Çocuklarda temel yaşam desteği

TYD uygulanması gerekenlerin çoğu hastane veya başka bir sağlık kurumu dışındaki çocuklardır ve bu hastalara bir an önce müdahale yapılması hayat kurtarıcıdır. Bu nedenle sağlık çalışanları dışında, öğretmenler veya çocuk bakımı ile ilgili kişilerin de bu eğitimi almaları gereklidir. KPR açısından bir yaşın altındaki bebek (infant), bir yaşından ergenliğe kadar olan grup (ergenlik kadınlarda meme gelişimi ve erkeklerde aksiller kıl varlığı olarak tanımlanır) çocuk olarak kabul edilir. Ergenlik ve sonrası grupta erişkin algoritmaları uygulanır. Temel yaşam desteği uygulamalarında teknik erişkinlerle aynı olmasına rağmen bebek ve çocuklardaki anatomik farklılıktan dolayı uygulamalar değişebilmektedir. Solunum ve dolaşım sistemindeki farklılıklar şunlardır

Solunum ve Dolaşım Sistemi Farklılıkları Çocuklarda ve bebeklerde solunum sistemi anotomisi yetişkinlerden farklıdır. Çocuk ve bebeklerde normal solunum sayısı 20-25/dak. Başlıca solunum sistemi anatomik farklılıkları şunlardır. Kafaları daha büyük, oksiput geniştir, yüz küçüktür Dil ağız içine göre daha büyüktür. Boyun kısa. Larinks önde, yüksek yerleşimli (C3 hizasında) ve huni şeklindedir. Vokal kord kısa ve konkav, kıkırdaklar yumuşak Epiglot daha yumuşak, büyük ve omega şeklinde Trakea daha kısa Akciğerler küçük, oksijen ihtiyaçları fazla Burun delikleri dardır Daha sık nefes alıp verirler Çocuk ve bebeklerde, yetişkinlere göre göğüs boşluğunun daha küçük olması, kalp atım sayısının fazla olması, çevre organlarının daha kolay yaralanabilmesi gibi nedenlere bağlı olarak uygulanan dış kalp masajı tekniği, yetişkinlere göre bazı farklılıklar gösterir. Kurtarıcı ve Mağdur Güvenliği

Kaza sonuçlarının ağırlaşmasını önlemek için olay yerinin değerlendirilmesi gereklidir. Oluşabilecek tehlikeleri belirleyerek güvenli bir çevre oluşturulmalıdır. Kesinlikle olay yeri güvenliği sağlanmadan hasta veya yaralıya müdahale yapılmamalıdır. Etrafta bulunan kişilerden ya da hasta veya yaralının yakınlarından hızlı bir şekilde görüşerek bilgi alınmalı, hasta veya yaralının yanına hemen diz çökülmelidir. Hasta sırtüstü pozisyona getirilmeli ve bilinci kontrol edilmelidir.

Değerlendirme

KPR ihtiyacını belirlemek için, kurbanın tepkisine ve nefes alma durumuna bakılmalıdır. Kurbana hafifçe dokunulmalı “iyi misin?” diye yüksek sesle sorulmalı, adı biliniyorsa adıyla seslenilmelidir. Çocuk hareket eder, inler ya da cevap verirse hızla herhangi bir yaralanma ya da tıbbi yardım ihtiyacı olup olmadığına bakılmalı acil yardım sistemi aktive edilmelidir . Bilinci kapalı ancak düzenli nefes alıyorsa, travmaya ait herhangi bir kanıt yoksa solunum yolunu korumak ve aspirasyon riskini azaltmak için derlenme pozisyonu uygulanmalıdır. Bilinci kapalı, kurban tepkisiz ve nefes almıyorsa ya da gasping soluyorsa KPR’a başlanmalıdır.

Bildirme Olay / kaza mümkün olduğu kadar hızlı bir şekilde telefon veya diğer kişiler aracılığı ile gerekli yardım kuruluşlarına bildirilmelidir. Bu amaçla ülkemizde 112 nolu telefon kullanılmaktadır. Çocuğun bilinci yoksa ve çevrede birileri varsa 112 aratılmalıdır. İlk yardımcı yalnız ise 30:2 göğüs basısı ve suni solunumu 5 tur uyguladıktan sonra 112’yi kendisi aramalıdır.

Dolaşımın Değerlendirilmesi (C)

Nabız kontrolü: Sağlık çalışanı kurtarıcılar için önerilir, çocukta karotis ve femoralden arterden, infantta brakiyal arterden nabız bakılmalıdır. On saniyenin altında değerlendirilmelidir, eğer on saniye içinde, nabız hissedilemez veya nabzı hissedip hissetmediğinden emin olunamaz ise göğüs basılarına başlanmalıdır. Çocukta, nabız 60 /dk ise 12-20 soluk 3-5 sn bir verilmeli, spontan solunum dönene kadar 2 dk bir nabız kontrolü yapılmalıdır.

Çocuklarda Göğüs Kompresyonu: Kalp basısı uygulamak için göğüs kemiğinin alt ve üst ucu tespit edilerek alt yarısına bir elin topuğu yerleştirilmelidir. (Çocuk yetişkin görünümünde ise uygulama yetişkinlerdeki gibi çift elle yapılabilir). Dirseği bükmeden, omuz düz ve çocuğun üzerine tam dik olacak şekilde pozisyon alınmalıdır. Çocukta göğüs kemiği 5 cm (2 inç) çökecek şekilde bası uygulanmalıdır . Basınç, aşağı doğru ve dik olarak uygulanmalıdır. Bası uygulama sırasında elin topuğu yerinden oynatılmamalıdır. Parmaklar göğüs kafesi ile temas ettirilmemelidir. Göğüs kemiğine bası uygulama ve kaldırma, ritmik olarak yapılmalıdır. Uygulamaya, 1Ve, 2Ve, 3Ve,… 9Ve, 10, 11…30 diye sayılarak 30 bası şeklinde devam edilmelidir. Bu sayede bası ve gevşeme arasındaki zaman eşitlenmiş olmaktadır. İnfantta, tek kurtarıcı var ise iki parmak tekniği meme başlarından geçtiği varsayılan hattın hemen altına yerleştirilmelidir. İki kurtarıcı varlığında ideal kompresyon yöntemi göğüs kafesinin iki elle kavranarak yapılan baş parmak kompresyonudur. Bası derinliği göğüs ön arka çapının 4 cm (1 1/2 inç) kadar olmalıdır, göğsün 29 gevşemesine izin verilmelidir. En az 100 bası uygulanmalı hızlı ve güçlü basılmalıdır. Bu sayede kurtarıcı kompresyon-ventilasyon geçişlerinde daha az vakit kaybetmekte, kompresyonlar aksatılmamış olmaktadır

İki Parmak Kalp Masajı Uygulama Tekniği (2010 AHA) Çocukta tek kurtarıcı için Kompresyon / Ventilasyon oranı 30/2, çift kurtarıcı için ise 15/2 şeklinde olmalıdır .

Çocuklarda Hava Yolunun Değerlendirilmesi (A) Çocuğun sıkan giysileri gevşetilmelidir. Ağız içi kontrol edilerek yabancı cisim varsa temizlenmelidir. Bilinci kapalı çocukta hava yolu tıkanıklığının başlıca nedeni dilin arkaya düşmesidir. Baş pozisyonu ile hava yolu açıklığı travma olup olmamasına göre iki farklı yöntemle sağlanmalıdır. Travma mevcut değilse başı geri itme, çeneyi yukarı kaldırma, travma durumunda ise çene itme manevrası ile hava yolu açıklığı sağlanmalıdır. 30 Baş Çene Pozisyonu (head tilt-chin lift) Hava yolunu açmak için bir el çocuğun alnına yerleştirilmeli, diğer elin parmak uçlarıyla çenesinden tutularak uzun kenarı yere dik gelecek şekilde geriye itilmelidir. Bu sayede baş çene pozisyonu verilmiş olur. Çene İtme Manevrası (Jaw-Thrust ) Boyun travması varlığında sağlık personeli tarafından yapılması önerilir. Ellerinizin işaret ve orta parmaklarını çocuğun mandibulasının alt kısmına iki taraflı yerleştirilmeli ve çene öne doğru çekilmelidir.

Bebeklerde Hava Yolu Açıklığının Sağlanması

Ağız içi kontrol edilmeli, yabanci cisim varsa temizlenmelidir. Bebeğin hava yolu açıklığını sağlamak için baş çene pozisyonu verilmelidir. Baş çene pozisyonunda çeneyi yukarı kaldırırken baş hafifçe geriye doğru itilmelidir. Baş- boyun travma şüphesi yoksa bebeğin omuzlarının altına kıyafet, veya havlu katlanıp konularak da hava yolu açıklığı sağlanabilir, böylece başın öne doğru eğilmesi ve dilin arkaya kayması nedeniyle kapanan hava yolu açılmış olur. Bebeklerde Havayolunun Kapalı ve Açılmış Hali Solunumun Değerlendirilmesi (B)

Çocuklarda ağızdan ağza ve ağızdan buruna teknikleri kullanılırken, bebeklerde ağızdan ağız ve buruna tekniği kullanılır. Tek kurtarıcı varsa 30 kompresyon sonra mümkün olduğu kadar göğüs kompresyonlarına kısa bir ara verilerek 2 etkili soluk verilmelidir

Çocuklarda Ağızdan Ağıza Suni Solunum

İlk yardımcı, solunumun olmadığına karar verdikten sonra, alın üzerindeki elin baş ve işaret parmakları ile çocuğun burun deliklerini hava çıkışı ve girişi olmayacak şekilde kapatılmalıdır.Arka arkaya 2 etkili nefes verilmeli, aynı zamanda göğüs hareketleri gözlenmelidir. Her bir solunum 1 saniye de verilmeli, ilk yardımcı ağzını çocuğun ağzından çekerek verilen havanın pasif bir şekilde dışarı çıkmasını sağlamalıdır. Çocuklarda verilen hava miktarı, göğsü yükseltecek kadar olmalıdır, hava çıkışı mutlaka gözlenmelidir. Göğüs yükselmiyor ise hava yolu açıklığını sağlayan manevralar tekrarlanmalıdır .

Çocuklarda Ağızdan Buruna Suni Solunum

Yetişkinlerde olduğu gibi uygulanmalıdır. Ağız solunumunun yapılamadığı durumlarda alınan nefes burundan üflenmelidir. Hava verilirken ağız sıkıca kapatılmalı nefes burundan verilmelidir. Bebeklerde Suni Solunum Hava yolu açıklığı tekrar kontrol edilmelidir. İlk yardımcı ağzını, bebeğin ağız ve burun deliklerini içine alacak şekilde yerleştirmeli, ağız ve burundan içeriye doğru balon üfler gibi nefesini vermelidir. Bebeklere verilecek havanın miktarı ortalama 50 ml kadar olmalıdır. Buna göre de ağız içindeki havanın verilmesi yeterlidir. Bebeğin baş çene pozisyonu korunarak ağızı ve burnu açılmalı, hava çıkışı sırasında göğüs kafesinin eski konumuna dönüşü gözlenmelidir. Eğer hava çıkışı yoksa ya nefes doğru verilememiştir, hava yolu açıklığı yeterince sağlanamamıştır ya da hava yolu tıkanıklığı mevcuttur. Bu şekilde 2 kurtarıcı solunum verilmelidir

Defibrilasyon (OED Kullanılması) OED kullanılması önceden sadece sekiz yaş üzerindeki çocuklar için önerilirken yeni önerilerde yaş sınırı bir yaşa kadar indirilmiştir. Bir yaş altı çocuklarda (infant) defibrilasyon için manuel defibrilatör, OED’e tercih edilmelidir. En uygun enerji seviyesi, dalga formu, şok sayısı tam bilinmemekle birlikte erişkinlerde olduğu gibi bifazik şoklar, en az monofazik şoklar kadar etkili ve daha az zarar vericidir. Güvenli defibrilasyon için üst limit bilinmemektedir. Manuel defibrilatöre ulaşılamıyor ise, pediyatrik doz ayarlayıcısı ile OED tercih edilmelidir. Eğer hiçbirine ulaşılamıyorsa, pediyatrik doz ayarlayıcısı olmayan OED kullanılabilir. Bir ve sekiz 32 yaş arasında pediyatrik adaptasyonu mümkün olan OED’lerin kullanılması ve kullanılırken pediyatrik moda geçirilmesi önerilmektedir Çocuklarda pediyatrik pedler kullanılmalıdır, pedlerden biri göğsün ön tarafına diğeri sırta yerleştirilmelidir. İlk doz 2j/kg olarak uygulanmalı, cevap alınamaz ise ikinci doz 4j/kg sonraki şoklarda 4j/kg dan uygulanmalıdır.Cihaz ritmi kontrol ederken hiç kimsenin kazazede /hastaya dokunmadığından emin olunmalı, eğer şok endikasyonu var ise şok düğmesine basılmalıdır. Önerilen yeni uygulama ise kompresyonların aksatılmaması için defibrilasyonun hemen arkasından kompresyonlara devam edilmesi hatta ritm gözlemek için dahi vakit kaybedilmemesidir. Kompresyonlara devam edilirken şok verilebilecek bir ritm varlığında bir kez şok uygulanmalı ve kompresyonlara hemen tekrar devam edilmeli, ancak beş döngü sonra ritm kontrol edilmelidir. Ilk defibrilasyon başarısız ise ikincisinin dozu 4 kg/j olacak şekilde arttırılmalıdır. Erken defibrilasyon VF için en iyi tedavidir ancak defibrilasyondan önce KPR uygulanıyor olması defibrilasyonun etkinliğini artırmaktadır, bu sebeple resüsitasyon defibrilatör hazır olana kadar uygulanmalı, şoklar arasında da kompresyonlar aksatılmamalıdır.

Çocuklarda Yabancı Cisim ile Havayolu Obstrüksiyonu (YCHO) İnfant ve çocuklarda, çoğu boğulma olayı, oyun oynama veya yemek yeme sırasında, genellikle bir bakıcının gözetimindeyken meydana gelmektedir. Bu nedenle boğulma olayına tanık olunmuş ise, girişimlere daha çocuk bilinçli iken başlanmalıdır. Ancak çocuk öksüremiyorsa veya öksürük etkili değilse ve yabancı cisim hava yolunu tam olarak tıkamışsa, çocuk hızla asfiksiye girer.Bu nedenle öksürme etkisiz duruma geldiğinde, YCHO'nu ortadan kaldırmak için, aktif girişimler gerekmektedir. Bu uygulamalara hızla ve tereddüt etmeden başlanmalıdır. YCHO genel bulgularına göre hareket edilmelidir. Çocuk etkin bir şekilde öksürüyorsa, eksternal bir manevra gerekmemektedir. Çocuk öksürmesi için cesaretlendirilmeli ve devamlı izlenmelidir. Çocuk etkili bir şekilde öksüremiyorsa hemen yardım istenmeli ve bilinç durumu belirlenmelidir. YCHO gelişen çocuğun bilinci açık ise ancak etkisiz öksürüyor veya öksüremiyorsa sırta vuru uygulanmalıdır. Sırta vuru ile hava yolu tıkanıklığı giderilemiyorsa, infantta torakal çocukta ise abdominal bası uygulanmalıdır. İnfant pron pozisyona getirmeli, başı 33 aşağıda olacak şekilde desteklenmelidir, infantın başını bir elinizin başparmağı ile infantın alt çene köşesinden ve aynı elin bir veya iki parmağı ile çenenin diğer tarafındaki aynı noktadan desteklenmelidir. Diğer elinizin avuç içi ile kazazedenin iki skapulası arasına, beş defa kuvvetli vurular uygulanmalıdır.

KAYNAKLAR

• Çete Y, . Kardiyopulmoner resüsitasyonda son gelişmeler. Acil Tıp Dergisi. 2000;II. Acil Tıp Sempozyumu Özel Sayısı( I):1-13.

• Winship C, Williams B, Boyle M. Cardiopulmonary resuscitation before defibrillation in the out-of-hospital setting. Emerg Med J. 2011;22.

• Durusu TM. Kardiyak Arrest Öncesinde Kötüleşen Hastayı Tanımak:Öngörü Kriterleri ve Risk Faktörleri. Yoğun Bakım Derg. 2011;1:16-20.

• Jacobs I, Nadkarni V, Bahr J, Berg RA, Billi JE, Bossaert L,ve ark. Cardiac arrest and cardiopulmonary resuscitation outcome reports: update and simplification of the Utstein templates for resuscitation registries: a statement for healthcare professionals from a task force of the International Liaison Committee on Resuscitation (American Heart Association, European Resuscitation Council, Australian Resuscitation Council, New Zealand Resuscitation Council, Heart and Stroke Foundation of Canada, InterAmerican Heart Foundation, Resuscitation Councils of Southern Africa). Circulation. 2004;110(21):3385-97.

• Balcı B, Keskin Ö, Karabağ Y. Kardiyopulmoner Resüsitasyon. Kafkas J Med Sci. 2011;1(1):41-6.

• Jerry N. 2005 Resüsitasyon Kılavuzu Bölüm 1. Giriş. European Resuscitation Council. 2005; 67: S3-S6.

• Sans S, Kesteloot H, Kromhout D. The burden of cardiovascular diseases mortality in Europe. Task Force of the European Society of Cardiology on Cardiovascular Mortality and Morbidity Statistics in Europe. Eur Heart J. 1997;18(8):1231-48.

• Biarent D, Bingham R, Richmond S, Maconochie I, Wyllie J, Simpson S,ve ark. European Resuscitation Council guidelines for resuscitation 2005. Section 6. Paediatric life support. Resuscitation. 2005;67 Suppl 1:S97-133. 115

• Kımaz S, Soysal S, Çımrın AH, Günay T. 112 Acil Sağlık Hizmetleri’nde görevli doktorların temel yaşam desteği, ileri kardiyak yaşam desteği ve 116 doktorun adli sorumlulukları konularındaki bilgi düzeylerinin değerlendirilmesi. Ulusal Travma Derg. 2006;12(1):59-

• Bayrakçı B. Pediyatrik Resüsitasyon Uygulamalarinda Gelişmeler. Yoğun Bakım Dergisi. 2006;6(4):20-24

• Weaver WD, Hill D, Fahrenbruch CE, Copass MK, Martin JS, Cobb LA,ve ark. Use of the automatic external defibrillator in the management of out-ofhospital cardiac arrest. N Engl J Med. 1988;319(11):661-6.

• Valenzuela TD, Roe DJ, Nichol G, Clark LL, Spaite DW, Hardman RG. Outcomes of rapid defibrillation by security officers after cardiac arrest in casinos. N Engl J Med. 2000;343(17):1206-9.

• . Kyriacou DN, Arcinue EL, Peek C, Kraus JF. Effect of immediate resuscitation on children with submersion injury. Pediatrics. 1994;94(2 Pt 1):137-42. 120

• Özköse Z. Erişkinler İçin Kardiyopulmoner Resüsitasyon: I- Temel Yaşam Desteğİ. Gazi Medical Journal. 2005;16:3-13.

• Bilir Ö, Acemoğlu H, Aslan Ş, Çakır Z, Kandiş H, Turkyılmaz ŞE. Tıp doktorlarının temel yaşam desteği konusundaki bilgi düzeyleri ve etkileyen faktörler. Turk J Emerg Med 2007;7(1):18-24.

• Parlakgümüş A, Nursali TZ, Yorgancı K. Bir Cerrahi Yoğun Bakım Ünitesinde Kardiopulmoner Resusitasyon Sonucları Yoğun Bakım Derg. 2010;2:40-4.

• Criley JM, Niemann JT, Rosborough JP. Cardiopulmonary resuscitation research 1960-1984: discoveries and advances. Ann Emerg Med. 1984;13(9 Pt 2):756-8.

• Kouwenhoven WB, Jude JR, Knickerbocker GG. Closed-chest cardiac massage. JAMA. 1960;173:1064-7.

• . Kirimli B, Harris LC, Jr., Safar P. Drugs in cardiopulmonary resuscitation. Acta Anaesthesiol Scand Suppl. 1966;23:255-9.

• Baysal Z, Cengiz M, Mordeniz C. Evaluation of the Basic Life Support Training Applied to Phase I Students of a Medical School STED. 2007;16(2).

• Şener S, Yaylacı S. Kardiyopulmoner Resüsitasyon ve Acil Kardiyovasküler Bakım Kılavuzu,İki Kılavuz ve Günlük Pratiğimizdeki Önemli Değişiklikler. Turk J Emerg Med. 2010;10(4):199-208.

• Deakin CD, Nolan JP. Avrupa Resüsitasyon Konseyi 2005 Resüsitasyon Kılavuzu Bölüm 3. Elektriksel tedaviler:Otomatik eksternal defibrilatörler, defibrilasyon,kardiyoversiyon ve pace uygulanması. Resuscitation. 2005;67(S1):S25-S37.

• Baskett P, Nolan J, Parr M. Tidal volumes which are perceived to be adequate for resuscitation. Resuscitation. 1996;31(3):231-4.

• Fingerhut LA, Cox CS, Warner M. International comparative analysis of injury mortality. Findings from the ICE on injury statistics. International Collaborative Effort on Injury Statistics. Adv Data. 1998(303):1-20.

• Atıcı A. Çocuklarda İleri Yaşam Desteği Programı (ÇİLYAD). 2010;6. Baskı.

• Marini-Bettolo GB. [Present sanitarian aspects of water pollution in Italy]. Ann Ist Super Sanita. 1968;4(3):412-29.

• 2005 International Consensus on Cardiopulmonary Resuscitation and Emergency Cardiovascular Care Science with Treatment Recommendations. Part 2: Adult basic life support. Resuscitation. 2005;67(2-3):187-201.

• . Karahan A, Cerit B, Ak B, Çıtak N, Şahin S, Ayhan F. Hemşirelik Öğrencilerinin Temel Yaşam Desteği Eğitiminden Hemen ve Üç Ay Sonra Bilgi ve Beceri Düzeylerinin Değerlendirilmesi. Türkiye Acil Tıp Dergisi. 2005;5(1):22-7.

• Bilir Ö, Acemoğlu H, Aslan Ş, Çakır Z, Kandiş H, Türkyılmaz Ş. Tıp Doktorlarının Temel Yaşam Desteği Konusundaki Bilgi Düzeyleri ve Etkileyen Faktörler. Turk J Emerg Med. 2007;7(1):18-24.

• Wilson E, Brooks B, Tweed W. CPR skills retention of lay basic rescuers. Ann Emerg Med 1983;12:482-4.

• . Çelik E. Hemşirelerin KPR konusundaki yaklaşımlarının değerlendirilmesi. Haliç Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 2008 (Danışman: Prof. Dr. Birsen Yürügen).

• . Kımaz S, Soysal S, Çımrın AH, Günay T. 112 Acil Sağlık Hizmetleri’nde görevli doktorların temel yaşam desteği,ileri kardiyak yaşam desteği ve doktorun adli sorumlulukları konularındaki bilgi düzeylerinin değerlendirilmesi. Ulus Travma Derg 2006;12(1):59-67.

• Şener S, Ersoy G, Özsaraç M, Aksay E, Koyuncu N. DEÜ Tıp Fakültesi Dergisi. 2006 20( 2):95 - 101.

• . Kavalcı C, Güzel A, Çevik Y, Durukan P. Edirne Temel Eğitim Modülü: Üç Yıllık Sonuç ve Etkinlik Değerlendirilmesi JAEM. 2009; 8(3):29-32.

• Soysal S, Karcıoğlu Ö, Korkmaz T, Topaçoğlu H. Temel Yaşam Desteği Eğitimi: İdeal Ne Kadar Uzakta? Akademik Acil Tıp Dergisi. 2004:40-6.

• Tosun U, Kızılkan Ç, Kılıç S, Özer M, Yıldıran N. Yeni Mezun Paramediklerin İlk ve Acil Yardım Teorik/Uygulamalı Eğitim Düzeyi ve Yeterlilik Algıları. TAF Prev Med Bull 2009;8(4):291-6. Garcia-Barbero M C-SJ. What are we doing in cardiopulmonary resuscitation training in Europe? An analysis of a survey. Resuscitation. 1999;41:225-36.

• Mavioğlu ÖÖ, C., Karcı A, Taşkıran HC, Olguner Ç, İ. Ç. Pediatrik Temel Yaşam Desteği Uygulama Becerisinin Değerlendirilmesinde Güvenilirlik Analizleri. DEÜ Tıp Fakültesi Dergisi. 2005;19(2):99 –

• TBMM Tıp Eğitimi Araştırma Raporu Ankara. Türkiye Büyük Millet Meclisi. 1991.

• Göçgeldi E, İstanbulluoğlu H, Uçar M, Yaren H, Ceylan S, Koçak N. Tıp fakültesi 5. ve 6. sınıf öğrencilerinin tıp eğitimleri süresince pratik uygulama yapabilme durumunun araştırılması. Gülhane Tıp Derg. 2011;53:107-13.

• Özyurda F. Tıp eğitiminde andragojik yaklaşım. Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Tıp Eğitimi ve Bilişim Bülteni. 2001; 2(8).

• Eisenberg M, Horwood B, Cummins R, Reynolds HR, Hearne T. Cardiac arrest and resuscitation: a tale of 29 cities. Ann Emerg Med. 1990;19:179-86. 124

• . Birnbaum M, Kuska B, Stone H, Robinson N. Need for advanced cardiac life-support training in rural, community hospitals. . Crit Care Med. 1994;22:735-40.

• Lowenstein S, Sabyan E, Lassen C, Kern D. Benefits of training physicians in advanced cardiac life support. . Chest. 1986;89:512-6.

• Chamberlain D, Smith A, Woolard M. Trial of teaching methods in basic life support: Comparison of simulated CPR performance after first training and at 6 months, with a note on the value of retraining. . Resuscitation. 2002;22:179-87.

• Wynne G, Marteau T, Johnston M, Whiteley C, Evans T. Inability of trained nurses to perform basic life support. Br Med J. 1987;294(6581):1198-9.

• Şener S, Güler V, Türkan H. Eğitim Hastanesinde Görev Yapan Hemşirelerin Erişkin/Pediatrik Temel ve ileri Yaşam Desteği Bilgi Düzeyleri. Türkiye Acil Tıp Dergisi. 2004;4(4):155-9.

• Şimşek I, Güler Ç, Oral S. Eczacıların ilk yardım bilgileri üzerine bir araştırma. Hacettepe Toplum Hekimliği Bülteni. 1992;13(3):11.

• Dündar C, Sünter T, Coşkun M, Topbaş M, Pekşen Y. Samsun Merkez Sağlık Ocaklarında Görev Yapan Hekim Dışı Sağlık Personelinin İlk Yardım Konusundaki Bilgi Düzeylerinin Değerlendirilmesi. O. M. Ü. Tıp Dergisi. 1999;16(2):113-

• Kaan N, Kurt İ, Gürsoy F. Üniversite Hastanesinde Temel Yaşam Desteği ve Defibrilasyon Kursu Sonuçlarının Değerlendirilmesi. ADÜ Tıp Fakültesi Dergisi. 2015;11(3):1-