74. . Митоздық циклдағы митозды стимулдаушы фактор туралы түсінік және ролі.

Постсинтетикалық кезеңде Циклин В‒ЦТК‒1 кешені жасушаны митозға «енгізіп», оның бір қалыпты жүруін басқарады. Сондықтан бұл кешенді–Митоз стимулдаушы фактов(МСФ, ағыл. MPF-mitosis-promoting factor) деп атайды.

Митоз стимулдаушы фактор(МСФ) белгілі бір ақуыздарды фосфорлап жасушаның митозға енуін стимулдайды. Бірақ,митоздың аяқталуы үшін оған қарама–қарсы құбылыстар қажет, яғни МСФ–концентрациясы азайып жойылуы қажет.

Метафазада митозстимулдаушы фактор арқылы фосфорланатын ақуыздар арасында оның «қас жауы» – анафазаны қалыптастырушы фактор(АҚФ) болады. Бәрі кере к болса 228 бетте С.А.Абилаев

75.Жасушалық циклдің кезеңдері. Митозға сипаттамасы.

Жасушалардың митоз,мейоз жолдарымен бөлінуін, митоздың негізгі фазалары(профаза, метафаза, анафаза,телофаза), жасуша циклының кезеңдері(G1,S,G2,M) осыдан 100 жыл бұрын зерттеліп сипатталған.

Жасуша циклы(митоздық цилк) ‒жасушаның пайда болуы, өсуі, атқаратын қызметтеріне икемделуі және әрі қарай бөлінуі кезеңдерінде байқалатын құбылыстар мен үдерістер жиынтығы.

4 кезеңдерден тұрады(G1,S,G2,M): Митоз(М)– жасушаның бөліну кезеңі, ол 4 фазадан тұрады– профаза, метафаза, анафаза,телофаза.

Жалпы ұзақтығы–30–40мин.

1. Профаза‒жасуша ядросында хроматин жіпшесі ширатылып, тығыздалып, жуандап, микроскоп арқылы көруге болатындай, жіпше тәрізді құрылымдарға митоздық хромосомаларға, конденсацияланады. Бұл кезде әрбір митоздық хромосома бір–біріне жабысқан екі хроматидтен тұрады. Олар когезин деп аталатын ақуыз арқылы байланысқан.

2. Метафаза‒Митоздық хромосомалардың конденсациялануы ең жоғары шегіне жетеді, және олар бөлінуші жасушаның экваторлық жазықтығына(ортасына) шоғырланады. Метафаза аяғында 3–түрлі микротүтікшелер болады: а) кинетохорлық б) полярлық в) астралдық.

3. Анафаза– хроматидалар конденсацияланған күйде болып, бір–бірінен байланысын толық үзіп, бөлінуші жасушаның қарама–қарсы полюстеріне қарай тартыла бастайды. Бұл кезде олар центромералық учаскелерімен тиесілі полюске, ал теломерлік учаскелерімен жасуша экваторына қарай бағытталған болады.

4. Телофаза– жасуша полюстеріне қарай жылжып қозғалушы хромосома жиынтығы «өздерінің» диплосомасына жақындап барып тоқтайды.

76. Митоздық циклды реттейтін циклин және циклинтәуелді киназаладың рөлі және құрылысы.

Жасуша циклының кезендерінін рет ретімен алмасуында протеинкиназалар, яғни циклинтәуелді киназалар ЦТК шешуші рөл атқарады.

ЦТК–жасуша циклының фазаларында қызмет атқаратын белгілі бір ақуыз молекулаларын фосфорлап, оларды активтендіреді,н/е ингибиторлық әсер етеді.

ЦТК молекулалары 1 бөлшектен(субъединицадан) тұрады ж/е өз бетінше белсенді болмайды. Олардың Активтенуі арнайы ақуыз‒Циклинмен(Ц) ‒байланысып Ц‒ЦТК кешен пайда етуі арқылы жүзеге асады.

Белсенді күйінде аталған протеинкиназалар‒Циклин- Циклин тәуелді киназа(Ц-ЦТК) кешендері болып табылады. Оның циклині- активтендіруші, ал Циклин тәуелді киназасы‒катализдеуші қызметтер атқарады.

Циклиндердің бірнеше түрі бар және оларды латын әрпімен : Ц‒А, Ц‒Б, Ц‒Д, Ц‒Е деп бейнеленеді.

Циклинтәуелді киназалар: араб цифрлармен бейнелейді.Цтк‒1 ЦТК‒2 ЦТК‒4 Цтк‒6

Рөлі: Жасуща циклының басталуы кешендерін анықтайды (Циклин Д ЦТК‒4 немесе Циклин Д Цтк‒6), пресентетикалық кезеннің басында қызмет етіп, тиесілі жасушаішілік құбылыстарды тудырады, жасушаның «Рестрикция нүктесінен» өтуіне мүмкіндік жасайды және т.б. 218-220 бет.