Adebiyat 5 kl

qa túspegen eken. Arıslan dostınan qapa bolıptı. Oǵan qarap: — «Ótirik sóyleme, ótirikshi xalıq aldında uyalıp qaladı», — depti. Biraq, Qus Arıslannıń gápine qulaq salmaptı, ótirikshiligin hám Arıslandı aldawshılıǵın qoymaptı.

Kúnlerdiń bir kúni Qus haqıyqattan da duzaqqa túsip qalıptı. — «Way! Meni tutıp aldı! Járdem ber!» — dep jan-táni menen qıshqırıptı. Arıslan onı esitipti. Járdemge barmaqshı bolǵan eken, birden oylanıp qalıptı: «Ádettegidey bul ret te meni aldap atırǵan shıǵar. Barmayman».

Solay etip, Qus óz ótirikshiligi sebepli dostınan ayrılıp qalıptı hám ańshınıń duzaǵına ilinipti.

Soraw hȧm tapsırmalar:

1.Qus Arıslandı qalay qorqıttı?

2.Qus penen Arıslan qalay doslastı?

3.Ótirik sóylewdiń aqıbeti nelerge alıp keletuǵınlıǵı tuwralı aytıp beriń.

Naqıl

1.Ótiriktiń ómiri qısqa.

2.Jaqsı dos basıńa is túskende bilinedi.

ǴAFUR ǴULAM

(1903 — 1966)

Ǵafur Ǵulam 1903-jılı 13-mayda Tashkentte kámbaǵal xojalıǵında tuwıldı. Dáslepki sawat ashıwdı ata-anasınan aldı. Turmıstıń ashshı azabı Ǵafurdıń basınan sıypalamadı.

Sebebi, ata-anasınan erte ayrıldı. Solay etip, ol jaslay jetim qaldı. Ol hár qıylı jumıs isledi. Óziniń basınan ótkergen waqıyaların «Sum bala» povestinde sheber súwretlep berdi. Shıǵıs mádeniyatın, filosofiyasın, tariyxın tereń túsingen Ǵafur Ǵulam ózbek ádebiyatı dástúrlerin XX ásirde dawam ettirdi hám onıń bayıp tolısıwına salmaqlı úles qostı. Sonlıqtan da, ol: «Men ózbek shayırıman, óz xalqımnıń tilimen», — dep aytıw dárejesine kóterildi.

SUM BALA

(úzindi)

... Uzın kósheniń oń hám shep tárepindegi páslew tar kóshelerde ul hám qız balalar jıynalıp, hár qıylı oyınlar oynaymız. «Gúres», «Batpan-batpan», «Aq terek pe, kók terek», «Mindi-mindi», «Urı keldi», «Jasırınbaq» t.b. oyınlarımız bar.

Bulardıń hámmesi túngi oyınlar. Kúndizgi oyınlarımız basqasha: hár qıylı asıq oyını, jańǵaq oyını, top oyını, oq jay atıw, jalańash júriw, at jarısı hám t.b. Ulıwma bizler ya túnde bolıp, ya kúndiz bolıp, oyınnan sharshamas edik...

Ata-analarımızdıń kópshiligi mayda kásipler, qarawıl, jallanba xızmetshi, suw tasıwshı, atbaǵar, júk tasıwshı, kepshik hám dáp qaplaytuǵın, arqan esetuǵın, ayaq kiyim ońlaytuǵın hám t.b. ónerler menen shuǵıllanatuǵın edi. Olardıń ónerlerin islew, yamasa qasında kómekshi bolıp júriw bizlerdiń qolımızdan kelmeytuǵın edi... «Azannan keshke shekem kósheni shańǵıtıp, hámmeniń janına tiyip, ǵarǵıs esitip, tayaq jep, gezip júretuǵın bir topar jumıssız biyzar balalarmız. Qorǵasın quyılǵan reńli bir sasıq yamasa ustalar qırıp bergen ushqırlı saqa yaki jańǵaq saqa hesh bolmasa bir saattıń qaqpaǵı bizlerdiń úlken baylıǵımız bolıp esaplanadı».

Ramazan ayında oyınımızdıń túrleri jáne de kóbeyip ketedi. Kesh bolıwdan kósheme-kóshe, esikpe-esik júrip yaramazan aytamız. Namazshamnan sáhárlikke shekem meshitpe-meshit júrip, ǵarrılardıń qiráátlerin esitemiz. Ásirese, aydıń ashıq aqshamlarında júdá ráhátlenip oynaymız. Jaz, gúz hám báhár máwsimlerinde geypara kóshelerde jumsaq may topıraq bolǵanlıqtan oyınlarımız júdá kewilli óter edi. Qıs kúnleri bolsa, kósheler ılay, batpaq bolǵanlıqtan keń maydanshalarǵa yamasa bastırmalardıń astında oynaymız. Hár kóshege sháhár baslıǵı tárepinen bir panıs shıra berilgen. Onı hár kúni keshte may quyıp jaǵıp, kúndiz óshirip, morjasın tazalap júretuǵın adamları boladı. Onı shırashı dep ataytuǵın edi. Bul kóshe panıslarınıń jarıǵı onsha jaqsı emes. Uzaqtan qaraǵan kisige qarańǵıdaǵı pıshıqtıń

«Jalańash júris» degen oyınımız da jaqsı oyın. Eki toppını shekemizge baylap, attıń qulaǵına usatıp, artqı eteklerimizdi túyip quyrıq qılıp, túrli aralıqqa kim ozarǵa juwırısamız. Bizlerdiń oyınlarımız «Tikenlimazar», «Qaratas», «Jalańqarı», «Almazar», «Diywanbegi», «Qorǵanastı» jáne t.b. máhállerdiń arası menen shama menen úsh shaqırımday aralıqta juwırısamız. Ozıp aldın kelgen balalarǵa: «qol shappatlaw», «ay bárekella» aytılıp húrmet kórsetiledi. Ekinshi jarısqa shekem olar oyın jeńimpazı bolıp júre beredi... Men

Hasanbay mollada oqıdım. Ol bizlerdi «Áptiyek»ten emes,

«Ustodu avval» kitabınan oqıtıp, tez sawatımızdı ashtı. Máhálledegi meniń doslarım: Aman, Obid, Bit Obid,

Turabay, Yoldash, Husni, Solih, Abdullo, Polatxoja, Miraziz hám basqalar boldı...

Amannıń ákesi Tursınbay ata qálemniń ush shıǵarǵıshınıń pıshaǵın soǵadı. Hayalı ólip qalıp jalǵız jasaydı. Aman jalǵız bala.

It Obidtiń ákesi Zohid ata zat-patlardı jıynawshı edi.

Bit Obidtiń ákesi Rasulqozi aǵa pıshaqtıń qının tiger edi. Nurabaydıń ákesi Ziyamat aǵa paxta paqalın jıynawshı

edi.

Joldastıń atası Buvaka bolsa sherim etik tiger edi, biraq ol jaslıǵında ólip qalıp, Joldas ata-anasız jurday jetim edi. Bizlerdiń kóp oylasıǵımız Joldastıń úyinde bolar edi.

Xusnibibinıń ákesi Amanbay moyıntırıq tiger edi. Solihtıń ákesi baqsı edi.

Abdullanıń ákesi Aziz aǵa kerosin satıwshı edi. Ol atarbası menen kósheme-kóshe júrip «Nobel» shirketiniń kerosinin satar edi.

Polatxojanıń ákesi qala sawdageri bolıp, 5 — 6 jıllap Qashqarda, Irbidte sawdagershilik penen shuǵıllanıp júrgen waqıtta, ol anasınıń qarnında altı aylıq bala edi, ákesi kelgen jılı úsh aydan soń tuwılǵan.

Usta Miraziz etik tigiwshilik boyınsha meniń ustazım. Ákesi Sálimbay suwpı sallaqxanadan jilik súyeklerdi alıp kelip qaynatıp, mayın alıp tirishilik eter edi. Suwpı ata bolsa óz waqtında — 1860-jıllarda Yaqıpbektiń áskeri bolıp,

Qashqar kóterilisinde bir Qıtay qızın olja etip, attıń artına mingestirip kelip, musılmanǵa aylandırıp, nekesine alǵan eken. Onıń qıtaysha atın Baxtıbubi dep ózgertken. Miraziz aǵa Baxtibubinıń 3 ulınıń eń kishkenesi edi. Máhállemizdegi men tanıytuǵın qońsılarımız mine usılar, esimnen shıqqanları bolsa esime túskende jol-jónekey aytarman.

