Раздел 2. Чтение

11. Установите соответствие между текстами а-д и заголовками 1-6. Занесите свои ответы в таблице. Используйте каждую цифру только один раз. В задании один заголовок лишний (10 б.).

Байгалай «ажаhуугшын» хөөрөөн Эрдэмтэд Байгал тухай Байгал тухай домог

Байгал гоё газар даа! Байгалаа аршалая! Байгал гайхамшагтай газар даа!

А. Байгал гайхалтай даа. Эндэ байдаг хүнүүд тэрэниие ехэ хүндэтэйгөөр Байгал далаймнай гэжэ нэрлэдэг. Уhаниинь арюун тунгалаг гээшэнь гайхалтай – оёорынь сүмэ харагдажа байха. Агаарынь ямар сэбэр гээшэб! Тэрэ хадаа ямаршье сагта: үдэр hүнишье, хабар намаршье, үбэл зуншье үзэсхэлэн hайхан даа! Иишээ нэгэ дахин ерэбэл, үшɵɵ ерэхэ дуран заатагүй түрэдэг.

Б. Байгал дэлхэйн эгээ гүнзэгы (1620 м.), уhа ехэтэй нуур гэжэ тоологдодог. Тэрэнэй хотогор соо 22 Аралай гү, али 92 Азовско далайнууд багтаха. Yшɵɵ США-гай 5 Ехэ нуурнуудай бүхы уhаниинь орохо аргатай. Байгал нуурта бүхы дэлхэйн сэбэр уhанай 20% нɵɵсэ хадагалаатай. Уhанай 40 метр гүнзэгыдэ хэбтэhэн шулуун элихэнээр харагдажа байдаг. Иимэ сэбэр тунгалаг уhан дэлхэйдэ хаанашье үгы.

В. Байгал далай ехэ гэгшын хүсэл шадал үгэдэг гээшэ. Тэрэниие Сибириин түб, Байгалай зүрхэн болохо Ойхон ольтирогые нангин газар гэжэ нэрлэдэг. Эндэ тэнгэри газартай одоо ниилэдэг бшуу. Эндэ жэл бүри дэлхэйн бүхы газарнуудһаа бɵɵнэр суглардаг заншалтай юм. Ойхондо хүнүүд жаргалай орондо байhан шэнги сагаан сэдьхэлтэй, нюдэндэ дулаан. Эндэ хулгайгүй, зайн галшьегүй. Нохойнуудшье сухалтай бэшэ.

Г. Би Айя гэжэ нэрэтэйб Би Байгалда байдагби. Хэр байдагби гэжэ гү? Би гүнзэгыдэ тамарха, уhан доро амилангүй удаан саг соо байжа шадахаб. Наранда бэеэ шараха дуратайб. Һаяар би үхибүүтэй болохоб. Түрүүн тэрэнээ hүɵɵр эдеэлүүлхэб, hүүлдэнь тэрэмни загаhа эдижэ hураха. Манай дайсад - хүнүүд. Намда тэдээнhээ үхибүүгээ нюуха хэрэгтэй. Үхибүүгээ бүхы юумэндэ hургахаб. Хɵɵрхымни намдаа адли хүхэ сэнхир далайда ехэ дуратай байха. Ехэ уhан манаа харалсажа байгыт даа!

Д. Байгал – манай омогорхол, дэлхэйн эгээ гүнзэгы нуур хүндэшэг байдалда ороод байна. Yгы, тэрэнэй уhан үшɵɵ арюун сэбэр зандаа. Тэрэ үзэсхэлэн hайханшье, загаhадшье үшɵɵл олон. Харин эрдэмтэд урда жэлhээ тэрээн тухай hанаата болонхой – Байгалай уhань бага боложо эхилээ. Энэ hара уhаниинь бүришье доошоо унаа. Иимэл байдал тогтоо hаа, Байгалнай эрьеhээ 100 метр ябашаха аргатай. Энэ хүнэй зэмэhээ болоно гээшэ гү, али байгаалиин аяг ааша гээшэ гү?

Харюу:

А	Б	В	Г	Д

12. Прочитайте текст и выполните задания, данные после текста. В каждом задании запишите в поле ответа соответствующую выбранному Вами вариант ответа.

Доржи Эрдынеевэй «Ехэ уг» гэжэ роман уншажа дүүргээд байхадаа, би ɵɵрынгɵɵ уг тухай hанаата болооб. Юундэб гэхэдэ, энэ дэлхэй дээрэ түрэhэн лэ хүн ɵɵрын уг гарбалтай ха юм.

