1 Сурет - Роторлы экскаватордың технологиялық параметрлері

Қазiргi уақытта өнiмдiлiгi аз (630 м³/сағатқа дейiн), орташа (630-2500 м³/сағат) және жоғары (2500-5000 м³/сағат) роторлы экскаваторлар шығарылады.

Роторлы экскаваторлар жоғарғы және төменгi көсiп алу болып бөлiнедi. Қазылатын кемердiң биiктiгiн барынша көп көсiп алу биiктiгi анықтайды. Қазiргi кездегi экскаваторларда кемер биiктiгi 50 м-ден аспайды. Көсiп алудың барынша көп тереңдiгi 25 м-ге дейiн жетедi.

Роторлы экскаваторлар жылжымайтын және жылжымалы жебелi болады. Жылжымайтын жебелi экскаваторлардың массасы 20-25%-ке аз және олар берiктеу болады. Бiрақ та кенжарларды даралап қазғанда жылжымалы жебелi экскаваторлар қолайлы болады. Жебенiң барынша көп жылжуы- 25-31м.

Роторлы экскаваторлардың жүру механизмi шынжыр табанды, рельсте адымдаушы, рельстi-шынжыр табанды болады. Жылжымайтын жебелi қуатты экскаваторлардың рельсте адымдаушы жүру механизмi бар. Шынжыр табандымен салыстырғанда рельсте адымдаушы жүру механизмi экскаватордың жүргiштiгiн арттыруға мүмкіндiк бередi және де бiр орнында кез келген бұрышқа бұрыла алатындығының арқасында экскаватордың маневрлiлiгi жақсарады. Кiшкене, орташалардың көпшiлiгi және қуатты экскаваторлардың кейбiреуi шыншыр табанды жүретін болады. Массасы 600 т-ға дейiн кiшкене және орташа түрлерi екi шынжыр табанды арбалы жүрістi болады. Қуатты экскаваторлар көп шынжыр табанды етiп шығарылады.

Шынжыр табанды және рельсте адымдаушы роторлы экскаваторлар кемердi негiзiнен кеспелтек дөңбектi кенжармен қазады. Қарсы алдыңғы кенжарда рельсте жүретін экскаваторлар пайдаланылады, тағы да сұрыптап қазу кезiнде қолданылады. Кеспелтек дөңбектi кенжар кезiнде экскаватор орнында тұрады да, ал жебе ротормен экскаватордың осiнен бiршама  = 90135⁰- қа бұрылады. Кеспелтек дөңбектi кенжарларды қолдану экскаваторларды жылжытуға қажеттi электроэнергия шығынын азайтады.

Роторлы экскаваторлар тау-кен жыныстарын вертикаль және горизонталь жоңқалармен қаза алады (2 сурет).

2 сурет - Тау жыныстарын роторлы экскаватормен жоғарғы көсiп алу әдiспен қазу схемалары: а­вертикальды бiр қатарлы жоңқарлармен; б­вертикальды көп катарлы жоңқарлармен; в­горизонталь жоңқарлармен; г және д­құрама әдiспен; 1-20­қабатты қазу тiзбегi

Горизонталь жоңқалар кезiнде кемердiң ықтимал биiктiгi кемидi де, қазудың энергия тұтынымы (30%-ке дейiн) және роторға түсетін күш (10-30%-ке) көбейедi. Вертикаль жоңқалармен қазғанда горизонтальдармен салыстырғанда экскаватордың табанына түсетін меншiктi қысым көп болады. Сондықтан, берiктеу тау жыныстарында вертикаль жоңқалар қолданылады. Горизонталь жоңқалар жұмсақ және сусымалы тау жыныстарын экскавациялау кезiнде қолданылады. Вертикаль және горизонталь жоңқалардың қисындастырылуы берiк емес тау жыныстарында көлбеулеу беткейдi жасау үшін және жiңiшке қабатты сұрыптап қазғанда қолданылады.

Вертикаль жоңқалар кезiндегi кесiлетiн қабаттың биiктiгi h_к-(0,4-0,7)Д_р шамасында өзгередi (Д_р-роторлы дөңгелектiң диаметрi). Іабаттар саны кемiген сайын қосалқы операциялар уақыты азаятындықтан неғұрлым h_к-ның барынша көп болуына тырысады. Горизонталь жоңқалар кезiнде лентаның енi ( 0,4 0,7) Д_р шамасында өзгередi. Кесiлетiн жоңқаның қалыңдығы экскаватордың қуатына және тау жыныстарының экскавациялануына байланысты болып, 0,3-0,8м шамасында өзгередi.

Роторлы экскаватормен қазылатын кемердiң барынша көп биiктiгi мына формулалармен анықталады (3 сурет):

кенжарды вертикаль жоңқалармен қазғанда

h_к =L sin -r+c+h_қ, м, (1)

кенжарды горизонталь жоңқалармен қазғанда