Adebiyat 5 kl

KÚLDIRGI SÓZLER

Kúldirgi sózler — bular belgili bir qısqa syujetke qurılǵan, aytılǵanda kúlki tuwdıratuǵın, kólemi úlken bolmaǵan awızeki prozalıq dóretpeler.

Kúldirgi sózler ózleriniń dóreliwi, taralıwı hám qollanılıwı jaǵınan uzaq dáwirden baslap házirgi kúnde de keń aytılıp júrgen awızeki xalıq dóretpesiniń bir túri. Kúldirgi sózlerdiń bahası bárinen de burın olardıń dóretiwshileriniń tapqırlıǵında.

Hárbir xalıqta kúldirgi sózler belgili bir adamlardıń atına baylanıslı aytılıp, soń qaharman qılıp aytıw dástúr bolıp ketken. Bul jaǵday pútkil dúnya xalıqlarında ushırasadı. Al, shıǵıs xalıqlarınıń barlıǵında derlik Xoja Nasraddin atı ańızǵa aylanǵan. Bul xalıqlardıń hámmesinde aytılǵan, aytılıp kiyatırǵan kúldirgi sózler Xoja Nasraddin atına baylanıstırıladı. Al, qaraqalpaqlardıń kúldirgi sózleri Xoja Nasraddin, Aldar kóse atlarına baylanıstırılıp aytılsa da, biziń xalqımızdıń kúldirgi sóziniń tiykarǵı qaharmanı — Ómirbek laqqı bolıp esaplanadı. Laqqı dep kúldirgi sóz aytatuǵın adamlardı, óz sózi menen kúldiretuǵın, basqıshıl, sóz basqısınıń ustasın, sheberin aytadı.

Ómirbek laqqı, haqıyqatında da, XIX ásirdiń ekinshi yarımında Shımbay dógereginde jasaǵan adam. Ol óz dáwirin- de-aq ushırma sóz aytıw boyınsha atı-hawazı pútkil elimizge jayılǵan kórkem sóz jarıstırıwda aldına adam salmaǵan kisi bolǵan. Qaraqalpaqlar arasında aytılǵan kúldirgi sózlerdiń barlıǵı derlik Ómirbektiń atına baylanıslı aytıladı.

ÓMIRBEK LAQQÍ

SHAPPASAŃÍZ DA JETESIZ

Ómirbektiń jas waqtı eken. Ómirbek bir kúni joldıń boyında tursa, bir topar xannıń jasawılları kele beripti.

Olar Ómirbektiń janına kelip irkildi de:

—Yabınıń jolı qaysı? — dep soraydı.

—Attan túsip keliń, kórsetemen, — depti Ómirbek. Jasawıllar attan túsip Ómirbektiń janına kelipti. Sonda

Ómirbek joldıń ortasında taltayıp turıp:

—Mınaw arbanıń degershiginiń jolı, — dep kórsetipti.

—Shabıń, úyi kúygirdiń balasın! — depti jasawıllar.

—Shappasańız da jetesiz, jol jaqın, — depti Ómirbek.

—Berip jiberiń, aqmaqtıń balasına! — degende Ómirbek:

—Berseńiz beriń, qaytarsın alarsız, — depti.

—Salıp jiberiń, nadannıń mańlayına! — depti jasawıllar. Ómirbek:

—Salsańız salıp jiberiń, ayırılısqan jerde alasız, — dep juwap beripti.

Jasawıllar ne derin bilmey shawıp óte beripti.

* * *

Ketip baratırǵan jolawshılar Ómirbekten: — Jası úlken, mına jol qayaqqa baradı? — depti. Sonda Ómirbek:

— Men házir 40 jasqa shıqtım, usı dáwir ishinde bul joldıń hesh jaqqa barǵanın kórgen joqpan. Usı jerde turadı da qoyadı, — depti.

* * *

Bir kúni Ómirbekten jorası neshege keldiń, — dep soraptı.

— Jasım eliwde, — dep juwap beripti Ómirbek.

Jáne bir 5 — 6 jıldan keyin soraǵanda da «50»de dep juwap beripti.

Jorası Ómirbekke: — «Men sennen bunnan 10 jıl burın soraǵanda da «eliwde» dep juwap berdiń. Sirá, sen alpıs-

qa shıqpaysań ba?» — degen eken. Ómirbek oǵan, adam degen bir sózli bolıwı kerek, eliw degen bolsam, sol eliwde tura beremen, — dep juwap bergen eken.

XOJA NASRADDIN

Bir kúni Xoja Nasraddin dostısınıń úyine kelse ol úyin tazalap atır eken. Xoja onnan:

—Háy dostım! Ne islep atırsań? — dep soraptı.

—Á, Xoja ekenseń ǵoy! Mınaw eskirgen kiyim, qaǵaz, kitap — bárin órteyin dep atır edim, — deydi dostı.

—Qoy, dostım! Kiyim eskirgeni menen kitap eskirmeydi. Kitaptıń sırtı eskirgeni menen ishindegi aqıl sózi eskirmeydi,

—depti sonda Xoja Nasraddin.

Sorawlar hám tapsırmalar:

1.Ómirbek óz ornı menen qalay sóylegen?

2.Ómirbek haqqında bilgenlerińizdi aytıń.

3.Ómirbektiń sózlerin oqıń, sóylep beriń.

4.Ne ushın Xoja Nasraddin kitaptı órteme deydi?

5.Xoja Nasraddin haqqında nelerli bilesiz?

6.Kitaptıń áhmiyeti haqqında aytıp beriń.

ÁDEBIYAT TEORIYASÍNAN MAǴLÍWMAT

XALÍQ AWÍZEKI DÓRETPESI MENEN JAZBA

ÁDEBIYATTÍŃ BAYLANÍSÍ HÁM ÓZGESHELIGI

Kórkem ádebiyat — xalıqtıń ómir aynası. Kórkem ádebiyat xalıq awızeki dóretpesi hám jazba ádebiyat bolıp bólinedi. Hárqanday kórkem shıǵarmanı sıpatlap turatuǵın belgiler bul ekewine de tiyisli. Barlıq ádebiy shıǵarmalar sıyaqlı folklorlıq shıǵarmalar da turmıstı kórkemlep súwretlep, obrazlar arqalı tanıydı. Turmıs hádiyselerin oqıwshınıń kóz aldına esletedi.

Sonıń menen birge, xalıqtıń awızeki dóretpesi, tiykarınan awızsha dóretiledi hám taraladı. Olar birewden-birew yadlap

alıw yamasa jazıp alıw jolı menen taraladı. Atqarıwshıları boladı, waqıttıń ótiwi menen shıǵarmanıń dáslepki dóretiwshisi umıtılıp, xalıq múlkine aynalıp ketedi.

Al, jazba ádebiyatta bolsa, shıǵarmanıń avtorı belgili bolıp, onıń avtorı saqlanıp keledı. Olarǵa atqarıwshılar óz dáwirine say ózgerisler kirgiziwi múmkin. Sonlıqtan da, awızeki ádebiyattaǵı dóretpeler bir-birinen ayrılıp, kóp variantlı bolıp keledi. Mısalı, bir ertek yamasa bir dástandı aytıwshılar ózinshe aytadı. Olar bir-birinen ayırılıp turadı.

Al, jazba ádebiyatta kóp variantlılıq bolmaydı. Jazıwshınıń ózi qayta islegende ǵana basqasha variantın jazıwı múmkin, biraq ol kópshiliktiń shıǵarması emes, sol jazıwshı-

ǵa tiyisli.

Sorawlar hám tapsırmalar:

1.Ádebiyat sózi qaysı tilden alınǵan hám qanday mánini bildiredi?

2.Sen qaysı tilde jazılǵan kórkem shıǵarmalardı oqıǵıń keledi?

JAZBA ÁDEBIYATTAǴÍ ERTEKLER

JAZBA ÁDEBIYATTAǴÍ ERTEK HAQQÍNDA

TÚSINIK

Belgili xalıq shayırları hám jazıwshıları xalıq awızeki dóretpeleri bolǵan folklordan keń paydalanadı. Olar naqıllardı, aforizmlik sózlerdi ózleriniń shıǵarmalarına kirgizedi.

Sonday-aq, folklorlıq shıǵarmalardıń syujetin, ayırım obrazların da paydalanıp shıǵarma dóretedi.

Ózleriniń dóretpelerin rawajlandırıwda folklordan paydalanbaǵan jazıwshı hám shayırlardı tabıw qıyın.

Belgili qaraqalpaq shayırı Berdaq Ǵarǵabay ulı óziniń «Aqmaq patsha» dástanınıń syujetin erteklerden alıp jazdı. Al, oqıwshılarımızǵa ózleriniń shıǵarmaları arqalı tanılǵan súyikli shayır hám jazıwshılarımız N. Dáwqaraev, Á. Shamuratov, I. Yusupov, T. Jumamuratov hám taǵı basqalardıń dóretpelerinde erteklerdiń syujetinen paydalanıp jazılǵan shıǵarmalar oǵada kóp.

Dúnya ádebiyatında Anderson, K. Chukovskiy hám taǵı basqalar ádebiy erteklerdiń jaqsı úlgilerin dóretken. Olardıń bul shıǵarmalarınıń tárbiyalıq áhmiyeti oǵada úlken. Belgili rus shayırı A. S. Pushkin de folklordıń ertek janrınan paydalanıp, balalar ushın birneshshe poema hám ertekler dóretti. Onıń «Balıqshı hám altın balıq haqqında ertek» shıǵarması da jazba ádebiyattaǵı erteklerge jatadı. Usı kitapqa kirgizilip otırǵan M. Dáribaevtıń «Altın júzik», T. Jumamuratovtıń «Kiyiktiń eki ılaǵı» shıǵarmaları da ádebiy erteklerdiń jaqsı úlgilerinen bolıp esaplanadı.

MÍRZAǴALIY DÁRIBAEV

(1909 — 1942)

Mırzaǵaliy Dáribaev— shayır, jazıwshı hám dramaturg. Ol 1909-jılı Qońırat rayonında tuwılǵan. Onıń «Qosıqlar», «Gúreste jeńiwshiler», «Qálbiyke» hám taǵı basqa qosıqlar toplamları, «Kóklen batır», «Árman», «Ǵárip-Ashıq», «Jańa adamlar» atlı pyesaları bar. Jazıwshınıń «Mıńlardıń biri» povesti qaraqalpaq prozasınıń qáliplesiwinde ayrıqsha áhmiyetke iye.

M. Dáribaev 1942-jılı dúnyadan ótti.

ALTÍN JÚZIK

Bir bar eken, bir joq eken,

Ash eken de, toq eken,

Ala ǵarǵa azanshı eken,

Qara ǵarǵa qazanshı eken.

Sonda Berdimurat degen bir bay bar eken.

Ol oǵada bay eken,

Malı-jayı say eken,

Baydıń kewli jay eken,

Jeri jipektey jaynaǵan,

Bódene, búlbúl sayraǵan,

Bir qalıń toǵaylıq ortasında eken.

Onıń súriw-súriw qoyı, pada-pada malı, úyir-úyir jılqıları:

Biri jatıp, biri turıp,

Biri gúysep, biri júrip,

toǵayda emin-erkin, jayılatuǵın edi. Urıdan, bóriden saqlanıw ushın hár túlik malına eki-ekiden malay saldı.

Esigindegi gúllán malayları,

Kesh jatıp, erte turıp,

Ash júrip, dińkesi qurıp,

Dım qıyın ómir súrip,

Tınbay jumıslar qılıp,

Jılap-eńirep júre berdi.

Berdimurat

Jaqsı kiyimler kiyinip,

Qabaǵın úyip,

Mushın túyip,

Malayların urıp,

Tabanın tilip,

Duzlı suw quyıp,

Shadlanıp, shalqıp tasıp,

Taltańlap ayaǵın basıp júre berdi.

Baydıń qozısın baǵıp,

Ayaǵın tomar qaǵıp,

Kóz jası moynına aǵıp.

Segiz jasar Seytjan degen qara domalaq jetim bala da júrdi. Beti-qolı batpan kir, kiyimi joq, jónli bir qarasatuǵın adamı da joq, baqanıń qarnınday qarnı bir qampayıp, bir toymadı. Onıń ústine jumıstan heshbir tınbaydı. Sonlıqtan, azıp-tozıp, moynı ırǵayday, biyti torǵayday, sıyraǵı sırnayday bolıp júdá júdedi.

— Qaraǵım, dep qarasıp, bawırına basıp, tamaq berip, biytin qarap, kiyimin juwıp beredi degen jalǵız anası bolsa,

Berdimurattıń úyiniń digirmanın tartıp, otının tasıp, otın jaǵıp, basınan biyti aǵıp, ózi menen ózi bolıp júripti.

Bir kúni erte turıp,

Baydıń úyine kirdi,

Tamaq sorap az turdı,

Biraq tamaq bermesten,

Berdimurat onı urdı.

Sonlıqtan, jılap-jılap, Seytjan qozılardı baǵıp, óriske ketti:

Qozını jaqsılap baǵıp,

Shólletpey suwǵarıp,

Awılǵa keldi túske alıp.

Seytjan ózi ash bolǵan menen baqqan qozıları oǵada toydı, sonlıqtan, jayılıwdı da qoydı. Kún ıssı, tal tús bolǵan edi, qozılardı shertektiń sayasına jatqızıp, ózi baydıń úyine keldi. Maydan ıssı bolǵan menen úydiń túńligi jabıwlı, oǵada salqın edi. Úyde adam joq, tek ǵana kókiregi qırıldap, tarǵıl pıshıq ǵana jatır. Seytjan az ǵana turdı da, dasturqandaǵı zaǵaranı kórdi. «Adam joq ǵoy, mına zaǵaradan yarım zaǵara alıp, shertektiń astına barıp jeyin, urlıq bolmas, azannan berli nárse tatpay júregim sazıp, óletuǵın boldım ǵoy», — dep yarım zaǵaranı kóyleginiń ishine, qoltıǵına tıqtı da, juwırıp shıǵıp ketti.

Seytjan maydanǵa shıǵa bergende:

—«Jetim kúshik, ne alıp baratırsań?» — dep baqırdı, Berdimurattıń qızı Qánigúl. Ol pıshıqtay, júrmege erinip, balpańlap basıp, qaptalındaǵı qońsı úyinen kiyatır edi.

—«Hesh nárse» — dedi de, Seytjan qoltıqtı qısıńqırap, juwırıp júrip ketti. Qánigúl úyge kirdi.

* * *

Aradan az ǵana waqıt óter-ótpesten Qánigúl shertektiń astında zaǵara jep jatqan Seytjandı shaqırdı. Bir tislem nanı qalıp edi, onı Seytjan eki shaynap bir jutıp, juwırıp keldi de:

—Há, ne deyseń?

—Júzikti nege aldıń?

—Júzik degen ne?

—Ber dárhal!

—Haw, túsindirip aytsań-a, júzik degen ne?

—Iliwli turǵan kamzolımnıń kisesinen altın júzigimdi urlap alıpsań, sonı ber deymen.

—Apajan-aw, alǵanım joq edi ǵoy, — dep Seytjan azarbezer boldı.

—Sennen basqa heshkim alǵan joq, jańa sen alıp ketipseń, — dep Qánigúl dúmpishtiń astına alıp, ólgeyliden urdı.

Almaǵan altın júzigin qaydan tawıp bersin. Seytjan «apajan, alǵanım joq», — dep jılaydı. Bunı Seytjannıń apası

kórip, «balamdı urǵansha ózimdi ur» — dep Seytjannıń ústine jıǵıldı. Sonıń arasında Qánigúldiń atası Berdimurat penen anası keldi. Qánigúl jılamsırap turıp: «Altın júzigimdi jetim kúshik aldı» — dep ata-anasına shaǵındı. Berdimurat Seytjandı shaqırıp alıp, mushın túyip, qabaǵın úyip, qáhárin jayıp ashıw tonın kiyip turıp:

Iyttiń urı balası,

Ber júzikti ólerseń,

Házir qorlıq kórerseń, —

dep gijindi. Seytjan «alǵanım joq» — dep oǵan da ayttı. Biraq, Berdimurat «Sennen basqa heshkim de alǵan joq», — dep

Seytjandı iytke taslatpaqshı boldı. Seytjannıń anası «Balamdı óltirgenshe ózimdi óltir», — dep Berdimurattıń ayaǵına jıǵıldı. Sonıń arasında Berdimurat óziniń adamların shaqırıp alıp, Seytjannıń anasın birewge bekkem uslatıp qoydı da, Seytjandı baylawlı turǵan qabawıq iyttiń aldına alıp barıp tasladı.

Jollı julmalap talay basladı. Qánigúl qızıǵına qarap kúlimsirep qoydı.

Seytjandı iyt talap, shala jansar etken waqıtta, iytten alıp, bılay súyrep tasladı. Anası: «Seytjanım» dep qushaǵın ashıp ústine quladı.

Sonıń arasında awıldıń balaları menen suwǵa shomılıp júrgen Berdimurattıń kishi qızı Gúljan keldi. Ol baǵana júziktiń aynalasına shúberek orap, apasınıń altın júzigin qolına salıp ketip edi. Keliwi menen-aq «Apa, má altın júzigiń»,

— dep Qánigúlge berdi. Qánigúl kúlimsirep júzigin aldı.

Sol máhálde Seytjan «a-p-a» dep azıraq qozǵalayın dedi. Bunı maǵan, bayaǵıda, bala kúnimde ákem aytıp ber-

gen edi.

Sorawlar hám tapsırmalar:

1.Berdimurat degen kim?

2.Seytjan hám onıń apasınıń kún kórisi qalay? Ertekten tawıp oqıń.

3.Seytjan ne sebep jazalandı?

4.Qánigúldiń jala jabıwı durıs pa?

5.Altın júzik kimnen tabıladı?

6.Ertekti oqıp, ádillik penen ádilsizliktiń, jaqsılıq penen jawızlıqtıń parqın túsindiriń.

7.«Awzı qıysıq bolsa da, baydıń ulı sóylesin» degen naqıldıń mánisin ertekke baylanıstırıp sóylep beriń.

Naqıllar

1.Ílaq mańıray suw kesher, Jetim jılay kún kesher.

2.Birewge etseń jamanlıq, Bolmaydı keyni amanlıq.

3.Ańlamay sóylegen, Awırmay óledi.

4.Oynap sóyleseń de,

Oylap sóyle.