Qaraqalpaq tili 10-kl

81-shınıǵıw. Kerekli jerinde sáykes almasıq sózleri menen almastırıp yamasa túsirip kóshirip jazıń. Nege almastırǵanıńızdı yaki túsirip qaldırǵanıńızdı túsindiriń.

1.— Atıń kim?

—Ákeńniń atı-she?

—Ákeń qayda?

—Ákeń ne xızmet atqaradı?

—Apań qayda isleydi?

—Apań kim bolıp isleydi?

—Óziń qaerde oqıysań?

2. — Balam, qayda barasań?

—Men mektepke baraman.

—Kesh bolǵanda onda ne bar?

—Bizlerdiń jıynalısımız bar.

—Qanday jıynalıs?

—Ol bayramǵa arnalǵan jıynalıs.

—Sen qaysı waqıtta qaytasań?

—Men kesh qaytaman.

—Sen nege kesh qaytasań?

—Jıynalıstan soń oyın-zawıq boladı.

3.Orazbaydıń aǵası kóp jıllardan beri muǵallim bolıp isleydi.

1. Ata, sen arraǵıraq otırasań ba? Ata, siz arraǵıraq otırasız ba?

Men usı seni bir jerde kórgenge usayman. Men sizdi bir jerde kórgenge usayman. Húrmetli aqsaqal, sizdi jaslarǵa ǵamxor sıpatında tanıymız.

2. Belli elseń óziń seniń,

Kópti kórgen kóziń seniń. (I. Yusupov)

3. Bul tóbeniń óz knyazi, óz begi,

Kim qábirde únsizlikke tózbedi. (Sh. Seytov)

72

4.Kóriń, kóriń, mine qarań,

Ana awıl, mınaw awıl,

21. FEYIL SÓZLERDIŃ QOLLANÍLÍWÍNDAǴÍ

STILLIK AYÍRMASHÍLÍQLAR

83-shınıǵıw. Feyil sózlerdiń qaysı formada, qanday mánilerde qollanılıp turǵanlıǵın aytıp beriń.

1. Ataqlı ilimpaz Ivan Vladimirovich Michurin pútkil ómirin baǵshılıqtı rawajlandırıwǵa arnadı. Ol óziniń kúshin, miynetin sol ushın ayamay jumsadı. Ivan Vladimirovich Michurin elimizdiń barlıq jerin baǵqa bólewdi árman etti. Kóp isledi, kóp izledi. Aqırında, miywelerdiń eń jaqsı sortların taptı. Ol miynetiniń járdemi menen ataqlı ilimpaz degen húrmetli ataqqa iye boldı.

Eger hárbir oqıwshı mektebiniń, úyiniń qaptalına miywe aǵashların ekse, olardı jaqsı tárbiyalasa, onda ol Michurinniń ármanın iske asırıwǵa járdemlesedi. Sonda biziń elimizdiń turmısın jaqsılawǵa úlken járdem etedi. Ol olardıń jaqsı dem alıwında ájayıp payda

3.Ne ekseń, sonı orasań. (Naqıl.)

4.Biziń awılımızdıń adamları hadal miynet etip atır. Olar bıyılǵı jıldıń mol zúráátine tiykar salmaqta.

Feyil sózlerdiń quramı, túrleri tilimizde qansha bay hám qospalı bolsa, kúndelikli pikir alısıw tájiriybesinde olardıń mánilik hám stillik jaqtan qollanıwı da keń hám hár túrli

73

bolıp keledi. Aytayıq, úndemew —til qatpaw—tımsırayıw, islep atır—islemekte, bardı—barıptı usaǵan feyil sózlerdiń bir toparı mániler arasında da, sáykes jaǵdayda tańlap qollanılıwı jaǵınan da parıq qıladı. Óytkeni, úndemew, til qatpaw yamasa tımsırayıw emes, birindegi qosımsha mánilik boyaw ekinshi-sinde joq, birewi bir stil tarawına beyim bolsa, ekinshisi stil tarawında jiyi qollanılıw múmkinshiligine iye. Máselen, islep atır biytárep stillik sıpatlamada bolsa, islemekte kóbinese publicistikada jiyi qollanıladı. Al, bardı, barıptı arasında da mánilik ayırmashılıq bar. Onıń ústine barmadı túrindegi bolımsızlıq máni stillik jaqtan barmadı, barǵan joq, barǵan emes bolıp ta aytıla beredi. Bul sóylewshiniń pikirge qatnasına baylanıslı.

Awızeki sóylew stiline, jazba stildiń túrli tarawlarına beyim feyil sózleri, feyil formalı, sonday-aq stillik jaqtan biytárep, túrli tarawlarda jiyi qollanıla beretuǵın feyil sózleri menen túrleri tilge tán. Olar sol stillik ózgesheliklerge iye feyil sózler menen feyil formalarınıń tiykarın quraydı.

84-shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Feyil sózlerdiń astın sızıń. Feyil sózlerdiń mánilik-stillik ayırmashılıqlarına sıpatlama beriń.

QÁRELI

Anası bazardan qáreli satıp aldı hám úyine alıp keldi. Ol qárelini balalarına awqattan soń úlestirip bermekshi boldı. Tarelkaǵa salıp qoydı. Vanya hesh qáreli jemegen edi. Sonıń ushın Vanya qárelini qolına alıp iyiskelep kórdi. Qáreli oǵan kútá unadı. Júdá jegisi keldi.

Úyde heshkim joq edi, birewin jedi.

Tamaq aldında anası qárelilerdi sanadı. Qarasa, birewi joq. Anası bul waqıyanı balalardıń aǵasına ayttı. Tamaq aldında aǵası:

— Balalarım, sizlerdiń birewińiz qáreli alıp jemedińiz be? — dedi.

—Joq, — dep juwap berdi hámmesi.

Vanya qıp-qızıl bolıp ketti. Ol da:

—Joq, men jemedim, — dep juwap berdi. Onnan soń aǵası:

—Jegen bolsaǵız da zıyanı joq. Biraq jaman is qılıpsız. Men qorqaman, shańǵalaǵın da jutıp jibergen bolmań. Onıń shańǵalaǵın

74

jegen adam bir kúnnen keyin óledi. Mine, men sonnan qorqaman,— dedi. Sol waqıtta Vanyanıń reńki bozarıp ketti.

— Joq, men shańǵalaǵın áynektiń sırtına tasladım, — dedi Vanya.

Hámme kúldi. Ol uyalǵannan jılap jiberdi. (L. Tolstoy)

85-shınıǵıw. Qara háripler menen jazılǵan feyil formalarınıń stillik

2. Jaqsılar jamandı tekler,

Jamanlar bir gápti kekler. Shahzadalar, begu-begler,

Ádalatlıq jol bolmadı.

Qosıq aytsa, ayta almaydı,

Óz atınan basqanı.

Usı waqıtqa shekem joq, Jańadan bir sóz qosqanı.

5. Men jolda kiyatırman, jol boylarında,

Jańa ashılǵan ǵawashalar shaǵılısıp tańǵa. Qızıq tús kórgendey únsız kúledi,

Qasımda jas qızım alma kemirip keledi.

(I. Yusupov)

75

86-shınıǵıw. Feyil formalarınıń qaysı, qanday mánilik-stillik ayırmashılıǵı

bolǵay, balam, úlkendi sıylasań, raxmet alasań. 4. Abaylap qara, ol

ózimizdiń Abat bolıp júreme. 5. Abaylap qara, ol ózimizdiń Abat bolıp júrse ne qılasań. 6. Jaslıq waqtım bolǵanda, ne islerimdi biler edim. 7. Birewi «men kórip keleyin, dalada kim bardı deyseń» dep dalaǵa shıǵıptı. Ol úydi aylanıp olay-bılay júripti. Oǵan heshkim kórinbepti. 8. Jaslıq waqtım bolar ma edi, ne islerimdi biler edim.

87-shınıǵıw. Qara háripler menen jazılǵan feyil formalarınıń qaysı stilge tán ekenligin anıqlań, sıpatlama beriń.

1. Baypatsha shıǵıp xabarlas, aq úyde adam barmısań. (Alpamıstan)

2. Sálem sizge xalqabadlı, kegeyli, Bopsań, bopsań sırtıńnan ne

ruwxı da, xalqımızdıń estetikalıq talabı da ádebiy ómirdiń aǵımına qaraǵanda kútá tezlik penen alǵa ilgerleydi.

6. Balalardıń awıldan shıqqandaǵı páti ózgerip, qosıq aytıw siyrekleseyin dedi. Biraq heshbirinde sharshaǵanlıq izi kórinbeydi.

Júrip kiyatır, júrip kiyatır, sirá kólatlıqqa jete almay kiyatır. (T.Q.)

7.Jalǵız atın soyıp berip qonaqqa,

Jayaw qalıp bul xalıq talay tarıqqan.

Sonı aytıp maqtayǵoysań biraq ta, Onnan zorın kórsetetuǵın xalıqpan. (I.Y.)

88-shınıǵıw. Naqıl-maqallarda feyil formalarınıń stillik ózgesheligin túsindiriń.

1. Ne ekseń, sonı orasań. 2. Ottı gewlegen óshiredi, qońsını gewlegen kóshiredi. 3. Miyner baxıt keltirer. 4. Ottı gewlegen óshirer,

76

qońsını gewlegen kóshirer. 5. Miynet baxıt keltiredi. 6. Jaqsıǵa jantas, jamannan qash. 7. Atańa ne qılsań, aldıńa sol keledi. 8. Kóp oqıǵan kóp biledi. 9. Atanıń balası bolma, adamnıń balası bol. 10. Jaqsınıń jatı bolmas, jamannıń uyatı bolmas. 11. Awzı kúygen úrlep ishedi. 12. Áwele ózińdi sıyla, jat boyıńnan túńilsin. 13. Qalawın tapsań, qar jawar. 14. Tawdı tastı jel buzar, adamzattı sóz buzar.

89-shınıǵıw. Oqıń. Naqıl-maqallarda feyildiń qalay qollanılǵanın anıqlań. Ózlerińiz naqıl-maqallarǵa mısal keltiriń hám mánisin aytıp beriń.

1.Bir kún duz ishkenge qırq kún sálem ber,

Xalıqtıń naqıl sózi sonday degen bar,

Talay qonaq bolıp barıw dámem bar, Sizler biziń úlkemizge xosh keldiń.

(S. Nurımbetov)

2. Xalqım dana desem bolar,

Naqıl etken bile-bile.

Sóyley-sóyley sheshen bolar,

Kósem bolar kóre-kóre.

(I. Yusupov)

3. Aǵa begler, sırtım pútin,

Ishim janıp boldı tútin, Asırıp zalımlar háddin,

Heshbir ráhim qılǵan emes.

Menmenlikten zawal taptım, Kem-kemlikten kámal taptım, Zalım sózin ǵawal taptım, Íqrarın ol bilgen emes.

(Berdaq)

22. RÁWISH SÓZLERDIŃ TILDE STILLIK

QOLLANÍLÍWÍ

90-shınıǵıw. Oqıń. Ráwish sózlerdi tawıp, olardıń neni ańlatıp turǵanlıǵın túsindiriń.

77

JAQSÍLÍQTÍŃ JUWABÍ

Shólde túyege minip ketip baratırǵan bir kisi shólden erinleri kewip, jarılıp ketken adamdı ushıratıptı. Onı kórip quwanıp ketken adam zorǵa tili aylanıp, bir urtlam suw soraptı. Jolawshı túyesinen túsip, suw beripti.

Suwdı iship, janı ráhátlenip, kewli jay tapqan adam kútilmegende jolawshını iyterip jiberip, ózi túyege minip qasha baslaptı. Jolawshı onıń izinen baqırıptı:

—Meyli, túye seniki bola qoysın. Lekin sennen meniń bir ótinishim bar. Bul waqıyanı heshqashan heshkimge aytpa.

Bul sózlerdi esitip tańlanǵan qaraqshı biraz irkilip, nege bunday degenin soradı.

—Eger bunı basqalarǵa aytsań, bul xabar hámme jaqqa taralıp ketedi hám adamlardıń bunnan keyin kámbaǵallarǵa, járdemge mútáj adamlarǵa járdem bergisi kelmey qalıwı múmkin.

shi bolatuǵınlıǵın sezip, qılǵan isinen qattı púshayman boladı. Ol túyeden túsip, jolawshınıń aldına keledi de, túyeniń jibin iyesiniń qolına uslatadı.

Ráwish sózler de basqa sóz shaqapları sıyaqlı ózine tán mánili-stillik ayırmashılıqqa iye. Olar is-hárekettiń qanday da bir belgisin, aytayıq, ornın, waqtın, sının, maqsetin, sebebin, dáreje ólshemin ańlatıwına baylanıslı mánilerde kelgenlikten, sol belgilerdiń sóylew tájiriybesinde túrli jaǵdaylarda túrlishe qollanıw uqıplılıqların kórsetedi. Máselen, jıldam, tez, dárriw, demde, kóz benen qastıń arasında, hap zamatta usaǵan sóz hám sóz dizbekleri bir-birine jaqın bolǵan menen olardıń hárqaysısına tán mánilik ayırmashılıq hám usıǵan baylanıslı til arqalı pikir alısıw tájiriybesinde stillik jaqtan qollanılatuǵın ornı, pútin oy-pikirdi tuwdıratuǵın stillik tásiri de bar. Salıstırıń: Azat bul isti demde pitkerdi. Azat bul isti jıldam pitkerdi. Azat bul isti kóz benen qastıń arasında pitkerdi.

78

Ádebiy tilde ráwishlerdiń stillik talaplarǵa sáykes ózi qatnasatuǵın sóz benen mánilik baylanısqa túsiw jaǵdayları da qáliplesken. Máselen, Ol oǵırı sulıw jazadı. Ol dım tez isleydi. Ol dım shaqqan isleydi deymiz de, al Ol ábden tez isleydi. Ol

ábden shaqqan isleydi túrinde qollanıw sóz hám sóz mánileri arasında úylesimsizlikti tuwdıradı, nátiyjede, stillik qáteliklerge alıp keledi.

Awızeki sóylew hám jazba stillerdiń túrli tarawlarında anaw ya mınaw ráwish sózdiń paydalanıw iykemliligi bar. Aytayıq, qarar yamasa buyrıqlarda «Qurılıstıń ekinshi náwbetin tez pitkeriw belgilensin» túrinde paydalanılǵanı menen, onı «Qurılıstıń ekinshi náwbetin jıldam yamasa kózdi ashıp jumǵansha pitkeriw belgilensin» dep aytıw stillik qáte boladı.

91-shınıǵıw. Qawıs ishindegi sózlerden keregin tańlap, gáplerdi kóshirip jazıń.

1. Respublikamızda palız eginlerinıń maydanı (jıldan-jılǵa, hár jılı, jıl sayın, jıl ótken sayın) keńeyip baratır. 2. Ata-babalarımız jerdi (burın, ertede, bayaǵıda, ótkende, ótmishte, áyyemde, áyyem zamanda, burında) ógiz qos penen aydaǵan. 3. Asannıń ıssılıǵı (qápelimde, tosattan, joq jerden, kútilmegen jerde, qarap turıp) kóterildi de ketti. 4. Awırıw kóp jattı, (háp zamatta, dárriw, tez, kózdi ashıp jumǵansha) ornınan turıp kete qoymadı, biraq vrachlar járdemi menen (soń, keyin-keyin, aqırında) ońalıp ketti. 5. Jumıstıń pitkenligin esitip, (azmaz, azıraq, aqırın, az da bolsa) ózime keleyin dedim, bolmasa júdá ashıwım kelgen edi.

92-shınıǵıw. Ráwish sózlerdiń qanday stillik xızmet atqarıp turǵanlıǵın anıqlań, basqa stillik múmkinshiligi bar yaki joq ekenligin salıstırıń.

1. Alıstan qasıńdı kerip talǵansha,

Hár muqamǵa dónip, aqılımdı alǵansha,

Eski dártlerimdi eske alǵansha, Keliń, ımlap sóyleseyik, juldızlar.

(G. Esemuratov)

79

93-shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Berilgen gáplerdegi ráwishlerdiń xızmetin belgileń.

Balalar sáskelikten kelip, sabaqların oqıp otır edi, bir máhálde sırtqı esik ashılıp, bir adam kirip kele berdi. Ol Aytım ǵarrı eken, aqlıq balası Seytjandı mollaǵa bereyin dep jeteklep kiyatırsa kerek. Ishke kirip, jamaw-jamaw gewishin sheshti de mollaǵa qarap iyilip sálem berdi. Molla Aytım ǵarrınıń bala jeteklep kiyatırǵanın kórgen- nen-aq jıyılıp...

Óyer-buyerin dúzestirip, Aytım ǵarrıǵa qarap, onıń sálemin aldı. Seytjan atasına tıǵılıp, eki kózi móldirep, gá mollaǵa, gá balalarǵa

qaraydı. Ǵarrı balasına qarap:

— Qaraǵım, bar, mollanıń qolınan al! — dedi. Seytjan uyalǵan hám qorıqqan túrinde atasın onnan beter qushaqlap, qoltıǵındaǵı

Aqırı bolmadı. Ǵarrı dasturqandı balasınıń qolınan ózi aldı da, qolınan jeteklep, mollaǵa qaray júrdi. Dasturqandı mollanıń aldına qoydı da, mollanıń qolınan alıp, saqqa júginip, pátiya etip otırdı. Molla quran oqıdı. Bul saparı bárimiz de qol kóterip, pátiya ettik.

94-shınıǵıw. T. Qayıpbergenovtıń «Qaraqalpaq qızı» romanında Jumagúldiń obrazı degen temada shıǵarma jazıń. Shıǵarmaǵa tallaw jasań.

Ondaǵı sóz shaqaplarınıń stillik qollanılıwın táriyipleń.

23. GÁPTEGI SÓZLERDIŃ ORÍN TÁRTIBINE

BAYLANÍSLÍ STILLIK ÓZGESHELIKLER

95-shınıǵıw. Oqıń. Gáplerdi salıstırıń. Qanday ayırmashılıǵı bar ekenligin aytıń.

80

1. Maǵan bul kitap unamaydı. Unamaydı maǵan bul kitap. Bul kitap unamaydı maǵan. 2. Dúnyada da sonday ájayıp adam boladı eken. Sonday ájayıp adam boladı eken dúnyada da. Dúnyada da adam boladı eken sonday ájayıp. Boladı eken sonday ájayıp adam

dep ataydı. Inversiya gápte sózlerdiń orın tártibiniń ózgeriwi arqalı iske asadı. Bul arqalı anaw yaki mınaw gáp aǵzasına orın tártibiniń almasıwı arqalı qosımsha mánilik hám kórkemlik boyaw júgi júklenedi, ya mınaw gáp aǵzası ekspressivlik xızmet atqarıwǵa sebepshi boladı. Mısalı: Bul oyın maǵan unamadı. Unamadı maǵan bul oyın. Bul jerde baslawıshtıń ornına qaray oǵan ayrıqsha máni, mánilik júk ayrıqsha belgilenip tur. Gáptegi sózlerdiń bunday ornalasıw tártibi kóbinese awızeki sóylewde, publicistikada hám kórkemlew qurallarınıń biri retinde paydalanıladı. Kórkem sóz sheberi inversiyadan,

ásirese, poeziyada keń paydalanadı.

96-shınıǵıw. Oqıń. Gáplerdegi gáp aǵzalarınıń orın tártibine sıpatlama beriń.

Ximiya sabaǵı. Oqıwshılarǵa gezektegi laboratoriyalıq tájiriybe kórsetilip atır. Úlgili oqıwshı Tolıbay—ximiyadan laboratoriyalıq tájiriybe islep kórsetiw waqtında muǵallimniń eń jaqın járdemshisi. Ol laboratoriyadaǵı úskenelerdiń bárin de jaqsı biledi, kerek jerinde qaysı ximikat qaysı jerde turadı, olardı paydalanǵanda qalay qollanıw