18.Қазақ өлкелік комитетінің (қазөлкеком) «қазақ ұлтшылдығына» қарсы күресі

қазақ ұлтшылдығы қашан басталып еді? ХХ ғасырда патшаның отарлау саясатының салдарынан қазақ халқы жаппай кедейшілікке ұрынып, жағдай дәл осылай жалғаса берсе, тіпті жеке этнос ретінде жойылып кету қаупі тұрды. Бұл ел азаматтарының ашу-ызасын оятып, ұлттық-азаттық көтерілістердің тууына себеп болды. Халық наразылығын көпшілік ұлт интеллигенциясы, ақсүйектер әулеті мен бай-бағыландар қолдады. Әдетте, басқа елдердің жергілікті ірі өндірісшілері, ауқатты байлары өз байлығын сақтап қалу үшін отаршылармен ауыз жаласып кететін, бірақ қазақ байлары өйткен жоқ. Оған қазақ буржуазиясының бойындағы ұлтшылдық сезімнен басқа материалдық та себеп бар. Мәселен, мал, ауыл шаруашылық өнімдерін өндіретін қазақ байлары мен орыс капиталистерінің мүдделері қақтығысып қалды. Оның үстіне даламызға қарашекпендердің қаптауы, казак жасақтарының жайғасуы қара қазақтың ғана емес, ірі байлардың да шүйгін жерлерінен айырылып қалуына әкеліп соқты. Осыдан барып қазақ интеллигенциясы мен буржуазиясы, ірі өндірісшілері орыс отаршылығына қарсы күрестің басында жүрді.

1902 жылдардан бастап патша қызметі қазақтар арасынан үкіметке қарсы панисламдық мазмұндағы астыртын үндеулерді ұстау көбейген. Ел бас қосқан ірі мәслихат-жиындарда, жәрмеңкелерде патша өкіметінің отарлау саясатына қарсы ұрансөздер айтылып, қазақ, орыс, татар газеттерінде қарсылықты мағынада мақалалар шығарылып жатты. Бұл өктемшіл-озбыр патша саясатына қарсы ұлт мүддесін демократиялық жолмен қорғаудың алғашқы қадамдары еді.

Соның бірі, 1905 жылы 25 шілдеде Қоянды жәркеңкесінде қазақ сиезі өтіп, онда патша үкіметі Министрлер Кеңесі төрағасының атына жазылған атақты Қарқаралы петициясы қабылданғаны туралы тарихтан білеміз (Петицияның көшірмесі Қарқаралы қаласы мемлекеттік мұражайының көрме залында ілулі тұр). Мұнда қазақ жеріне орталық губерниялардан қарашекпендерді әкелуге тиым салу, газеттерден цензураны алып тастау, іс қағаздарын қазақ тіліне көшіру, Мемлекеттік Дума шақыруларының жобасын жасауға қазақ депутаттарын қатыстыру сияқты бірқатар маңызды мәселелер көтерілген.

Осыған орай Ахмет Жұбановтың мәселесә ғана қаралып, оған әр шешен өз атынан жаңа теңдеу табуға тырысқан. Ал келесі кезек қазақ әдебиетінің мақтанышы – Мұхтар Әуезовқа келді. Бұл науқан қазақ мәдениетінің, оның өкілдерін жоққа шығапуға бағыттал- ды. Олар М.Әуезов ірге тасын қалаған“Абайдың поэтикалық мектебін”, осы тақырыпқа алғаш диссертация қорғаған Қайым Мұхаммедовтың еңбегін жоққа шығарып,Шәкә рім, Тұрағұлдары буржуазияшыл-ұлтшылдардың қатарына қосты.

1951жылы11қазанда идеология“қайраткерлері” тағы да “Казахстанская правданың” беделіне сүйеніп, жаңа бір бастаманың ұштығын шығарды. “Қазақ батырлық эпосын зерт- теудегі қателіктерге қарап”, деп аталатын мақалада газет “біртұтас ағым” теориясын сы -нап, ауыз әдебиетін “таптық күрес” тұрғысынан қарастыруды талап етті. Оған 1944 жылы ВКП(б) Орталық Комитеті Татарстанда феодалдық пиғылда “Едіге” жырын әшкере- леген қаулы негіз болды.Сөйтіп,газет оқырмандар арасында қазақ эпостарына қарсы идеология- лық ой-пікір туғызуға тырысты. Ал фальклор зерттеушілері М.Әуезов,Қ.Жұмалиев,М.Ғаб- дуллин, буржуазияшыл-ұлтшылдықтары үшін сыналады.

1950 жылы 26 желтоқсанда “Правда” газеті кқтерген ұлтшылдыққа қарсы науқан- дардың төресі 1951 жылдың 16-17 қазанда Қазақстан Орталық КомитетініңҮІІІ пленумын- да хатшы Ж.Шаяхметовтың баяндамасы болды. Ол өзінің 1944 жылы Абылай,Кенесары, Наурызбайларды қазақ батырлары санатына қосқанына өкініш білдірді.Бірақ қанша ақтал- ғанымен хатшының өзі де сыналды.Себебі,тізімі таяз болса да сол кездегі обком хатшыла- рының бірі Жанбаев қоғамның ағымын, партияның бағытын түсінетін көреген саясаткер әрі ғалымдар мен Орталық Комитет хатшыларының үлкен сыншысы болып шықты.

Бұдан кейін қазақ антеллегенциясының көрнекті өкілдерінің үстінен жеке іс қозғал- ды. Енді нысанаға республика ғылымының мақтанышы акадкмик Қаныш Сәтбаев ілікті. Жоғарыда айтылған ҮІІІ пленумда Ж.Шаяхметов, одан бұрынғы Орталық Комитетінің 10 тамыздағы “Вестник” және “Известия” журналдарына байланысты қаулысында Ғылым академиясының президенті Қ.Сәтпаев тарихшы Бекмахановқа қамқорлығы үшін, буржуа- зияшыл-ұлтшылдары уақытында әшкерелемегені үшін айыпталды. Ал, “Казахстанская правда” газеті болса, мұны “партия мүшелерінің халықтың үніне құлақ аспауы”, деп тұжырымдары. Сондай-ақ, белгілі ғылым, педогог, психолог, Қазақ мемлекеттік Универ- ситетінің редакторы Т.Тәжібаев та бұрын саяси айыптар тағылып академиядан қуылған адамдарды университетке қызметке алғаны үшін, әсіресе Бекмахановты қолдағаны үшін сыналды. Тек,1954 жылдың көктеміне кейін ғана Қазақстанның ғылымы мен мәдениетіне төн- ген қара төнектің бұлты ыдырап, саяси науқан бәсеңси бастады.