Solay etip, bul awır isti Joldas basladı. Máhálleniń bir topar jas óspirim balaları Láylekmeshittiń sharbaǵına jıynalıp asıq oynap atır edi. Men búgin júdá kóp utqan edim. Alashubar komzolımnıń qaltası, jeńim, qoynım asıqqa tolıp turar edi.

—Balalar qáne, asıqlar mine, — dep quwanǵanımnan baqırıp turar edim. Tap usı araǵa Joldas ońbaǵan suǵıldı da, istiń wayranın shıǵardı. Ol barlıq jeri kirlep ketken sur kamzolınıń etegi menen murnın qayta-qayta sıpırıp sóyley basladı.

—Balalar qálpenikindey etip isleymiz be?

—Boptı isleymiz.

—Qayerde?

—Rizxi qálpeniń kóship ketken háwlisinde.

—Boptı.

Sózlik

qiráát — jaǵımlı dawıs penen oqıw anabası — oyın basqarıwshı músápir — ǵárip adam medirese — diniy joqarı oqıw ornı márdikar — jallanba xızmetshi napaqa — azıq-awqat mánisinde

qum ıdıs — suw quyatuǵın úlken ıdıs gúpi — paxtalı sırmaq (qıs kiyim)

sungak — maldıń jilik súyeginen alınatuǵın may sallaqxana — mal soyatuǵın jay, mal soyılatuǵın orın

Sorawlar hȧm tapsırmalar:

1.Burın balalar qanday oyın oynaǵan?

2.Sizler sol oyınlardıń qaysı túrin oynaysız?

3.Sum balanıń tilinen sanap ótilgen kásiptiń túrlerin aytıp beriń.

4.Sum balanıń doslarınıń atın atań.

5.«Kásiptiń jamanı joq» temasında gúrrińlesiń.

DÚNYA ÁDEBIYATÍNAN

UNSURULMAOLIY KAYQAWÍS

Shıǵıs xalıqları ruwxıy tariyxında tereń iz qaldırǵan belgili tulǵa — Kayqawıstıń «Qabusnama» shıǵarması XI ásirde, yaǵnıy 1082 — 1083-jıllarda dóretilgen. Unsurulmaoliy Kayqawıs Kaspiy teńiziniń túslik jaǵasın jaylaǵan Gilan qáwiminen shıqqan. 63 jasqa kelgen Kayqawıs izinde tárbiyalıq áhmiyetke iye shıǵarma jazıp qaldırıwdı niyet etedi. Shıǵarmada: «Perzentim, men qartaydım. Qartayǵan adamnıń turmıs tájiriybeleri mol boladı. Sonıń ushın da, saǵan estelikke bir kitap jazıp qaldırıwdı maqset ettim» — degen sózler bar. «Qabusnama» 44 baptan turadı, onıń tórt babı diniy xarakterge iye, qalǵanları «Ata-ananı húrmetlew haqqında», «Sheber sózlilik, issheńlik hám bálent mártebege iye bolıw haqqında», «Miyman shaqırıw hám miymanda bolıw haqqında, «Uyqılaw hám dem alıw haqqında», «Perzentti tárbiyalap ósiriw haqqında», «Dos tańlaw haqqında», «Shayırlıq haqqında», «Mártlik-jomartlıq haqqında» h.t.b. baplardan ibarat. Ulıwma Kayqawıstıń «Qabusnama» shıǵarması dórelgenine kóp ásirler ótkenine qaramastan óz qunın joyıtpaǵan biybaha estelik.

Bul biytákirar shıǵarma dáslep Iran hám Hindstanda jasawshı xalıqlar, qáwimler arasında keń tarqalǵan, keyin ala pútkil Shıǵıs xalıqlarınıń súyikli mádeniy esteligine aynalǵan. Bul shıǵarmanıń Qaraqalpaqstanda jasawshı xalıqlar ushın da tálim-tárbiyalıq áhmiyeti úlken. Onı kóp jıllar dawamında pedinstitutta inglis tilinen jaslarǵa tálim bergen filologiya ilimleriniń kandidatı, docent Qallibek Ismaylov qaraqalpaq tiline awdarıp, 1987-jılı bastırıp shıǵarǵan.

QABUSNAMA

ATA-ANANÍ HÚRMETLEW HAQQÍNDA

Áy balam, aqıl júritip bilgil: ata-ananıń húrmet-izzetin moyınǵa alıw lazım, perzenttiń túp-tiykarı ata-anadur. Ne ushın ata-anamdı húrmet qılaman dep kewlińe keltirme.

Olar seniń ushın ólimge tayar turadı. Sen onı biliwiń kerek. Eger hárbir perzent aqıllı, dana bolsa, ata-ananıń mehir-muhabbatı ushın hesh nárseni orınlawdan da bas tartpaydı...

Ata-ananıń jumısı seni tárbiyalap ósiriw hám saǵan jaqsılıq úyretiw. Ata-ananıń kewlin hesh te irenjitpe, olardıń júrek-bawırın daǵlama.

Sen ata-ana haqqında din jaǵınan ámel qılmasań da, aqılmúriwbet, adamgershilik kózqarastan ámel qıl. Kórgil: ataana saǵan jan-táni menen ǵamxorlıq qılar, eger sen olarǵa qáte is qılsań, sen heshqanday jaqsılıqqa sazawar emesseń.

Sebebi, adam ata-ananıń jaqsılıǵın bilmese, basqa birewdiń jaqsılıǵına baha bere almaydı. Óz perzentińniń seni húrmet qılıwın qáleseń, sen de óz ata-anańdı húrmet qıl, sebebi, ata-anańa qanday is etseń, perzentiń de saǵan sonday is etedi.

Adam miywaǵa, ata-ana daraqqa usaydı. Daraqqa jaqsı tárbiya berseń hám húrmetti kóbirek etseń, sen haqqındaǵı olardıń duwası tezirek qabıl boladı.

Miyras alıw niyetinde ata-ananıń ólimin hasla tileme. Olardıń ırısqısı arqalı ırısqıǵa iye bolasań, kúndelikli tirishilik dep ózińdi azapqa salma, birewdiń ırısqısın alaman dep háreket qılmaǵıl. Sennen hal-awhalı jaqsıraq bolǵan adamǵa qızǵanısh penen qaramaǵıl.

Dúnya-malsızlıqtan jarlı bolsań da, aqılǵa bay bolıwǵa háreket qıl, sebebi dúnya-mal menen bay bolǵannan góre, aqılǵa bay bolǵan jaqsıraq: aqıl menen dúnya-mal tabıwǵa boladı, biraq dúnya-mal menen aqıl tawıp bolmaydı. Ańqaw, nadan tez kámbaǵallasadı, biraq mına nárseni bilgil: aqıl —

ol urı alıp kete almas, otta janbas, suwda batpas bir qımbat bahalı nársedur.

Eger aqılıń bolsa, óner úyren, sebebi, ónersiz aqıl — lipassız tán yaki bet-álpeti joq adam sıyaqlı. Bilim — bul aqıl belgisi degen ekenler.

Sorawlar hȧm tapsırmalar:

1.Perzent ata-ananı qalay húrmetlewi kerek?

2.Ata-ananı húrmetlegen perzent qanday dárejege jetilisedi?

3.Tekstten tiyisli qatarlar tawıp, túsinip oqıń.

4.Aqıldıń mal-dúnyadan artıqmashılıǵın aytıp ber.

5.Sizler ata-analarıńa qanday húrmet isleysiz?

Naqıl

Altın alma, alǵıs al.

DOS TAŃLAW HAQQÍNDA

Perzentim! Sonı bilgil: adam tirisinde dossız bolmaydı. Adamnıń dossız bolǵanınan aǵa-inisiz bolǵanı jaqsı. Bir danıshpannan «Dos jaqsı ma, aǵa ma», — dep soraptı. Danıshpan: «Dos jaqsı» — depti.

Sonıń ushın doslardıń isi tuwralı oyla, olarǵa sawǵalar jiber hám múriwbet qıl, sebebi, hárkim óz dosların yadta tutpasa, doslar da onı yadında saqlamaydı. Aqıbetinde, ol adam hámme waqıt dossız qalatuǵın boladı.

Hámme waqıt dos tutıwdı ádet qıl, sebebi, hárbir adamnıń dostı kóp bolsa, ayıpları da bilinbeydi, jaqsı qásiyetleri kóbeyedi. Biraq, jańa dos tapqanıńda eski dostıńnan keshpe, olardan júzińdi burma, sonda hámme waqıt dostıń kóp bolar.

Máselen, jaqsı dos adamǵa ullı dáwlet degen eken. Seniń menen dos bolıp júrgen adamlar haqqında oylap kór: birew yarım dos boladı, sondaylar menen jaqsı múnásibette bol, olar menen hár túrli jaqsı hám jaman máselelerde doslas, óytkeni, olar sennen kóp jaqsılıq kórse, keyinirek áste-aqırın jan dostıń bolıp qalar.

Máselen, Iskenderden: «Az ǵana qárejet penen sonshama kóp eldi qalay ózińe qarattıń?» — dep soraptı. Iskender:

Jaqsı qatnas, mámile menen dushpanlardı ózime qarattım, kelisim jolı menen doslardı jolǵa saldım, sol sebepli, kóp eldi iyeledim, — dep juwap beripti.

Jáne bilgil, doslardıń dosları da seniń doslarıń, itimal,

lar qılar hám hár waqta dostınıń qábirine barıp zıyarat eter hám duwalar oqır.

Sorawlar hȧm tapsırmalar:

1.Shıǵarmada dos tańlaw haqqında qanday wásiyat berilgen?

2.Qanday adamlar menen dos bolıwǵa boladı?

3.Iskender patsha (Iskender Zulqarnayn) adamlardı qalay ózine qaratqan?

4.Tekstti túsinip oqıp, doslıq haqqında sóylep beriń.

NASRATDIN RABǴUZIY

(XIV ásir)

Nasratdin Rabǵuziy XIV ásirdiń ortalarında Xorezmde ómir súrgen belgili sóz ustalarınıń biri. Ol jaslıǵınan ádebiyat, tariyx hám filosofiyaǵa qızıǵıp, el awzınan kóp ǵana ańız hám qıssalardı jıynap, onı xatqa kóshirip aytıp júrgen. Ol arab tilinde jetik bolǵanlıǵı ushın da, sol tildegi kóp kitaplardı oqıp, ondaǵı áwliye hám payǵambarlar haqqındaǵı qıssalar jóninde bir kitap jazdı.

Ol «Qıssa — sul ánbiya» atlı kitap jazdı. Bul kitap 1859

— 1881-jılları Qazan qalasında birneshe mártebe baspadan shıqtı. Sońınan Tashkent qalasında basıldı. Kitap keyin 72 qıssadan ibarat «Qıssaiy Rabǵuziy» degen atamada shıqtı.

Qıssalar negizinen payǵambarlardı násiyatlaw tiykarında jazılǵan.

NUX PAYǴAMBAR HAQQÍNDA RÁWIYATLAR

Qıssada Nux payǵambar pútkil tirishilikti topan suwınan qutqarıp qaladı. Kemeni tıshqan teskende, bir jılan úsh búklenip tıǵın boladı. Jılan pútkil dúnyanı apattan qutqarıw ushın eń mazalı qandı sorıp awqatlanıwı kerek edi. Sonıń ushın da, dúnyadaǵı eń mazalı qandı anıqlaw niyetinde Nux payǵambar peshshe shıbındı jiberedi. Peshshe, eń mazalı qan, adamnıń qanı, — dep qarlıǵashqa xabarlaydı. Qarlıǵash: mazalı qan sorıǵan tilińdi bir kóreyin, — dep onıń tilin qırqıp alǵan. Sonıń ushın da, shıbın ses shıǵara almay dızılday beredi eken. Ol payǵambardıń aldına barǵanda da, óz pikirin bayan ete almay dızılday beripti. Qarlıǵash: