Осы сияқты инфраорбитал анестезиясы кезінде бет нервінің ұрт пен бет тармақтары жансызданады. Үшкіл нервтің жарақаты күннен айларға созылатын парестезия мен невралгия түрінді болып, оның тармақтарының тітіркенуі бет нерві мен симпатикалық нервтерге тарауы мүмкін. Эндоневральды жарақаттарда невритке қолданылатын ем (физиотерапия – УЖЖ, соллюкс, аналгетиктер, витаминдер) жасалады. Дәрінің әсерінен болған парез өзінен өзі кетеді, оған ем қажет емес.

Ауа эмболиясы. Шприцте ауа қалып, оның анестетикпен бірге қантамырға түсуі. Бұл асқыну дәрігердің олақтығының салдары болып табылады.

Жаңылысып басқа дәрілерді (спирт, сілті, сутегінің қосотығы т.б.) қолдану. Ауыр асқынулар қатарына жатады. Бұл дәріханадан жаңылысып басқа дәрі беру немесе емханада анестетиктерді басқа дәрілермен аралас сақтау, дәрілердің ұқыпсыздығының салдары. Бұл қателіктің алғашқы белгісі – дәріні ендіре бастағанда-ақ қатты ауыру.

Емі. Жаңылыс жіберілген дәрінің концентрациясын төмендету үшін жедел түрде сол аймаққа 0,25% новокаин, физиологиялық ерітіндімен (80-120-150 мл) блокада жасалады. Содан соң барып тілу керек. Іріңдеп некроз болмауы үшін антибиотиктер қолданып, жараны гипертоник ерітіндісімен жуып, қадағалап тұрады.

Бұлшықет жарақаттары (жақтың қарысуы) мандибуляр, торусал анестезияларында кездеседі. Асқыну қант тәрізді етті өтпес немесе ұшы майысқан инемен жаралау, бұлшықетке шектен тыс көп анестетик енгізуден болады.

Клиникасы. Ауырсынып, ауыз жақсы ашылмайды.

Емі. Ауызды сода ерітіндісімен шаю, жақ астына жылу қою, контрактураны тарататын терапия, механикалық ем.

23. 6 жастағы бала анысымен бірге дәрігер-стоматологқа төменгі сол жағындағы ісінуге, дене температурасының 38 0 жоғарылағанына шағымданып келді. Қарап тексергенде: сол жағындағы жұмсақ тіндердің ісінуіне байланысты айқын көрініп тұрған беттің асимметриясы. Ауыз қуысында: 7.4 тісі бұзылған, тістің айналасындағы шырышты қабық өызарған, ісінген, өтпелі қатпар тегістелген, ауырады. Диагноз қойыңыз,емдеу тактикасын айтыңыз. Диагнозы- Периостит. Периоститті емдеудің негізгі мақсаттары а) инфекцияның негізгі ошағын жою; б) сүйектің сыртқы қабығы астындағы инфильтратты ашып, іріңді экссудатты шығару; в) дәрі-дәрмекпен ем шараларын жүргізу.

Бірінші шарты — қабынуға себепші болған тісті жұлумен немесе оның косметикалық, функционалдық бағалығы және түбір өзегі кең әрі жақсы өтетін болса, периосттың қабынуы шектелген аймақта орналасса, онда тіс түбірі ұшындағы экссудатты тіс түбірі өзегі арқылы шығарады. Тісті сақтап қалып емдеп, пломбылайды. Ал сүйектің сыртқы қабығы астындағы іріңді экссудатты жергілікті жансыздандыру арқылы немесе көрсетілген жағдайда жалпы жансыздандыру арқылы тіліп шығарады. Ол үшін инфильтраттың ең жоғарғы, көтеріліп түрған жерінің кілегей және сүйектің сыртқы қабықтарын сүйекке дейін жеткізіп, қабынуға себепші болған тістің және ең кемінде екі көршілес тістердің тұстарынан тіледі. Оның ұзындығы инфильтраттың көлеміне сәйкес болуы керек. Қабынған жерді тек ірің жиналғанда ғана емес қабына бастаған жағдайда да тілген дұрыс.

Қабынған жерді тілген соң, науқас аузын жылы әлсіз антисептикпен шайқағаны дұрыс. Егер келесі күні жараның шеттері бірігіп, жабылып қалса, оны тегістеуішпен немесе „москит" тәрізді қысқашпен ашқан жөн. Науқас үйде аузын антисептик ерітінділерімен шайқауын жалғастыруы қажет.

Келесі күннен бастап дәрігер физиотерапиялық ем тағайындайды. Одонтогенді периостит гиперергиялық реакция түрінде жүретіндіктен организмнің иммунологиялық реактивтігін қалыптастыру үшін, сенсибилизацияға қарсы ем (кальций хлориді, димедрол, кальций глюканаты, супрастин) тағайындайды.

Көрсетілген жағдайда антибактериалды (антибиотиктер, сульфаниламидтер) ем, ауыру сезімін басатын дәрі-дәрмектерді тағайындауға болады. Қалыпты жағдайда қабынуға себепші болған тісті жұлып, іріңді ошақты тілген соң науқастың жағдайы жақсарып, қабыну басылады. Егер қолданылған емнен нәтиже шықпаса, онда периостит жақ сүйегі остеомиелитіне немесе жұмсақ тіндердің флегмонасына жалғасып кеткені.

3.1 31. Балалардағы тіс-жақ жүйесін тексерудің негізгі әдістері . Дәрігер ең алдымен толығымен анамнез жинау үшін анасымен және баласымен сенімді қарым –қатынас орнату керек.Дәрігер баламен сенімді қатынас орнату арқылы ауру туралы толығымен анамнез жинай алады және дұрыс диагноз қоя алады. 3жасқа дейінгі балалардан өмір анамнезі туралы анасынан сұралады. Өмір анамнезі. Қойылатын сұрақтар: 1. Нешінші жүктілік,нешінші бала? 2. Анасында жүктілік қалай (біріншісінде токсикоз болды ма? жүрек айну,құсу,ісіну , гипертония, нефропатия, эклампсия)? 3. Жүкті кезінде тамақтану ерекшеліктері. 4. Босанулар қалай өтті (ұзақтығы, асқынулар)? 5. Бала бірден айғайлады ма? Дауысы қандай болды (қатты немесе әлсіз )? 6. Туған кездегі бойы мен салмағы 7. Омырауға салғанда , қалай алды, тамақтанудың күні мен уақыты? 8. Жаңа туғандарда салмақ жоғалту болды ма, және қашан салмағы қосылды? 10. Жаңа туғандарда ауру ағымы(интенсивтілігі және сарғаюдың ұзақтығы–анасы мен баласының қан тобының сәйкестігі, босану жарақаттары, кіндік және терінің аурулары, тыныс жүйелерінің, септикалық аурулар.). 11. Қай күні және қандай салмақпен бала шығарылды? 12. Баланың физикалық дамуы::бірінші жылы салмақтың қосылуы және бойының өсуі 13. Психикалық дамуы: қашан күлді,анасын тануы ,сөздер айтуы, Ортада және үйде баланың тәртібі 14. Ұйқысы және оның ұзақтығы 15. Тісі қашан шықты 16.Басынан қандай аурулар өткізді (қашан және қандай), аурудың ағымының ерекшелігі, асқынуы. 17. Туберкулезге қарсы егулер(БЦЖ), полиомиелитке, коклюшқа, дифтериға. Егулерге реакциясы. 18. Туберкулезге жасалған пробасы қашан және рекциясы қандай болды? 19. Инфекциялы науқастармен қарым қатынас болды ма? Ауру анамнезі: 1. Стационарға түскендегі шағымдары 2. Қашан ауырды? 3. Себебі қандай немен байланыстырады? 4. Аурудың клиникалық көріністері(температура, терлеу, ұйқысы, тәбеті, шөлдеу, әлсіздік, мазасыздық, көңіл күйі және басқасы.) 5. Жүйелер мен ағзалардағы аурудың көріністері. Отбасылық анамнез 1. Ата-анасының жасы 2. Ата-анасының және туған туысқандарының денсаулығы (туберкулез, сифилис, токсоплазмоз, алкоголизм, психикалық, нервтік, эндокринді және аллергиялық аурулары болды ма). 3. Үйде қанша бала олардың денсаулығы 4. Ата-анасының мамандығы,қайда жұмыс істейді 5. Әлеуметтік жағдайы. Жалпы жағдай: Жалпы жағдайды бағалау сұрастыру барысында және бақылау тәсілімен жүргізіледі. Науқасқа бір қарағанда оның психоэмоциональды жағдайын (тыныш, қозғалғыш), физикалық дамуын (шын жасына сәйкестігі, артта қалуы, озуы), келбетін (дұрыс, патологиялық), жүрісін (еркін, қиын), дене бітімінің түрін (үйлесімді, гипостеникалық, гиперстеникалық) бағалауға болады. Ауыз қуысын тексеру:Ауыз қуысын қарау стоматологиялық креслада жүргізіледі. Кішкентай балаларды (3 жасқа дейін) ата-аналары қолында ұстап отырады. Науқас креслада отырады немесе жатады, дәрігер науқасқа қарсы немесе креслоның бас жағында тұрады. Ауыз қуысын қарау үшін жақсы жарықтандыру қажет. Ауыз қуысының кіреберісін бір қолдың І және ІІ саусақтарымен жоғарғы ерінді, екінші қолдың ІІ саусағымен төменгі ерінді тарта және ұстай отырып қарайды. Ұртты ІІІ және IV саусақтармен тартады, бұл кезде ІІІ саусақтар тістердің ұрттық беткейлерімен және ауыздың бұрышымен жанасады; ауыздың бұрышын бірінші молярлар деңгейінен асырмай ығыстыруға болады.

32. Балалардағы тіс-жақ жүйесі тексеру кезінде ата-анасынан сұрау. 3жасқа дейінгі балалардан өмір анамнезі туралы анасынан сұралады. Өмір анамнезі. Қойылатын сұрақтар: 1. Нешінші жүктілік,нешінші бала? 2. Анасында жүктілік қалай (біріншісінде токсикоз болды ма? жүрек айну,құсу,ісіну , гипертония, нефропатия, эклампсия)? 3. Жүкті кезінде тамақтану ерекшеліктері. 4. Босанулар қалай өтті (ұзақтығы, асқынулар)? 5. Бала бірден айғайлады ма? Дауысы қандай болды (қатты немесе әлсіз )? 6. Туған кездегі бойы мен салмағы 7. Омырауға салғанда , қалай алды, тамақтанудың күні мен уақыты? 8. Жаңа туғандарда салмақ жоғалту болды ма, және қашан салмағы қосылды? 10. Жаңа туғандарда ауру ағымы(интенсивтілігі және сарғаюдың ұзақтығы–анасы мен баласының қан тобының сәйкестігі, босану жарақаттары, кіндік және терінің аурулары, тыныс жүйелерінің, септикалық аурулар.). 11. Қай күні және қандай салмақпен бала шығарылды? 12. Баланың физикалық дамуы::бірінші жылы салмақтың қосылуы және бойының өсуі 13. Психикалық дамуы: қашан күлді,анасын тануы ,сөздер айтуы, Ортада және үйде баланың тәртібі 14. Ұйқысы және оның ұзақтығы 15. Тісі қашан шықты 16.Басынан қандай аурулар өткізді (қашан және қандай), аурудың ағымының ерекшелігі, асқынуы. 17. Туберкулезге қарсы егулер(БЦЖ), полиомиелитке, коклюшқа, дифтериға. Егулерге реакциясы. 18. Туберкулезге жасалған пробасы қашан және рекциясы қандай болды? 19. Инфекциялы науқастармен қарым қатынас болды ма? Ауру анамнезі: 1. Стационарға түскендегі шағымдары 2. Қашан ауырды? 3. Себебі қандай немен байланыстырады? 4. Аурудың клиникалық көріністері(температура, терлеу, ұйқысы, тәбеті, шөлдеу, әлсіздік, мазасыздық, көңіл күйі және басқасы.) 5. Жүйелер мен ағзалардағы аурудың көріністері.

33. Тіс жегісіне тән белгілерді атаңыз. Тісжегі — тістер шықканнан кейін пайда болатын, жалпы және жергілікті жағымсыз факторларыньвд әсері салдарынан деминералдау және протеолизбен өтетін тістердің қатты тініндегі патологиялык үдеріс. Тісжегіні клиникалық көріністеріне қарай 4-ке жіктейміз.

-Дақ кезеңі. Кіреуке призмаларындағы бейорганикалық заттар деминерализациялана бастайды. Мұнда ақ қырау шалғандай, күңгірттеніп кіреуке ошағы көрінеді. Шұқып көргенде ауырмайды, бетінде шамалы бұдырлық сезінгендей болады.

-Беткей тісжегі. Мұнда кіреукеде қуыс пайда болады. Химиялық тітіркендіргіштерден (қышқыл, тұзды, тәтті тағамдар) тітіркендіргіштерден қысқа уақытқа ауру пайда болады. Шұқып көргенде қуыстың түбі тегіс емес, зонд ұсталып қалады, ауырмайды.

- Орта тісжегі-тістің кіреуке және дентин қабаты қосыла бұзылады. Науқаста шағымдар болмайды. Кейде науқастар термиялық, механикалық, кемірек химиялық тітіркендіргіштерден тіс ауыратына және ол ауру тез өтіп кетуіне шағымдануы мүмкін.

- Терең тісжегі. 2 ағымы бар: а) жедел түрі-науқас қысқа уақытқа тістің ыстық-суыққа, тамақ не басқа заттар қуысқа тұрып қалғанда ауыратынына шағымданады. Қарап тексергенде тісте терең тісжегі қуысы бар, қуысқа ену тесігі тар, қуыс іші кең, көптеген жұмсақ ақ түстегі дентин қабаттары бар, шұқып қарағанда қуыстың барлық жерінде ауырады. Б) созылмалы-науқас қысқа уақытқа тістің механикалық және термиялық тітіркендіргіштерден ауыратынына шағымданады. Қарап тексергенде терең тісжегі қуысы бар. Қуысқа кіреберіс тесігі кең, қабырғалары пигменттелген, өте қатты, зондтап көргенде ауырмайды.

34. Тіс ұлпасының қабыну дегеніміз не? Пульпит- Ұлпаның болбыр талшықты дәнекер тінінің қабынуы, дамуыдың жалпы заңдылықтарына сәйкес, микробтық фактордың зақымдауына ағзның күрделі жауабы. Уақытша тістердің жедел пульпитінің клиникасы. Аурудың негізгі симптомдары- алғашқы кезде кешкі уақытта, ұйықтағанда немесе түнде пайда болған ауырсынулар, ауырсыну суықтан пайда болып, жылыдан үдей түседі. Үрдістің дамуына байланысты ауырсыну суықтан ғана емес, жылыдан да пайда болды. Серозды қабыну іріңдіге ауысқанда, ауырсыну жылыдан күшейе түсіп, суықтан бәсеңдейді. Балаларда ауырсыну үшкіл нерв бойымен иррадиацияланбайды, бірақ ол туралы естен шығармау қажет. Перкуссияға тістің ауырсыну реакциясы ең маңызды диагностикалық симптом болып табылады, әсіресе, қасындағы тістермен слыстырмалы перкуссия реакциясы. Әдетте, бұл реакция патологиялық үрдіске периодонт тіндерінің ұшырауынан ғана емес, ісінген және қабынған ұлпаның қозғалуына байланысты. Осы жағдайда, тіске басқанда және тістің қозғалуы балаға ауырсынуды болдырмайды. Уақытша тістердің жедел пульпиттері периодонт тіндері мен шеткі лимфа түйіндерінің реакциясымен қос жүреді. Түнде пайда болатын ауырсынуларға, температуралық қоздырғыштардан және перкуссиядан күшейе түсетін ауырсынулар, оған қоса ұяшықтан шығып кеткен тістің сезімі, тіске тілді тигізгенде тістің қозғалғыштығы және тісті саусақпен басқандағы ауырсыну. Созылмалы пульпит түрлерінің клиникалық ағым ерекшеліктеріБалалық шақтағы пульпиттің қабынған ұлпаның клиникалық көрінісінің бірқатар ерекшеліктері бар:

• қабынған ұлпа көбінесе терең емес тісжегі қуысы бар тістерде болады

• қабыну үрдісі жылдам таралады

• қабынудың жедел кезеңінің созылмалыға жылдам өтуі

• осыған байланысты, жедел пульпитке қарағанда пульпиттің созылмалы түрлері көп болады

• пульпиттің бір түрінің клиникалық көрінісінің әр түрлілігі, ерте жастағы балаларда едәуір айқын (тістердің қалыптасу кезеңіне байланысты)

• пульпиттің барлық түрлерінде іріңді қабыну элементтерінің болуы

• жедел және созылмалы гангренозды пульпиттерде периодонттың реакциясы үлкендерге қарағанда жиірек

• ұлпадағы морфологиялық өзгерістер клиникасымен дәл келмейді

• тіс ұлпасындағы интоксикацияға (дене қызуының көтерілуі, ұйқышылдық, бас ауруы, ЭТЖ ұлғаюы, лейкоциттердің санының өсуі)

3.2 21. Балаларда жақ-бет аймағының лимфадениттердің жіктелуі. Лимфадениттер одонтогенді, одонтогенді емес болып бөлінеді. Одонтогендіге инфекциялы-одонтогенді қабыну ошақтары (жедел және созылмалы перйодонтиттер, периостит, жақ остеомиелиті, іріңді киста, перикоронарит, пародонтоз т. б.) болып табылады.

Одонтогенді емес топтарына пиодермиялық, стоматогендік, ри-ногендік, тонзилогендік т. б. симптоматиялық лимфадениттер жатады, олардың тіс-жақ жүйесімен байланысы жоқ.

Кей уақытта алғашқы қабыну ошағын таба алмағанда және қабыну процесі тез сөніп қалуына байланысты лимфадениттің өздігінен (алғашқы лимфаденит) пайда болуы мүмкін деген тұжырымға келеді.

Жоғарыда аталған лимфадениттердің барлығын арнайы емес қабынуға жатқызамыз.

Ал арнайыға туберкулезді, актиномикозді, мерезді этиологиясы бар лимфадениттер жатады.

Клиникалық ағымына қарай жедел және созылмалы болып бөлінеді. Жедел лимфаденттің серозды, іріңді түрі болады. Ал созылмалы түрі гиперпластикалық, деструктивті және іріңді (қозған) түрлері болады.

22. Балаларда жедел серозды лимфаденит клиникалық көрінісіне сипаттама беріңіз. Науқас басын қимылдатқанда ыңғайсыздық білініп, қабынған түйін немесе түйіндер аумағында әлсін-әлсін ауыру сезімі туады.

Аурудың алғашқы белгісі, қабынған аймақта көлемі шағын, домалақ, ауырмайтын немесе аздап ауыратын ісік пайда болады. Науқастың ауру тарихында тістер бадамшасының, жақ-бет аймағындағы тағы да басқа ағзалардың қабыну процестері болғаны аталған.

Сары су лимфаденитінде науқас организмінде жалпы өзгеріс байқалмайды, тек дене қызуы аздап көтеріліп (субфебрилді) лейкоцитоз (аздаған) болады. Қарап көргенде ауырған жағында қоршаулы ісік, терісі қозғалмалы өзгеріссіз болады.

Сипап көргенде ауыратын үлкейген, қозғалмалы тығыз, сопақша пішінді, лимфатикалық түйіндер байқалады. Мұқият тексергенде қабынудың алғашқы ошағы периодонтит, пародонтоз, перикоронарит, стоматит, тонзилит, шиқан немесе бет жарақаты т. б. анықталады.

Алғашқы қабыну ошағын жойған кезде сарысулы лимфадениттің кері дамуы басталады.

Емдеу дұрыс жүргізілмесе, сарысулы лимфаденит іріңді лимфаденитке айналады.

23. Балаларда аденофлегмонасы клиникалық көрінісіне сипаттама беріңіз. Аденофлегмона. Инфекциялық қабыну процесі үдеуінен лимфатикалық түйін қапшығының сырт жағындағы тіндерге жайылып лимфаденитке тән клиникалық сурет жойылып көбінесе остеофлегмонаға ұқсайды. Сөйтсе де аденофлегмонаның дамуы, ағысы остеофлегмонаға қарағанда жәй және ақырын болады. Дененің қызуы аденофлегмонада 37—38,7°, өте сирек жағдайда 39° көтеріледі.

Лейкоцитоз, нейтрофилез болады, ЭТЖ 30—40 мм/сағ дейін көтеріледі, бұл суреттер жәй дамитын процеске тән.

Қарап көргенде лимфатикалық түйіндер аумағында жайылмалы ісіктер көрінеді. Терінің қызарғаны, ісік үстіндегі терінің қатаюы, артынан жұмсаруы остеофлегмонаға қарағанда кешірек байқалады.