4.Ғылым туралы сциентистік және антисциентистік көзқарастарды негіздеңіз.

Ғылым мәдениетінің құрамдас бөлігі болып табылады, яғни өркениетті дамудың әр түрлі тарихи процестері кезінде мәдениеттің басым идеялары қоғамдық сананың әртүрлі нысандарымен анықталды, антикалық кезеңде, өркениетті процестің негізінде миф болды, ал орта ғасырда – дін, Қайта өрлеу және Ағарту дәуірінде – философия болды.

Еуропалық мәдениетте антикалық кезеңнен бастап білімді игілік ретінде қарастыратын түсінік қалыптасты, яғни ғылым өзіндік құны феномен ретінде баяндалады. Бұл тарихи даму динамикасында «сциентизмге» (science – ғылым) – яғни әлеуметтік мәдени процесте ғылым және ғылыми танымның рөлін абсолюттендіретін дүниетанымға әкелді, бәрінен бұрын, ғылым мәдениетті дамыту үшін үлгі ретінде берілді.

Сциентизм француздық Ағарту дәуірінде діни сананың баламалы басым идеялары ретінде белсенді түрде пайда бола бастады. Алайда ол әдістемелік негіздеуді ХІХғ.ортасына қарай эмпирикалық (жаратылыс-ғылыми) білімдердің негізінде әлемнің объективті картинасын беруге ұмтылатын позитивизм шеңберінде алады. Сциентизм – марксизмнің элементі. Сциентизмнің қазіргі заманғы нысандары ҒТР дәуірінің жетістіктері болған кез ХХ ғ.үшін тән ғылыми-техникалық және әлеуметтік прогрестің динамизмін қамтамасыз ететін позитивті құбылыстар ретінде басымырақ қарастырылады. Сциентизм шеңберінде адам мен қоршаған орта арасындағы өзара қатынастардың жүйесінде пайда болған проблемалардың көпшілігі ғылыми-техникалық әдістер мен технологиялар көмегімен шешілуі мүмкін деген түсінік басымдылық құрайды. Сциентизм, сондай-ақ технократизм ХХғ.екінші жартысында постиндустрализм теориясы түрінде дамыды.

Сциентизм баламасы «антисциентизм» дүниетанымы болады, оның шеңберінде ғылымды дамытудың келеңсіз жақтары мен зардаптарына назар аударылды. Егер оның белсенді динамикасының бастапқы кезеңдерінде сциентизм болса, ал антисциентизм анық пайда болмаса, онда антисциентизм қоғамда ғылым мәртебесін талдауда біртіндеп барынша маңызды орынға ие болады.

Антисциентизм – ХХғ.батыс еуропалық мәдениетінің құрамдас бөлігі, соның шеңберінде дамудың дағдарысты үрдістері анық көрінді. Ірі ойшылдар О.Шпенглердің «Еуропаның құлдырауын» болжады. А.Швейцердің «мәдениеттің құлдырауын» байқады, Э.Гуссерль «еуропа ғылымдарының дағдарысы» және т.б. анықтады. Егер бастапқыда антисциентизм физика дамуының келеңсіз зардаптарына негізделсе, онда кейінірек бұл контексте биология және гендік инженерия, химияның биосфераға оның туындыларының кері әсер етудің тәжірибесі пайдаланылды.

ХХғ. Жетекші философиялық мектепте антисциентистік үрдістерді атап көрсетеді:

• Экзистенциализмнің антисциентизмі –ғылымның таралған философиялық бағыттарының біреуінің шеңберінде гуманизм позициясы тұрғысынан сынға ұшырайды, ал ғылыми-техникалық дамудың қалыптасқан нысандары тұлға азғындауын анықтайтын себептерінің бірі ретінде қарастырады;

• Франкфурттық мектеп антисциентизмі –маңызды солшыл радикалды бағыттағы жүйеде батыстық типтегі өркениеттің сциентистік бағдарының келеңсіз зардаптары (АДАМ, МӘДЕНИЕТ ЖӘНЕ ТАБИҒАТ ҮШІН) анықталды;

• Неотомизм антисциентизмі –беделді бағыт тұрғысынан католиктік философиялық ойлар танымның діни және ғылыми деңгей антогонизмінен бас тартады, сонымен бірге қазіргі заман ғылымының «гнесологиялық монополизмге» қоятын шағымдарын сынға алады.

• Экологизм антисциентизмі – ғылымды дамытудағы дәстүрлі бағдарлаудың таралған әлеуметтік философиялық теориясының көзқарасы «адам – биосфера » жүйесінде дағдарыстың тез шиеленісуіне әкеледі, тек биосфералық тепе-теңдікті ғана емес, алайда адамды түр ретінде тірі қалдыру, сақтауға қауіп төндіреді.

Сциентизм және антисциентизм динамикасы ғылымда дағдарыстық үрдістерді жеңе білу механизмдерінің бірі болып табылады. Ғылым «дағдарысы» немесе парадигма ауысымы шетелде ХХ және ХХІ ғғ. табиғи және әлеуметтік мәдени жүйенің тұрақты дамуын қамтамасыз ететін бағытта оны қайта бағдарлауға ынталандырады.

Сциентистік және антисциентистік түсініктердің өзра байланысы және өзара тәуелділігі шындықта ғылым мәртебесінің пайда болуы нысандарымен байланысты. Егер ғылымның дамуына бастапқыда абсолюттік игілік байланысты болса, онда әсіресе ХХ ғ.біртіндеп ғылыми жаңалықтарды іске асырудың нысандары, әдістерін және зардаптарына сүйенген келеңсіз үрдістердің барлығы анық пайда бола бастайды. Бұл үрдістердің өсуі антисциентизм шеңберінде көрінеді және «ізгілендірілген» сциентизм процесінде ғылымды дамытудың тарихи жағынан қалыптасқан нысандарын (ғылым этикасы және т.б.) түзетуге мүмкіндік береді.