1.2. Кижиниң мага-бодунуң кезектериниң шынарын илередир демдек аттарыныӊ темалыг бөлүктери

Кижиниӊ мага-бодунуӊ кезектериниң шынарларын көргүскен демдек аттарының темалыг бѳлүктерин хемчээл, хевир, шынар болгаш өӊ-чүзүн илередир деп бөлүктерге чаргаш көөрүвүске, хемчээл илередир демдек аттарында: улуг, бичии, узун, чолдак дээн чергелиг сөстер, а хевир илередир демдек аттарында: борбак, калбак, достак (дөстек) чергелиг демдек аттары хѳйү-биле ажыгтаттынып турар.

ϴң-чүзүн илередип чоруур демдек аттары: ак, кара, сарыг, хүрең, көк, шаңгыр, куу, кѳк, кызыл, шокар.

Хемчээл илередип чоруур демдек аттары: улуг,бичи, узун, чолдак, бедик, бедиксимээр, безерек, чиңге, чоон, ортумак, бичежек, кылын, калбак, чавыс, делгем.

Хевир илередип чоруур демдек аттары: калбак, борбак, каътташкак, сыпыгыр, сыгдыгыр, хапыгыр, достак, делбигир, далбагар, кыстынчак, шиш, коңзагар, кырлаң, кадыр, дөстек, бопугур, моӊзугур, эмчигир, дөрбегер, бөпүгүр, шѳйбек, хөкпегер, хертегер, дорт, дазагар, майтагар, майышкак, күдүгүр, ыргак, шөртегер, семис, шевергин.

Шынар илередип чоруур демдек аттары: дөӊгүр, дүккүр, калчан, сыйык, чирик, курзук, бузук, шаараш, дески, секпилдиг, долбанныг, меңниг, бөзүргүн, хоюг, дырышкак, кургаг, үстүг, соолбургай, күштүг, суларгай, быжыг, шыырак, сѳѳк, ырбыска, суук, дыдыраш

Тыва дылда кижиниӊ мага-бодунуӊ кезектериниң шынарын илередир демдек аттарының темалыг бѳлүктери-биле ажылдаан түӊнеливисте, кижиниӊ мага-бодун 18 аӊгы кезектерге чарып болур деп түңнелге келген бис(хавак, кулак, думчук, оорга, хөрек, ижин, бел, салаалар, бут, дурт-сын, баш, хол, чаш, карак, чаак, эрин, диш, арын).Ук кезектерниң шынарын иледир демдек аттарындараазында темалыг бѳлуктерге чыып бижээн түңнеливисте:хемчээл илередир-47, хевир илередир-83, шынар-демдек илередир-14, өӊ-чүзүн илередир-18 демдек аттарыилеретинген.

Кижиниң мага-бодунуң кезектериниң шынарын илередип чоруур демдек аттарын темалыг бѳлүктерге чарып болур болганда, ук демдек аттарын тыва дыл кичээлинде «Демдек аттарының темалыг бѳлүктери» деп теманы ѳѳренип тура бот ажылдарның хевирлеринге ажыглап болур деп санап турар бис.

Уругларның кичээлге сонуургалын чедип алырда билир чүүлүнге даяныры эргежок чугула, олар бодунуң мага-бодунуң кезектеринболгаш оларны илередип чоруур демдек аттарын эки билир. Ынчангаш кижиниң мага-бодунуң кезектерин илередип чоруур демдек аттарының тыва дыл кичээлинге ажыглаар болзувусса уругларның сонуургалы бедиир, дыл домаа сайзыраңгай, сагынгыр-тывынгыр болурунга аажок идиглиг.

II-ги эге. 5-ки класска демдек аттарының темалыг бѳлүктерин ѳѳредип тура кижиниң мага-бодунуң кезектериниң шынарын илередир демдек аттарын бот ажылдарныӊ хевирлеринге ажыглаары

Ортумак класстарга тыва дыл кичээлдеринге кижиниң мага-бодунуң кезектериниң шынарын илередир демдек аттарының темалыг бөлүктерин ажыглаарының бертинде уругларга демдек ады деп чүл ооң темалыг бөлүктери дээрге чүл дээрзин билиндирип алыр бис.

Демдек ады чүвелерниң өң-чүзүнүн, оларның хевирин, хемчээлин илередир онзагай чугаа кезээ болганда,тыва дылда кижилерниң азы дириг амытаннарның аажы-чаңын, мөзү-бүдүжүн, чүвелерниң өңүн, дириг амытаннарның чүзүнүн илереткен демдек аттары хөй. Бистиң төрээн дылывыс оон аңгыда чүвелерниң хевирин азы хемчээлин көргүзер демдек аттары-биле байлак. Чижээ, чүвелерниң хевир-дүрзүзүнүң, даштыкы демдээниң, дуртунуң, дооразының, кылын, чугазының, ишкириниң, деңзизиниң дээш өске-даа талаларының аайы-биле демдектерин көргүзер. Чүвениңбүткен материалын илередир болгаш өске-даа демдек аттары портрет, пейзаж, интерьер (эт-херексел) чурумалдарынга хөйү-биле ажыглаттынып турар. Ынчангаш демдек аттарын дараазында темалыг бөлүк-терге чарып турар: чүвелерниң шынар-демдээн, өң-чүзүнүн,хевирин, хемчээлин көргүзер демдек аттары [ Тыва дыл. 5 класс, 2014 ар. 192].

Ону өөредирде, уругларның кичээнгейин хаара тудуп, идепкейин бедидери-биле, демдек аттары-биле байлак янзы-бүрү сюжеттиг чуруктарны ажыглап болур. Ынчаар эрттирген кичээлдерге уруглар, чуруктарда чүве аттары бүрүзүнде кандыг-кандыг өңнер, оларның хемчээлин (улуг, биче, чавыс), хевирин (борбак, майтак, дыртык), шынарын(кадыг, быжыг) аажы-чаңын (томаанныг, хыйланчак) илередир, бир эвес кижилер бар болза, оларның хар-назы аайы-биле (аныяк, кырган) дээш. Оон аңгыда кижиниң мага-бодунуң кезектериниң шынарын илередип чоруур демдек аттарын чугаазынга ажыглап тургашуруглар сагынгыр-тывынгыр, чогаадыкчы чоруун көргүзүп, чуруктуң утказын чугаалап турар апаарлар. Түңнелинде өөреникчилерниң дыл-домаа сайзыраар, бодалын ажыдып, үндүр чугаалап өөренирлер.

Амгы үеде тыва дыл башкылары кичээлдерниң чаа хевирлерин ажыглап турар. Ук кичээлдерниң хевирлерин тускай кылдырбелеткенип алыры башкының бодундан хамааржыр. Кичээлдерниң чаа хевиринэрттирерде бот ажылдарның аңгы-аңгы хевирлерин башкылар янзы-бүрүаргалар-биле ажыглап турар. Бот ажыл дээрге өөреникчилер боттарыныңөөренген билиин хынап шенээри болур. Кичээл үезинде эки өөренир болгашкичээнгей чок уругларның билии бот ажылдардан көстүп кээр. Уругларга бот ажылдың аңгы-аңгы хевирлерин ажыглап тургаш өөредири чугула. Чижээ:чурук-биле ажыл, ребус-биле ажыл, кроссворд-биле ажылболгаш оюннар оларга хамааржыр. Уругларга чүгле бот ажылдарны ажыглаар эвес, а практиктиг кичээлдерге оларның сонуургалын оттуруп янзы-бүрү мергежилгелерни (аас болгаш бижимел), карточкалар, чогаадыглар болгаш диктантыларның аңгы-аңгы хевирлерин кичээл үезинде ажыглап турар. Ол ажылдарның дузазы-биле уругларның кичээнгейин хаара тудуп, сонуургалын оттуруп ап болур.

Ынчангаш ук курс ажылында мага-боттуӊ кезектерин илередип чоруур демдек аттарын 5-ки класска тыва дыл кичээлинге демдек аттарының темалыг бѳлүктерин өөредип тургаш ажыглаар бот ажылдарның хевирлерин тургускан бис.