28.Оперон теориясы.Репрессия механизмдері бойынша оперонның қызмет атқаруы.

Жакоп және Моно гендердің іске қосылып, өшірілу механизмін түсіндіретін белок синтезін реттеу теориясын Оперон гипотезасын ұсынды. Бұл теория бойыншы 1 метаболиздік жолға қатысатын ферменттердің синтезін анықтайтын құрылымдық гендер ДНҚ-да қатарынан орналасып, 1 реттеуші генмен реттеледі, ол ген реттеуші белокты кодтайды.

Зерттеулер нәтижесінде Жакоп пен Моно 1961 жылы индукция және репрессия құбылыстарын, яғни гендер жұмысының іске қосылуы мен тоқтатылу механизмін түсіндіретін белок биосинтезіне генетикалық бақылау кестесін ұсынды.

Оперон – генетикалық ақпараттың транскрипциялану бірлігі. Оперонның құрамына – промотор, оператор және бірнеше структуралық гендер кіреді. Промотор – ген ақпаратының көшіріліп жазылуының басталатын нүктесі болса, оператор – ақуыз репрессормен әрекеттесетін орын.

Оперон қызметінің реттелуі – репрессор деп аталатын геннің құзырында болады. Ол оператормен арнайы байланысатын репрессор ақуызын кодтайды және оперон құрамына кірмейді.

Оперонның 2 түрі бар: индукцияланатын және репрессияланатын оперондар.

б) репрессияланатын оперон:

Реттеуші болып бақылау реакциялар тізбегінің ақырғы өнімі (Р₀) саналады – триптофан опероны.

Егер ортада бұл өнім (Р₀) болмаса ақуыз-репрессор оператормен қосыла алмайды, сондықтан РНҚ-полимераза оперон гендерін транскрипциялайды-оперон «іскеқосылады»және Р₀өнімінің түзілуі үшін қажет ферменттер синтезделеді;

Егер ортада ақырғы өнім (Р₀) (триптофан) жинақталса, оның біршама бөлігі ақуыз репрессормен байланысып оның оператормен қосылуына ықпал етеді – оперон «өшіріледі» , Р₀өнімінің түзілуіне қажет ферменттер синтезі тоқталады.

29.Ген туралы түсінік. Прокариот гендерінің құрылымдық ұйымдасуы.

Ген түсінігін генетика ғылымына 1909 жылы Иогансен енгізген. Т.Морганның 1926 жылы теориясы бойынша ген дегеніміз – бір белгінің жарыққа шығуына жауап беретін ары қарай бөлшектенбейтін хромосома бөлігі. Ген тұқым қуалау материалының, мутацияның, рекомбинацияның бірлігі. Қазіргі теория бойынша ген дегеніміз – бір полипептидтік тізбектің синтезіне жауапты белоктың 1-ші реттік құрылымы жайлы информация жазылған ДНҚ молекуласының кесіндісі. Гендер хромосома бойында орналасып, өз қызметін бір-біріне тәуелсіз, жеке атқарады. Ген нуклеотидтерден тұрады; нуклеотидтер саны, орналасу тәртібі әр геннің ерекшелігін сипаттайды. Әрбір геннің өзіне тән мөлшері, нуклеотидтер саны, молекулалық массасыбар.

Геннің қызметі:

Тұқым қуалау информациясын сақтайды

Геннің екі еселенуі

Белоктың биосинтезін басқаруы

ДНҚ репарациясы – ДНҚ синтезіндегі бұзылыстардың қалпына келуі.

Геннің қасиеттері:

Геннің дискреттілігі

Геннің арнайылылығы

Геннің плейотроптылығы

Ген әсерінің өлшемділігі

Геннің бірнеше әртүрлі формада кездесуі

Прокариот гендерінің құрылымдық ұйымдасуы

???

30. Ген туралы түсінік. Эукариот гендерінің құрылымдық ұйымдасуы.

Ген түсінігін генетика ғылымына 1909 жылы Иогансен енгізген. Т.Морганның 1926 жылы теориясы бойынша ген дегеніміз – бір белгінің жарыққа шығуына жауап беретін ары қарай бөлшектенбейтін хромосома бөлігі. Ген тұқым қуалау материалының, мутацияның, рекомбинацияның бірлігі. Қазіргі теория бойынша ген дегеніміз – бір полипептидтік тізбектің синтезіне жауапты белоктың 1-ші реттік құрылымы жайлы информация жазылған ДНҚ молекуласының кесіндісі. Гендер хромосома бойында орналасып, өз қызметін бір-біріне тәуелсіз, жеке атқарады. Ген нуклеотидтерден тұрады; нуклеотидтер саны, орналасу тәртібі әр геннің ерекшелігін сипаттайды. Әрбір геннің өзіне тән мөлшері, нуклеотидтер саны, молекулалық массасыбар.

Геннің қызметі:

Тұқым қуалау информациясын сақтайды

Геннің екі еселенуі

Белоктың биосинтезін басқаруы

ДНҚ репарациясы – ДНҚ синтезіндегі бұзылыстардың қалпына келуі.

Геннің қасиеттері:

Геннің дискреттілігі

Геннің арнайылылығы

Геннің плейотроптылығы

Ген әсерінің өлшемділігі

Геннің бірнеше әртүрлі формада кездесуі

Эукариод гендерінің құрылымдық ұйымдасуы

???