Минии аба – Бадмажаб, Бадмажаб Батожаргалай. Янжима элинсэг эжымнай бүлэдɵɵ гурбан басагад байhан: Янжима, Бальжимаа ба Дамба. Абань Гончигой Жамбал гэжэ нэрэтэй байhан. Саашанхи угай бэшэгыень бидэ мэдэнэгүйбди. Нютагай хүнүүд Янжимаа элинсэг эжыемнай ехэ нарин нягта, бэрхэ байhан гэдэг hэн. Саанаhаа угынь нарин нягта, ажалша, hайн зантай зон байhан ха. Минии аба баhал иигэжэ хɵɵрэдэг hэн: «Хүгшэн эжымнай түбшэн даруу, сэхэ зан абаритай хүн hэн. Гэртээшье, газаагаашье ариг сэбэрээр байдаг байгаа». Тиигэжэ ɵɵрынгɵɵ ганса хүбүүе - манай хүгшэн абые ба үри хүүгэдыень ямаршье талаараа ариг сэбэрээр ябахыень hургаhан байгаа.

Янжимаа элинсэг эжымнай Дамба гэжэ дүүhээ гараhан Бальжи-Нима Базаров гэжэ хүбүүн ехэ эрдэмтэй хүн байhан, теэд үбшэндэ нэрбэгдэжэ, оройдоо гушан дүрбэтэйдɵɵ наhа бараhан юм. Энэ хүн хадаа манай баhа түрэлэй хүн болоно. Могойтымнай нэгэ үйлсэ Базаровай нэрэмжэтэ болонхой байхадань, бидэ ехэ баяртай байдагбди. Манай угай хүн гээшэ гэжэ түрэл гаралаймнай зон омогорхожо ябадаг юм.

Урда сагта буряадууд үри хүүгэдээ айл бүлэ болгохынгоо урда тээ ямар угай басаган, хүбүүн бэ гэжэ харадаг байгаа. Тиигээд муу уг гарбалтай газарhаа бэри гү, али хүрьгэтэй болохо дурагүй hааб даа. Юундэб гэхэдэ, муу угыень hажааха үри хүүгэд түрэхэ болоно ха юм. Ушар тиимэhээ урданай зон угайнгаа саашанхи үргэлжэл тухай бододог байгаа. Энэнь ехэ зүб, hайшаамаар жэшээ болоно.

Минии хүгшэн аба ганса эхэтэй хүн байгаа. Теэд «гансаhаа газар дүүрэхэ» гэжэ дэмы хэлэдэггүй. Мүнɵɵ арбан нэгэ ашанар зээнэрынь ябанабди.

Газар дэлхэй дээрэ хүнэй бэе оложо түрэхэдɵɵ, хүн эгээл жаргалтай болоно. Хүн боложо түрɵɵд, эхэ эсэгэеэ баясуулжа, ɵɵдɵɵ болоод ябахадаа, ажабайдалай ямаршье тала үзэжэ, hайн хэрэг бүтээжэ, зондо туhалжа ябаха шухала. Муугаар hанажа, юумэндэ обтожо ябаа hаа, жаргалтай ябахагүй, зүгɵɵр хүн бүхэн ɵɵрын табисууртай. Минии hанахада, хүн бүхэн ɵɵрынгɵɵ үйлын үриие эдлэхэ.

Манай угта олон юумэн болоо, теэд бидэ үлэhэн үри бэенэрынь саашадаа элинсэг хулинсагайнгаа, аба эжынгээ буянгаар hайнаар ябаха бэзэбди гэжэ найданаб. Уг гарбалаа саашань үргэлжэлүүлхэ хүбүүдшье бии, басагадшье баhа олон. «Угаа уhанда хаяхагүй» гэhэн оньhон үгын ёhоор угайнгаа галые саашань дэгжээжэ, таhалангүй, амгалан hайн ябахамнай болтогой (340 үгэ).

Жамьянова Баярмаа

Могойтын дунда hургуулиин 9-дэхи классай hурагша

1. Прочитайте первый абзац текста и скажите, о чем задумалась героиня рассказа. Выберите правильный ответ из трех предложенных (2 б.).

а) угай аха заха тухай

б) уг изагуур тухай

в) угай бэшэг тухай

Харюу:

2.

2.1. Выберите правильный ответ из трех предложенных (2 б.)

1. Баярмаагай элинсэг эжы хэды аха дүүнэртэйб?

а) хоёр дүү басагадтай

б) нэгэ дүү басагатай, нэгэ дүү хүбүүтэй

в) хоёр дүү хүбүүдтэй

Харюу:

2.2. Баярмаа угайнгаа хэды үе мэдэнэб? (2 б.)

а) 7

б) 5

в) 9

Харюу:

2.3. Баярмаагай элинсэг эжы ямар хүн hэн бэ? (2 б.)

а) нарин нягта, хүхюутэй, үнэн сэхэ

б) эрдэмтэй, зоригтой, нарин нягта

в) ажалша, сагаан сэдьхэлтэй, аалин даруу

Харюу:

2.4. Баярмаагай hанахада, элинсэг хулинсагhаа ямар жэшээ абаха хэрэгтэйб? (2 б.)

а) Ганса сусал гал болохогүй,

Ганса хүн хүн болохогүй.

б) Угаа уhанда хаяхагүй,

Гарбалаа газарта булахагүй.

в) Уhан түлеэнэй ойронь дээрэ,

Ураг түрэлэй холонь дээрэ.

Харюу: