Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
практикалық сабақтар ССТӨ.docx
Скачиваний:
1
Добавлен:
01.07.2025
Размер:
4 Мб
Скачать
☆

Шамалар арасындағы функционалдық тәуелділіктерді зерттеу

Метрологияда айнымалы шамалар арасында тәжірибелі түрде функционалдық байланыстарды анықтауды жиі қажет етеді, мысалы дәл зерттеуде, әсіресе, жүйелік қателер заңдылықтары анықталған кезде, сондай-ақ әртүрлі физикалық заңдылықтарды зерттеу кезінде қажет етеді.

Айнымалы физикалық шамалар өзгерісінің заңдылықтарын анықтайтын факторлардың түрлілігі, олардың арасында функционалдық тәуелділіктің пайда болуын шақырады, яғни, осы тәуелділікті сипатайтын әртүрлі эмпириялық формулалардың үлкен санын анықтайды. Сондықтан да шамалар арасындағы фунционалдық байланысты анықтайтын қайсыбір әмбебап әдісті беруге болмайды.

Әртүрлі функционалдық байланыстарды сипаттайтын эмпириялық формулалардың түрлілігіне қарамастан, ол салада зерттеуді шешу үшке бөлінеді:

а) формула түрін таңдау, яғни, айнымалы шамалар арасындағы функционалдық байланыс түрі;

в) таңдалынған эмпириялық формула параметрлерінің мәнін анықтау;

c) алынған формуланың дұрыстығын тексеру.

Эмпириялық формула түрін анықтау

Эмпириялық формула түрін анықтау кезінде, оның тұрақты коэффициенті аз сан болуына қол жеткізу қажет, себебі, коэффициент санының көп болуы, олардың сандық мәндерін анықтауда және фомуланы қолдану кезінде үлкен қиындықтар туғызады.

y=f(x) түрінде берілген қисық теңдеуі х-тен функционалды тәуелді у типті функцияны анықтайды.

Егер физикалық тұрғыдан х пен у- ті байланыстырушы функция түрі анықталса, онда осы түр таңдалады. Мысалы, у шамасының үздіксіз өсу және кему көрінісінде келесі формула түрі таңдалу қажет:

у = а + bx, y = aebx және т.б.

мұнда а және b – параметрлер

Барлық мұндай жағдайларда функция түрін алғашқы параметрлерге қатысты сызықты немесе қарапайым өрнектер арқылы сызықтыға әкелуге қажет.

Мысалы:

  1. полином у=а + bх + сх2 + dx3 параметрлерге қатысты сызықты болуымен ыңғайлы.

  2. у=аеЬх функциясы сызықты емес, бірақ түрлендіру арқылы және b параметрлеріне қытысты сызықты теңдеуді аламыз: ln у = ln а + bх

  3. Бөлшекті сызықтық функция қарапайым түрлену арқылы параметрлерге қатысты сызықтық түрге келеді:

ах + b - су = ху;

  1. Егер Т белгілі болса, тригонометриялық функция жаңа параметрлерге қатысты келесі формула арқылы сызықты түрге келеді:

у = a cos а + b sin а

мұнда а = А sin а, b = A cos а. Егер а және b белгілі болса, онда сызықты түрге дәл келу мүмкін емес.

Егер функция түрі алдын - ала белгісіз болса және графигі еш мағына бермесе, онда қайсыбір реттегі y=a+bx+cx2+...+lxm полиномы алынады.

Көп жағдайда 1- ші және 2- ші реттегі полином алынады, содан соң алынған эмпириялық формула дұрыстығы тексеріледі, егер алынған формула зерттеу нәтижесін қанағаттандырмаса, онда полином реті өсіріледі.

Эмпириялық формуланың параметрлерін анықтау

Эмпириялық формуланың параметрлерін анықтаудың әртүрлі әдістері бар, солардың ішінде ең аз квадраттар, орта және графикалық әдістер көп қолданылады.

