1.Қазақстанның 20-30 жылдардағы қоғамдық саяси өмірі

20 жылдары Қазақстанның қоғамдық-саяси өмірінде бұқаралық шаруа ұйымдары маңызды орын иеленді:

Қосшылар одағы (жарлы, кедей);

Шаруалық қоғамдық өзара көмек комитеттері (шаруаком);

Ауылшаруашылығы мен орман жұмысшылары одағы.

Бұқаралық шаруа ұйымдары бірінші кезекте ауыл-селолық кеңестермен тығыз байланыста жұмыс істеді. Олардың нақты қызметі үш басты қайшылықты жеңу жолында дамыды:

1. Таптық

2. Ұлттық

3. Қазақ шаруаларының тұрмысы мен санасында қалған патриархтық - рулық қалдықтарды біртіндеп жою қайшылықтары.

Бұқаралық шаруа ұйымдарының жасампаз қызметі 20 жылдардың соңы мен 30 жылдардың басында тоқтатылды.

Қосшылар одағы (Кедейлер одағы) таратылып, мүлкі колхоздардың бөлінбес қорына өткізілді.

Республикаға қысым көрсету саясаты күшейе түсіп, ВКП (б) Қазөлкелік комитетінің бірінші хатшысы қызметіне Ф.И.Голощекиннің келуімен ерекше сипатқа ие болды.

20 ж. соңына қарай жағдайдың ушығуы мен күмәнданудың кең етек алуы барлық жерде орын алды. 1928 жылдың соңында жалған айыптаумен «Алаш Орданың» бұрынғы қайраткерлері «буржуазиялық ұлтшылдар» ретінде, соның ішінде А.Байтұрсынов, М.Дулатов, М.Жұмабаев, Ғаббасов және т.б. сияқты 44 адам тұтқындалды.

Құрамында М.Тынышпаев, Х.Досмұхамедов, Ж.Досмұхамедов, Ж.Ақпаев және т.б. бар ұлттық интеллигенцияның келесі бір тобы 1930 жылдың қыркүйек-қазанында тұтқындалды. Соңы астық олардың 15-і (М.Тынышпаев, Ж.Ақпаев, Х.Досмұхамедов, Ж.Досмұхамедов, К.Кемеңгеров және т.б.) Ресейдің Орталық Қара топырақты облыстарына жіберілді. Олардың барлығы дерлік 1937-1938 жылдары зұлматқа ұшырады.

Қазақстанда ұлттық нұсқада жау іздестіру белең алды.

1932 жылы Семейде, Абыралы, Шыңғыстау және Қуа аудандарында орталығы Алматыда орналасқан «Қазақстанның шаруа партиясының» өмірі болмаған астыртын бөлімшесі «табылады». Іс бойынша қылмыстық жауапкершілікке 20-дан аса адам тартылды.

1935 жылы Қызылорда облысы Қармақшы ауданы аумағында ұлтшыл-бай контрреволюциялық «Жайлас» ұйымы «табылып», осы іс бойынша қылмыстық жауапкершілікке 53 адам тартылып, атуға үкім етіледі.

1937-1938 жылдары террор жаппай сипатқа ие болды. Кеңес өкіметін орнату мен нығайтуға қатысқандардың көпшілігі халық жаулары деп жарияланды: А.Асылбеков, А.Айтиев, С.Арғынбаев, С.Меңдешев, Т.Рысқұлбеков, Д.Сәдуақасов, У.Исаев, Н.Нұрмақов, М.Тәшімов.

Қазақ әдебиетінің көрнекті өкілдері С.Сейфуллин, Б.Майлин, І.Жансүгіров, М.Жұмабаев, М.Дулатов, қазақ лингвистикасының негізін қалаушы А.Байтұрсынов, көрнекті ғалым - тілтанушы, профессор Қ.Жұбанов, қазақ тарих мектебінің негізін қалаушы, профессор С.Д.Аспандияров және т.б. репрессияға ұшырады.

101 мың қазақстандық ГУЛАГ ұйымдары өтті, 27 мыңнан аса адам атылды.

Қазіргі таңда республикада 40 мың адам ақталды.

XX ғ. 30 жылдарындағы репрессияларға байланысты Қазақстан картасында келесі лагерлер пайда болды:

1. Карлаг. 1930 жылы құрылды.

2. Жезқазған лагері. 1940 ж. құрылды.

3. Спасск лагері.

4. Озерлаг.

5. Песчанлаг.

6. Алжир.

Репрессия (лат. гереззіо - басып-жаншу) - басып-жаншу бір нәрсенің алдын-алу мақсатындағы жазалау шарасы.

АЛЖИР - Акмолинский лагерь жен изменников Родины, яғни Отанын сатқандардың әйелдеріне арналған Ақмола лагері.

ГУЛАГ - Лагерлердің бас басқармасы.

ГСИР - Отанын сатқандардың отбасы мүшелеріне арналған лагерь.

ТОТАЛИТАРИЗМ - бүкіл қоғамды ұйымдастырудың саяси тәсілі. Ол билік тарапынан қоғам мен жеке адамды жан-жақты бақылау, бүкіл қоғамдық жүйені ұжымдық мақсатта бағындыру.

Басқаша айтсақ:

ТОТАЛИТАРИЗМ - тұрғындарға жан-жақты бақылау жасайтын және жүйелі түрде күш көрсету мен қауіп төндіру арқылы іске асырылатын саяси тәртіп.

Қарағанды облысы аумағында, ең бастысы, Осакаров ауданы аумағында 1931 жылы шамамен 25 поселке - обсервациялар пайда болды. Бір ғана Новая Тихоновкаға, Пришахтинскіге бүкіл Еділ бойы, Пенза, Тамбов, Курск, Воронеж, Орел облыстары, Харьков пен Орынбордан кулак ретінде жазаланған 70 мыңға жуық адам әкелінді. 1932 жылы репрессияланған құрбандықтардың бірнеше эшелоны келді. Тоталитаризмнің ауыр қылмыстарының бірі халықтарды депортациялау - күштеп қоныс аударту болып табылады.

1935 жылы Қиыр Шығыстан кәрістер көшірілді, 1937 жылы олар ұлттық белгісіне орай ауыр қуғындауға ұшырады.

Қазақстан КП ОК (б) және ОАК «Қоныс аударушы кәрістерді жайғастыру және шаруашылығын орнықтыру туралы» Қаулысымен 20 мың 530 отбасы көшірілді, олардың ішінде:

14600 отбасы күріш шаруашылығы, мал шаруашылығы және астық шаруашылығына жайғастырылды;

2400 отбасы аудандық балық шаруашылықтарына орналастырылды;

3530 отбасы өнеркәсіпте, артельдерде және басқа да мемлекеттік мекемелерде жайғастырылды.

Олардың едәуір бөлігі (66% жуық) Қызылорда, Ақмола облыстарына қоныстанды.

1936 ж. ақпанда Қазақстанға Украинадан 16 мың неміс және поляк шаруашылықтары қоныс аударылды. Олар Оңтүстік Қазақстан, Алматы, Қарағанды, Шығыс-Қазақстан, Ақтөбе облыстарына орналастырылды.

1936 жылы 3 мамырда Қазақстан мен Орта Азияға Дағыстан мен Шешен-Ингушетиядан 1000 шаруашылық қоныс аудартылды.

Әзірбайжан КСР-інен 2000 иран отбасысы көшіріп әкелінді. 1937-1938 жылдардың соңында Қазақстанда күрд, армян, ассириялықтар және т.б. Әзірбайжан мен Армениядан көшірілген түрлі этникалық топтардың 1121 шаруашылығы орналастырылды.