Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
Практ. жум ЭК-КА каз.12-13.docx
Скачиваний:
1
Добавлен:
01.07.2025
Размер:
2 Мб
Скачать
☆

Бақылау сұрақтары

1. Зауытты жабдықтаудың ұтымды жоспардағы есепті анықтаудың экономико-математикалық модель қандай түрге ие?

2. Жабдықтау жоспарындағы ұтымды нұсқаудың таңдау критериі не болып табылады?

3. Ұтымды жабдықтау жоспардан ауытқуға ұшырау себебі қандай болуы мүмкін?

4. Жабдықтауды жоспарға түзету жасауды қалай жүргізу керек?

5. Жабдықтауды ұтымды жоспардың орындауының нәтижелерiне ұйымдастыру-техникалық факторлардың кері ықпалының әлсiретулерi болуы мүмкiн бе?

Қолданылған әдебиеттер:

    1. Банный Н.П., Банный Д.Н.«Технико-экономические расчеты в черной металлургии» М: Металлургия, 1979. С.354-363.

    2. Банный Н.П., А.А.Федоров, П.А.Ширяев, Л. Н. Ройтбурд. «Экономика черной металлургии»М: Металлургия, 1978. С.292-295.

Практикалық жұмыс №2

Сабақ тақырыбы: Өнімнің өзіндік құны

Сабақтың мақсаты: Өнiмнiң өзiндiк құнына ұйымдастыру-техникалық факторлардың ықпалының анықтау;

Сабақ жоспары:

1. Өзiндiк құн, шығындар сметасы, есептеудiң ұғымдарының анықтауы.

2. Калькуляциялардың баптарының қарастыруы.

3. Шығынның баптарының өзiндiк құнның түрлерi, топтауы.

Теориялық кiрiспе

Өнiмнiң өзiндiк құны - бұл өндiрiс және өнiмдердi сатуына кәсiпорынның ағымдағы (шығын) шығындарын ақшалай форма бейнеленген. Бұл шығындарының есепке алу, жоспарлау және құрылымдық талдауы және өндiрiстiң өзiндiк құны және (өзiндiк құн есептiгi) нақты өнiм түрлерiнiң iске асыру нақты өнiмi өндiрiсiне шығындар сметасының есептеуiмен iске асады.

Өндiрiстiкшығындар сметасы - жоспарланатын мерзiмдегi кәсiпорынның шаруашылық жұмысы. Ол алдағы мерзiмге шығындардың болжамын өңдеуiнiң кезеңдерiне бюджеттiк әдiспен есеп айырысады. Өндiрiске шығындар сметасы экономикалық шығын элементтер бойынша қорытынды жасалады.

Шығын элементтер - бұл мақсаттық тағайындау және пайда болуды орыннан тәуелсiздiң олардың экономикалық мазмұнының бiртектiлiгiнен сүйене құрастыратын өндiрiстiк шығын.

Экономикалық шығын элементтер болып табылады:

1 ) (қайтарымды қалдықтардың құнының шегермесiне) заттық шығындар;

2 ) еңбекақышығындар;

3 ) әлеуметтiк мұқтаждықтарға бөлiп шығарулар;

4 ) негiзгi қорларды амортизация;

5) банктердiң қарыздары, арендалық төлем, өзiндiк құн қосылатын салықтар және тағы басқалар бойынша пайыздар қалған шығындар.

Өндiрiске ортақ шығындар сметасы есептеулер және (калькуляциялық әдiс) сметалардың бөлiндiлерiнiң қатарының негiзiнде сонымен бiрге қорытынды жасалалады. Өндiрiске шығындар сметасына шығынды қайтадан есеп құтылуға мүмкiндiк берген заводтағы айналым қоспайды.

Есептеу - калькуляциялық деп аталған шығын баптар бойынша нақты өнiм түрiнiң бiрлiгiнiң өзiндiк құнының есептеуi. Бұл баптар өзіне қандай да бір элементке қатысты тәуелсіз нақты өндірістік белгілеу мен пайда болу орны арқылы түзілген шығындарды қосады. Мысалы, технологиялық мақсаттарға энергияға шығындар басқа энергетикалық шығындардан бөлек есепке алынады. Калькуляциялық баптардың үлгiдегi тiзiмi төменде келтiрiлген:

I. Шикiзат және материалдар.

II. Қайтарымды қалдықтар (шегередi).

III. Сатып алынған бұйымдар, шикiзаттар және басқа кәсiпорындар және ұйымдардың өндiрiстiк сипаттың қызметi.

IV. Технологиялық мақсаттарға отын және энергия.

V. Еңбекақы өндiрiстiк жұмыс(ФОТ).

VI. Бiртұтас әлеуметтiк салық(БӘС).

VII. Әзiрлеудi және өндiрiстiң игеруiне кеткен шығындар.

VIII. Мазмұн және жабдықтың пайдалануына кеткен шығындар.

IX. Цехтық шығындар.

Цехтық қортынды өзiндiк құн

Х. Жалпы шаруашылық шығындар.