Ең аз квадраттар әдісі. Бұл әдіс ең дәл болып табылады, сондықтан басқа әдістерден қарағанда көп қоланылады. Оның мағынасы келесіде. Айталық, қайсыбір тәжірибеде у шамасының мәндер тізбегі алынсын :

Y:y1, y2, y3,…, yn,

ол басқа х шамасы мәндеріне жауап берсін:

Х1, Х2, Х3 , …, Хn

Біздің есебіміз, мәндері кезінде тәжірибеде алынған y1, y2, y3,…, yn мәндерінен айырмашылығы жоқ y=f(x) функциясын алу.

Есептің геометриялық мағынасы тәжірибелік нүктелер бойымен өтетін қисығын табу. Егер функциясы ретінде m ретті полиномы алынса, онда ең аз

f(x) = а + bx + сх2 + ... + lxm

квадраттар әдісі а,b,с,...,l мәндерінің f(x,), f(x2), f(x3), . . . , f(xm) ауытқулар квадраттарының қосындысы y1, y2, y3,…, ym , тәжірибе мәндерінен аз болатындай мәндерді анықтайды, яғни, полиномның алынған параметрлері

S= [yi-f(xi)]2

ең аз шаманы береді, мұнда [yi-f(xi)]- берілген қисық нүктесінен сәйкесінше тәжірибе нүктесінің ординатаға ауытқуы.

S формуласы келесідей беруге болады :

S= [(a+bxi+cxi2+ . . . +lxim) - f(xi)]2

Бұл шарт орындалуы үшін a, b, c, …, l параметрлері бойынша дербес туындыларды нөлге теңестіру жеткіліксіз, яғни

Σхi2yi = aΣxi4 + bΣxi3 +cΣxi2

Σxiyi = aΣxi3 + bΣxi2 + cΣxi (1)

Σyi = aΣxi2 + bΣxi + nc

Тапсырма:

Есеп.

Ең аз квадрат әдісімен эксперименталды берілгендерді тауып, х-тің у–тен лайықты теңдеуді жасып графигін салыңыз.

Негізгі берілгендер 1-кестеде келтірілген:

1 -кесте

Х

16

28

39

44

52

60

63

У

14,1

18,9

30,5

41,0

63,7

85,2

98,8

Шамалардың қосындысын анықтаңыз Σxi , Σxiyi , Σxi2 , Σyi , Σxi2yi , Σx3 , Σx4:

Σхi=16+28+39+44+52+60+63 = 302

Σyi=14,1+18,9+30,5+41,0+63,7+85,2+98,8 = 352,2

Σxiyi=16,0*14,1+28*18,9+39*30,5+44*41,0+52*63,7+60*85,2+63*98,8 =

= 225,6+529,2+1189,5+1804+3312,4+5112+6224,4 = 18397,1

Σxi2yi=162*14,1+282*18,9+392*30,5+442*41,0+522*63,7+602*85,2+632*98,8=

=3609,6+14817,6+46390,5+79376+172244,8+306720+392137,2=1015295,7

Σx2=162+282+392+442+522+602+632=14770

Σx3=163+283+393+443+523+603+633=777206

Σx4=164+284+394+444+524+604+634=42766306

Тапқан шамаларды орындарына қойып (n=7 –координациялық нукте санына тең) (1) жүйеге салып Гаусс әдісімен есептейміз.

4 2766306a + 777206b +14770c = 101529,7

777206a + 14770b + 302c = 18397,1

14770a + 302b + 7c = 352,2

Ι*(-777206/42766306) +ΙΙ ; Ι*(-14770/42766306);

4 2766306a + 777206b + 14770c = 101529,7

645,5824b + 35,58c = -54,1992

33,58b + 1,89c = 1,552

ΙΙ*(-33,58/645,5824)+ΙΙΙ;

42766306a + 777206b + 14770c = 101529,7

645,5824b + 35,58c = -54,1992

0,15233c = 4,371

Аламыз: с=28,6943, b=-1,5756, а=0,04248. Қорытынды теңдеу:

У=0,04248x2 – 1,5756x + 28,6943

Теңдеуді графикалық түрде ұсын: