Qaraqalpaq tili 10-kl

Qońıratlı palwan Sapalaqtı ishten shalıp kórdi, sırttan shalıp kórdi. Lekin há degende jıǵa almadı. Ekewi de halıqlap sharshadı. Bir-

tabu hám evfemizmler. Qaraqalpaq tiliniń erterektegi bir rawajlanıw dáwirinde turmıstıń qanday da sebeplerine baylanıslı anaw yaki mınaw sózdi aytıw qadaǵan etiwden payda bolǵan sózler de ushırasadı. Bunday sózler tabu sózleri dep ataladı. Adamlar dúnyanı tanıw dárejesiniń ele tómen waqıtlarında geypara qubılıslardı durıs túsinbey, hátte, olardıń atların atawdan da qorqıp kelgen, sol zatlardı yamasa qubılıslardı atawǵa tıyım salǵan. Olardı basqasha ataw arqalı «káramatı bar», «ayrıqsha kúshke iye», «kiyeli», «gúna» degen jalǵan túsiniklerdiń qarmaǵına iliniwden ózlerin aman saqlap qalatuǵınday sezgen.

Qaraqalpaq tilinde bunday tabu sózleri júdá kóp qollanıladı. Mısalı, kelinshek óziniń ómirlik joldasınıń atın aytıwdıń ornına biziń úydegi, bópeniń aǵası, al kúyewdiń anasın ene, qarındasın biykesh dep ataǵan bolsa, sol awıldaǵı atın aytıwǵa bolmaydı dep esaplaǵan adamlardı ekinshi bir adamǵa sóz etkende Qorazbekti Tawıqbek qaynaǵa, Orazalını Tutıqbek qaynaǵa dep ózlerinshe ataǵan. Sonday-aq, medicinanıń ele rawajlanbaǵan dáwirinde geypara awırıwlardı, «kóz tiyedi» dep esaplaǵan nárselerdi tuwrı aytpay, onı burıp ekinshi sóz benen aytıwǵa háreket etken. Mısalı, kóp waqıttan beri perzentli bolmay júrip, ullı bolsa, oǵan neli bolǵanın soraǵanlarǵa adamlardıń «Tuwmataylı boldım»—dep juwap qaytarǵan.

Sonday-aq, kópshilik jaǵdaylarda tilde qanday da bolmasın bir zattı yamasa qubılıstı tuwrıdan tuwrı atamay, onı sıpayılıq penen, yaki jumsartıp ekinshi bir sóz benen bildiretuǵın bolǵan. Máselen, óldi degen sózdiń ornına «qaytıs boldı», «jan tapsırdı» sıyaqlı sózlerdi paydalansa, ashıwlanba dewdiń ornına

«qızba», «ókpeleme», «kewlińe kelmesin» dep aytqan.

52

Usınday zattıń yaki qubılıstıń, sonday-aq hárekettiń tuwrıdan-tuwrı atalmastan, jumsartılıp, sıpayı túrde ekinshi sózler menen aytılıwı evfemizm dep ataladı.

Evfemizmler kórkem shıǵarma leksikasınıń mánilik tásirliligin dóretiwde óz ornına iye. Olar arqalı avtorlıq teksttiń de, personajlar tiliniń de pikir obrazlılıǵı payda boladı.

55-shınıǵıw. Berilgen mısallardan tabu hám evfemizmlerdi tabıń hám olar qanday payda bolǵanlıǵın anıqlań.

1.Úlkenińiz —qaynaǵam, Kishkeneńiz—mırzaǵam,

Ortanshıńız—qurdasım,

Qabıl bolǵay kóz jasım. («Alpamıs»)

2. Palaw jep otırǵanda xannıń kókiregin japqan qalıń saqalına bir gúrish jabısıp qaladı. Qonaqlardıń kózinshe xannıń naqolay jaǵdayda qalǵanın ańlaǵan keńesgóyi:

—Sadaǵań keteyin, Xiywanıń xanı,

Siz dese shıǵadı bársheniń janı,

Xorezm toǵayında bir piyada qaldı,

Bes atlı jiberip aldırıń ańı,—degen eken. («Ámiwdárya»)

3. Kishe, kishejanım! Tuwǵan awılım!

Sizdi saǵındım ǵoy! Saw júrme dayım!? (I.Yusupov)

4.Ájiniyaz qızdıń atın tańırqap izertlesti.

—Jeńge, patsha qız dediń be? Óz atı ma?

—Xanzada ma?

—Awa, awa... Birden taptıń.

—Ol kimniń qızı?

—Tisimnen shıǵarmayman, jeńge.

—Onda qazannıń túsi qanday?

53

—qara.

—Baydıń esiginde júretuǵın kim?

—Jarlı, kúnlikshi, diyqan, qul.

—Sonıń sońǵı sóziniń aldına «qara» sózin qos.

—Qara ... qul... Qaraqul ma?

—Awa.

Áziniyazdıń ishek-silesi qatıp kúldi. (K. Sultanov)

56-shınıǵıw. Berilgen gáplerdiń stillik ózgesheligin anıqlań.

Kúndiz keliwge húkimettiń «kózinen qorqqan» Qállibektiń ózi shólkemlestirgen bolıwı kerek, Abıl buǵalter azan menen awıldıń jas

úlkeni Elmurat ǵarrınıń Yusup ahun jaqın inisi Medetulla, aǵaynı Jáliy molla usaǵan iyge tartar bes-altı adamdı ertip keldi.

Abıl otırǵanlardıń eń jas kishisi bolsa da dizgindi qolǵa alıp sózdi ózi basladı:

— Elti kishe, — dedi ol, birge kelgenlerdiń atınan sóylep Ahun aǵamnıń asabatın «et qızıwda» berip jibereyik. Soza bersek, dábdebege aylanıp ketedi. (Sh. Usnatdinov)

G R A M M A T I K A L Í Q S T I L I S T I K A

16. SÓZLERDIŃ JASALÍWÍNDAǴÍ STILLIK

ÓZGESHELIKLERI

57-shınıǵıw. Qara hárip penen jazılǵan sózlerdegi sóz jasawshı qosımtalardı tabıń, olardıń mánilik ózgesheliklerin túsindiriń.

1.Mergenshilik etip júrip bir adam,

Atıp aldı shımshıqtı ol uyadan.

kelmeytuǵın bir nárseni baslasa, pitkermey qoymaydı. 4. Erinshek bolma, issheń bol, sonda ǵana bereketiń boladı. 5. Erinsheklik jaqsı

54

8. Ónerliniń qolı altın. (Naqıl) 9. Onıń bir jaman ádeti — ámelli adamdı kórse bolǵanı hesh jerde hesh nárse joq jalbıraqlap qalatuǵın edi. 10. Ámeldar adam bolsa kerek — júris-turısı soǵan usaydı.

Qaraqalpaq tilinde sózlerdiń jasalıwında belgili usıllar nızamlılıq sıpatında qáliplesken. Bunday usıllar leksikalıq, morfologiyalıq, sintaksislik, sonday-aq, qısqarıw, yaǵnıy, abbeviaturalıq usıllar arqalı iske asadı. Máselen, sháynek, ishiw degen sóz dizbegindegi sháynek sózi shay degen ekinshi bir mánini ańlatıp tur, demek jańa máni leksikalıq usıl arqalı jasalǵan. Al jaralı, jaradar sózlerinde bolsa sóz túbirine -lı,

- dar qosımtaları qosılıw arqalı ekinshi mániler payda bolǵan, demek olar morfologiyalıq usıl arqalı dóregen hám t.b.

Tilimizde túrli sóz shaqaplarınan sáykes sóz jasawshı qosımtalarınıń qosılıwı arqalı ekinshi mánili basqa sózler dóreydi, oǵan qosılatuǵın qosımtalardıń da túrleri kóp. Barlıǵınıń da qollanılatuǵın ornı bar. Sózge qosılıw arqalı onda qanday da mánilik ózgeshelik payda boladı. Hátteki, tilde sinonimlik sıńarlar sıpatında paydalanılıp kiyatırǵan qosımtalardıń da ózine tán mánilik ayırmashılıǵı seziledi: urısqaq qoraz, urısawıq qoraz, shaqırǵısh qoraz, shaqırawıq qoraz. Onıń ústine shımbaylı, mańǵıtlı dep aytamız da, kegeylili, xojelili dep aytpaymız. Kerisinshe, bul sózlerdi tilimizde kegeylishi, xojelishi túrinde ataw qáliplesip ketken.

Demek, tilimizde sóz jasaw usılları da, sóz jasawshı stillik qurallar da, olardıń túrleri de, qollanılıw jaǵdayları da túrlishe eken. Sol sóz jasawshı elementlerdiń sóylewdiń maqsetine, jaǵdayına qaray durıs qollanılıwı olardıń stillik ózgesheliklerin quraydı.

58-shınıǵıw. Sóz jasawshı qosımtaların atań. Mánilerin salıstırıń.

Keskir oraq, keskish oraq, kesewik oraq; mánissiz adam, biymáni adam, bilimdan adam; ónimli atız, ónimdar atız; azlıq, azshılıq; kóplik, kópshilik; túngi, túndegi; kórsetpe, kórsetpelilik; kelin, kelinshek; tómen, tómenshik; ádepli, ádeplilik; ayt, aytqısh, aytawıq; alasıǵa altaw az, beresige besew kóp (naqıl).

55

59-shınıǵıw. Sóz jasaw usılları arqalı ekinshi mánige iye bolǵan sózlerdi tabıń, olardıń qollanılıwına baha beriń.

JAMANLÍQ ETPE JOLDASQA

Sál nársege háwliger,

Qızba bolma qaltıraq.

Kerek emes nársege,

Aralaspa, bol jıraq.

Úlkenlerdi húrmetle,

Kórgen jerde sálem ber.

Álpayım bol kishipeyil,

Ósetuǵın bala der.

Sózdi eki sóyleme,

Bir sózli bol turaqlı. Ósek qospa sózińe,

Kessin meyli qulaqtı.

Qaysı jerde bolsań da,

Jamanlıqqa qatnaspa. Xalqıń ushın jandı ber,

Jamanlıq etpe joldasqa.

(T. Seytmamutov).

Túrlishe usıllar arqalı dóregen ekinshi mánili sózler stillik jaqtan birdey emes. Olardıń birewi awızeki sóylew stiline, ekinshisi jazba, al úshinshi birewleri biytárep stillik qollanılıw uqıplılıǵına iye bolıp keledi. Máselen, qısıwmet, usıman, dáryadayın awızeki sóylew tájiriybesinde qollanılsa, kórsetpe, kórsetpelilik, tıǵızlıq, serippelilik, tilxat, ómirbayan, minnetleme, isbilermenlik usaǵan túrleri jazba stiller tarawına beyim, al

60-shınıǵıw. Kórkemlew quralları xızmetin atqarıwǵa sebepshi bolıp turǵan sóz jasawshı birliklerdi tabıń, olarǵa táriyipleme beriń.

56

1.Táǵdir sherik bir deneniń janınday, Qanım sherik bir júrektiń qanınday.

Dilimiz bir, tilimiz bir sayraǵan,

Bir duwtardıń jup esilgen tarınday.

Túri uqsas quddı meniń ózimdey,

Birge tuwǵan egizektiń júzindey.

Ekisi hám Ózbekistan perzenti,

Bir gózzaldıń eki gáwhar kózindey.

(T. Jumamuratov)

2. Jamannan jaqsı at qalar ma,

Ushtı ǵoy talay monshaqlı moyın.

(Sh. Seytov)

3. Aqılsızdıń tili bay, aqıllınıń qolı bay.

(Naqıl)

61-shınıǵıw. Sóz jasawshı qosımtalardıń qanday máni dóretip turǵanlıǵın anıqlań. Olar qanday stillik xızmet atqarıp tur? Sıpatlama beriń.

1. Ayaǵı qara ǵarǵaday,

Bası qızıl almaday. Moynı ala, tósi aq,

Ayqıshlanǵan torqaday.

Shubar jumsaq shapanı, Kól menen teńiz mákanı. Ǵarqıldap jazda kúledi, Qısta uzaq saparı.

(Úyrek)

2. Ózi qayshı qulaqlı,

Terisi mamıq shumaqlı.

Setem alsa, hayt qoyǵan, Mákanı joq turaqlı.

(Qoyan)

57

3.Qıyıq kózli, Mamıq júnli,

Bota erinli, Eshki quyrıqlı,

Belgisin basqa aytpayman,

Ósedi eken úy menen dúzde, Tawıp alshı qáne?

(Qoyan)

62-shınıǵıw. Qara háripler menen jazılǵan sózlerde qollanılǵan qosımtalardıń mánilerin, ayırmashılıǵın túsindiriń.

1. Ónerliniń qolı altın. (Naqıl) 2. Ónerpaz bolsań kel, ónerińdi kórset, ǵapılda qalma, balam. (Xalıq erteklerinen) 3. Ájimurat kelisigi kelgen, uzın boylı, jigit boldı. 4. Bir túkli gilem, bir túksiz gilem. (Jumbaq) 5. Qara atım qaltırawıq, qabırǵası jaltırawıq. (Jumbaq) 6. Baltasız usta, aǵashsız kópir saladı. (Jumbaq) 7. Keń jawırınlı dóńgelegen bir kisi, qıymıldaydı onnan janlanar tisi, etlerine tırnap jara salsań da, onıń menen sirá bolmaydı isi. (Jumbaq)

§ 17. ATLÍQTÍŃ KÓPLIK QOSÍMTALARÍNIŃ

QOLLANÍLÍW ÓZGESHELIKLERI

63-shınıǵıw. Oqıń. Atlıq sózlerdiń qaysı sanda qollanılıp turǵanlıǵın aytıp beriń.

1. Olar muz ústi menen áste adım atıp, balıqshılardıń arasına keldi. (K. S.) 2. Qapa bolmay-aq qoy, biraz malın alıp jep qoydıq, búgin keshke Shálekeler keledi deydi. (Ó. A.) 3. Qanlar aqtı qoynıma, Qamshılar urdı moynıma. (Alpamıstan) 4. Bellerime altın kámar buwaman, Námárt bolsam nege anadan tuwaman. (Alpamıstan) 5. Bes jasıńda aǵań menen qoy baqtıń, Sen shopanı boldıń mayda ılaqtıń. (Kúnxoja)

Atlıq sózlerdiń kóplik mánisi -lar/ler qosımtalarınıń jalǵanıwı arqalı ańlatılatuǵını belgili: muǵallim — muǵallimler, oqıwshı — oqıwshılar, kitap — kitaplar hám t.b. Geypara atlıqlar

58

gáptegi mánisi boyınsha ulıwmalastırıwshı xızmet atqarıp kóplik qosımtasız-aq kóplik mánide túsiniledi: Mısalı: Júweri kógerip kiyatır. Dúkánnan konfeta aldım.

Bunday atlıqlarǵa kóplik jalǵawı qosılıp ta aytılıwı múmkin: Júweriler kógerip kiyatır. Dúkánǵa konfetalar túsipti. Kóp adam, gires-gires mal usaǵan sóz dizbeklerinde de sintaksislik usıl arqalı atlıq sózdi anıqlawshı basqa sózlerdiń kóplik mánige qatnasıwına qaray atlıq sóz birlik túrinde qollanılıp, kóplik mánisi ańlatıla beredi. Solay da olar -lar/ler qosımtasınıń kóplik mániden basqa mánilerde stillik qollanılıw jaǵdayları da, sonday-aq, ulıwmalastırıwshı mánige iye bolıwına qaramastan, atlıq sózlerdiń sóylewdiń mazmunına, jaǵdayına qaray kóplik qosımtasın talap etetuǵın orınları da ushırasadı.

Mısalı:

1.– Túye kimdiki, babajan?

–Alpamıstay erdiki.

–Qoy kimdiki, babajan?

–Alpamıstay sherdiki.

2.Qaytararǵa hal-dármanım kelmedi,

Qurrayt-qurrayt, sebil qalǵan, qoylarım.

59

jumıs isledi. Olar sol waqıtta jazılǵan góne telegrammalar menen gazetalardıń qıyındıların jıynadı.

65-shınıǵıw. Kóplik qosımtalardıń qanday stillik mánilerde qollanılıp turǵanlıǵın anıqlań.

1. Atlar misli bir oq arıstıń eki jaǵına jegilip, teń júk tartıp baratırǵanday, shekshiyip qádem taslawları bir bap. (T. Q.) 2. Jiyektegi jıńǵıllıqlar arasında ketip baratırǵan eki oyınshınıń áńgimesi esitildi. (Xalıq erteklerinen) 3. Aqıllı adam biler sózlerdiń parqın, Qor qılmaslar onday jigitler xalqın. (Berdaq) 4. Onıń júzleri qurısın, kórsetpe maǵan. 5. Jılasam — jubattıń, kúlsem — quwandıń, Appaq sútlerińnen emdim de qandım. (T. J.) 6. Bul kisi — onıń bir aǵaları.

Sonnan esittim, Gúlayımlar jaqında úyine qaytıptı. (A. B.)

66-shınıǵıw. Kóplik jalǵawınıń qanday stillik xızmet atqarıp turǵanlıǵın anıqlań.

1.Sorasań, elimdi, Xojban, bizlerden,

Qalpaǵı qazanday ellerim bardı.

Qáte shıqsa, keshirińler sózlerden, Qıtay, Qońırat atlı ellerim bardı.

Jaylawım Úrgenish, arqası teńiz,

Jawırını qaqpaqtay malları semiz,

Ruqsatsız bir-birine salmas iz,

Birlikli Qońırattay, ellerim bardı.

Tabıladı izlegenniń keregi,

Kólinde bar qasqaldaǵı, úyregi,

Quwları, ǵazınıń pútin búyregi,

Dúnyanıń ańları kólimde bardı.

Ótirikti ıras etip aytpaǵan,

Tuwrı joldan bas ketse de, qaytpaǵan,

Namáhremdi hasla joldas tutpaǵan, Atı qaraqalpaq ellerim bardı.

(Ájiniyaz)

60

2. Ordıq oraq, shaptıq otın, qazdıq jap,

Terdik masaq, iynimizge saldıq qap, Jas ómirde, gúldey solıp, boldıq sap, Bul júristen endi bizge kún qayda?

Oraq orıp, ómir boyı boldıq qul,

Islesek te, alalmadıq qara pul,

Ne jananlar bayı ólip qaldı tul,

Endi buǵan jaynap-jasnar kún qayda?

(Kúnxoja)

67-shınıǵıw. Kóplik jalǵawınıń stillik jaqtan nadurıs qollanılǵan orınların tabıń hám dálilleń.

1. Qarayǵan kózler siltidey tındı. 2. Bıljıratadı sózlerin, alartıp eki kózlerin. 3. Qısta da, jazda da azaplar kórip, Bizler ushın búlgen, janajan ana. 4. Qıslarda, jazlarda azaplar kórip, Bizler ushın búlgen janajan ana. 5. Men ájapam menen Shımbaylarǵa qıdırıp keldim.

6. Men ájapam menen Shımbay jaqlarǵa qıdırıp keldim. 7. Ayaǵım awırdı, ayaqlarım awırdı. 8. Sharshadım, ayaqlarım qayda qalǵanın bilmedim.

18. BAZÍBIR SEPLIK QOSÍMTALARÍNIŃ STILLIK

QOLLANÍLÍWÍ

Seplik qosımtaları gápte sózlerdi grammatikalıq jaqtan baylanıstırıw menen bir qatarda oy-pikirdiń maqsetine, mazmunına, bayanlaw jaǵdayına sáykes stillik xızmet atqarıw uqıplılıǵına da iye bolıp keledi. Olardıń sol talaplarǵa baylanıslı qollanılıw ólshemleri sóylew tájiriybesinde qáliplesken. Máselen, Xalayıq, sabır qılıńlar! degen gáptegi xalayıq atlıq sózi ataw sepliginde turıp, oy-pikirdiń kimge qaratılǵanın ańlatadı, ayrıqsha mazmun, dawıs tolqını arqalı pútin gápte bayanlanıwshı oy-pikirge ótkirlik beriwde, oy-pikirdiń baǵdarlılıǵın ańlatıwda stillik xızmet atqarıp tur. Hátteki, ataw sepligindegi atlıq sóz sáykes tekstlerde pútin bir tamamlanǵan oydı ańlatıw múmkinshiliklerine de iye. Bunday ataw sepligindegi atlıq sózden

61