XI. Ақауларда жоғалтулары.

XII. Қалған өндiрiстiк шығындар.

Өндiрiстiк өзiндiк құн жинағы.

XIII. Өндiрiстен тыс шығындар (коммерциялық).

Толық өзiндiк құн жинағы.

Техниканың ерекшелiктерi, технологиялар, шығынды жеке түрлердiң өнiмнiң өзiндiк күнiндегi өндiрiстiң ұйымы және меншiктi салмағының есепке алуымен металлургия, машина жасау және тағы басқалар үшiн шығынның баптарының салалық номенклатуралары өндейдi.

Барлық шығынның өнiмнiң өзiндiк күндерi есептеуде әрбiрi өз экономикалық мағынасы және мәндi алатын ортақ белгiлер бойынша топтастырыла алады:

1) шығынның өндiрiстерi процессте экономикалық рөлдiң (тiкелей өндiрiске қатысты осы өнiмдерi, аға I - VI) негiзгiге және (басқаруға қатысты және өндiрiстiк процесстi қызмет көрсетумен, аға IX - XIII) тiркеме қағаздар бөлшектенедi;

2) нақты өнiм түрлерiнiң өзiндiк құнына шығын жатқызулар әдiс бойынша - (өнiмнiң осы түрiне тiкелей шығындар І - VI) түзулерге және жанама (жоспарланады және цехқа немесе зауыт бойынша негiзiнен есепке алынады және содан соң нақтылы әдiстеме бойынша жеке өнiм түрлерiнiң арасындағы жiктеледi, XII - XIII);

3) шығарылған шығындардың құрамы бойынша - (тұратыны бiр экономикалық элементтер, I - VI) қарапайым және кешендi (XII әр түрлi экономикалық элемент жататын қосатын шығындар - XIII);

4) өндiрiс көлемдерi қарағанда - шарттыға - (Упр ) тұрақты және айнымалы (ПР) : С = УПР+ПР.Демек, шартты - тұрақты әкiмшiлiктiң еңбекақысы және тағы басқалар ортақ сомаларын өндiрiс көлемiнiң өзгерiсiнде өзгертпеген шығын және олардың шамасы өнiм бiрлiгiне бөлменiң жылыту және жарыққа шығын өндiрiс көлемi пропорционалды керi өзгеретін болып табылады.). Негiзiнде айнымалы шығындар өндiрiс көлемiнiң өзгерiстерiне өзгерiссiз (материалдарға, негiзгi еңбекақыны шығын өндiрiстiк жұмыс тағы басқалар) өнiм бiрлiгiнiң өзiндiк құндарында ғана пропорционалдық өзгередi.

Өнiмнiң барлық шығарылымын өзiндiк құның анықтайтын формула бойынша (заттық қорлардың шығынының тұрақты нормалары және еңбекақы төлеу жағдайларында қаралатын мерзiм iшiнде) өндiрiс көлемiнiң өзгерiсiнде мүмкiн

Мұндағы: - сәйкесiнше жоспарлалатын күйiнде және негiздi өндiрiс көлемдерiнiң i-шi өнiм түрiнiң өзiндiк құны,

есептi мерзiмдегi өнiм түрiнiң iнiң өзiндiк құнындағы шартты - тұрақты шығындарының еншiсi

Iв - өндiрiс көлемiнiң өзгерiсiнiң индексi.

- сәйкесiнше табиғи бiрлiктер жоспарлалатын және негiздi өндiрiс көлемдерi.

Өнiм бiрлiгiнiң өзiндiк құны өндiрiс көлемiнiң өзгерiсiне байланысты сияқты есеп айырысады

орын жоспарланатын мерзiмдегi өнiм түрiнiң бiрлiгiнiң өзiндiк құнның сомы.;

- негiзгi мерзiмi.

Ағымдағы шығындардың ортақ тиiмдiлiк көрсеткiшi тауарлық немесе көтерме бағалардағы сатылған өнiмiнiң жиынтық көлемiне өндiрiс және өнiмдердi сатуына шығынды барлық соманы қатынас болады. Ол формула бойынша анықталады

(4)

- сом тауарлық немесе (ағымдағы шығындардың деңгейi) сатылған өнiм, /ның сомы 1 сомда шығындар.;

- тауарлық өнiмнiң толық өзiндiк құны, сом.;

ТП(РП) - (жүзеге асырылған ) тауарлық өнiмнiң көлемi, сом.

(% ) тауарлық өнiм 1 сомда шығынды төмендетудi пайыз формула бойынша есептеленеді

(5)

- тауарлық өнiм 1 сомда нақты және жоспарлы шығындар,

/ сом сом

Салыстырылатын тауарлық өнiмнiң өзiндiк құнының өзгерiсi формула бойынша есептеленеді:

(6)

- сәйкесiнше есептеу нәтижесi бойынша және орын жоспарының сомы бойынша салыстырылатын тауарлық өнiмнiң өзiндiк құны.

Сыртқы да, (кәсiпорынға байланысты) iшкi де өзiндiк құнның шамасы факторлардың үлкен санынан тәуелдi болады. Мұндай факторлармен болып табылады: қолданылатын өндiрiстiк қорлар, нормативтiк - заң факторлары және тағы басқаларда өндiрiстiң техникалық деңгейi, шығарылатын өнiмнiң өндiрiс пен еңбектi ұйымдастыру, көлем және құрылымы, баға деңгей.

Еңбек өнiмдiлiк өзiндiк құнның төмендеуi жоғарылату есебiнен формула бойынша бiр уақыттағы еңбекақының өсуiнде есептеледі:

(7)

- есеп беру жылы, сомға есептеп шығарулармен еңбекақы.;

- (сом) еңбек тағы басқа заттары шикiзатқа, материалдар тауарлық өнiмнiң шығарылымының өсуiн индекс үнемдеу есебiнен формула бойынша есептеуге болады:

(8)

- шығарылымда есеп беру жылындағы заттық қорлардың түрiнiң шығындар тауарлық өнiм, сом.;

- сәйкесiнше шикiзаттың түрi, материалдар, отын және тағы басқалардың i-шiге заттық қорлар және көтерме бағалардың түрдiң iнiң шығынының нормалары өзгерiстiң индексi.

Амортизациялық төлемдерде өзiндiк құнның төмендетуi үнемдеу есебiнен формула бойынша анықталады

( 9)

( 10)

( 11)

- есептi мерзiмде, сом амортизациялық төлемдер.;

- негiзгi өндiрiстiк қорлардың қор пайданың өсуiн индекс;

- жылғы амортизациялық төлемдердiң өзгерiсiнiң индексi

Қосымша шығындар өзiндiк құнның төмендетуi қысқартудың нәтижесiнде формула бойынша есептеленеді:

(12)

- есеп беру жылының өнiмнiң өзiндiк күнiндегi қосымша шығындары;

- (кейiн өнiм бiрлiгiне қосымша шығындарын байланыс және шаралардың жүзеге асыруына дейiн) қосымша шығындарды өзгерiстiң индексi.

Өндiрiс көлемiнiң өсуiмен (сом) шартты-тұрақты шығындарда үнемдеу байланысты формула бойынша есеп айырысады

( 13)

есеп беру жылы, сомға шартты-тұрақты шығындарын жылғы шама.

Жарамды бұйымдардың шығуы өзiндiк құнның төмендетуi жоғарылату есебiнен формула бойынша есептеленеді:

(14)

операциядағы бiр жарамды бұйымына есептi мерзiмдегi мөлшерлелетiн шығындар, қайда орын жарамдының сомы шығу өзгередi.;

- табиғи өрнектегi жоспарлы өнiм өндiру;

- сәйкесiнше жоспарлы және есептi мерзiмде шығуды коэффициент жарамды.

Өнiмге металлдың шығаруын жоғарылату алған үнемдеу формула бойынша есептелiнеді:

(15)

- шараның өткiзуiне дейiн металлдың бiрлiгiнiң өндiрiстiк өзiндiк құны, сомы.;

И1, И2 - дейiн шикiзаттан металлының шығаруы және шараның енгiзуiнен кейiн, %

В2 - өнiм өндiрудi көлем шараның енгiзуi, табиғи бiрлiктерден кейiн.

Қарастырылған факторлардың ықпалменiмен орын алатын үнемдеудi ортақ өлшем жоспарлалатын мерзiмдегi өнiмнiң өзiндiк күнiн табуға болады:

( 16)

Ағымдағы (сом) шығындарға шартты - жылғы үнемдеуi формула бойынша есептеленеді:

(17)

Ұйымдастыру-техникалық шаралар ағымдағы шығындарға өнiмнiң өзiндiк кұнының төмендету және үнемдеуд алуына бағытталған.