Abatbay Dáwletov. Házirgi qaraqalpaq tili. Fonetika (2005)

102

alǵan halda tańlay únlesligin tillik (lingvallıq) únleslik, erin únlesligin sol óziniń qálipinde erin (labiallıq) únlesligi dep alıw múmkin edi.

Biraq qáliplesken tańlay únlesligi terminin ózgerte beriwdiń zıyanlı ekenin esapqa alıp, bul jumısta tillik únleslikti tańlay únlesligi qálpinde qaldırıwdı maqul kórdik. Sonday-aq erinniń qatnasına qaray dawıslılardıń erinlik, eziwlik bolıp bóliniwi hám tildiń qatnasına qaray juwan, jińishke bolıp bóliniwin eske ala otırıp, olardı singarmonizm boyınsha endi birgelki juwan hám birgelki jińishke bolıp keliwin ańlatıw ushın «eziw únlesligi» terminin qollanıw aqılǵa maqul kelmeydi. Eziwlik dawıslılardıń jubayı erinlik dawıslılar bolatuǵının esapqa alsaq, eziwlik dawıslılardıń ózleri de, sonday-aq erinlik dawıslılar da óz ishinde taǵı

da juwan, jińishke bolıp bólinetuǵının eske alsaq, «eziw únlesligi» termininiń lingvallıq singarmonizm mánisinde qollanılıwınıń orınlı emesligine iseniwge boladı.

Usı dáwirge shekem dawıslılardıń erin únlesligi degendi tek bir tárepleme birinshi buwındaǵı erinlik dawıslılardıń ekinshi buwındaǵı qısıq dawıslılardıń erinlik bolıp keliwin talap etiwi túsinilip kelgen bolsa, endi dawıslılardıń labiallıq singarmonizmin keńirek kólemde túsiniw kerek dep oylaymız. Birinshiden, dawıslılardıń labiallıq singarmonizmi eki túrli kóriniste boladı: erinlik (qulun, kúlkú, bólók) hám eziwlik (bala, sálem, kelin); ekinshiden, labiallıq singarmonizm bir buwınlı sózlerde erinlik dawıslılar menen qońsılas kelgen dawıssızlar ortasında mudamı hám turaqlı túrde kórinedi.

Házirgi qaraqalpaq tilinde ashıq dawıslılar bolǵan [a], [á] erin únlesliginen tısqarı qaladı. Bul dawıslılarǵa labillıq singarmonizm tásir etpeydi. Birinshi buwında erinlik dawıslılar keliwine qaramastan ekinshi hám onnan sońǵı buwınlarda ashıq eziwlik [a], [á] jumsala beredi. Mısalı:

[polat], [qulaq], [quraq], [quratan], [kútá] hám t.b. Biraq bunday jaǵdaylarda da tańlay únlesligi qatań saqlanadı: juwan [a] tek aldıńǵı buwında juwan erinlik dawıslılar kelgen jaǵdayda, jińishke [á] tek aldıńǵı buwında jińishke erinlik dawıslı kelgen jaǵdayda ǵana jumsaladı. Bul tártiptiń

qatań saqlanıwı qaraqalpaq tilinde dawılılar singarmonizminde lingvallıq singarmonizmniń jetekshi orın tutatuǵının ańlatadı.

Qaraqalpaq tilinde dawıslılardıń labillıq singarmonizmi degennen birinshi buwındaǵı erinlik dawıslılardıń ekinshi buwındaǵı qısıq eziwlik dawıslılardı sáykes erinlik dawıslılarǵa aylandırıwı túsiniledi. Sol dawıslılardıń ózleri erin únlesligi boyınsha únlesip keliw menen birlikte tańlay únlesligi menen de únlesip turadı. Óytkeni erinlik dawıs-

lılardıń ózleri ya juwan, ya jińishke túrde ǵana ushırasadı. Erin únlesligin ańlatatuǵın óz aldına seslik birlikler joq, onday bolıwı múmkin de emes.

buwınlı, [kúlkú]-jińishke buwınlı. Sonday-aq bul eki sózde buwınlar birgelki erinlik. Tap usınday pikirdi [balıq], [bala], [bálent], [gilem] sózleri

103

jóninde de aytıwǵa boladı: [balıq], [bala]-juwan buwınlı, [bálent], [gilem] - jińishke buwınlı. Sonday-aq bul sózlerdiń bárinde buwınları-birgelki eziwlik bolıp kelgen. Soay etip tańlay únlesligi boyınsha buwınlar juwan hám jińishke bolıp kelse, erin únlesligin boyınsha erinlik hám eziwlik bolıp keledi. Bul dawıslılar singarmonizminiń kórinisleri bolıp tabıladı.

Házirgi qaraqalpaq tilindegi dawıslılar singarmonizmin ańlatıwshı keste:

Birinshi buwındaǵı dawıslılar

Dawıslılar singarmonizmin ańlatatuǵın kesteden kórinip turǵanındayaq birinshi buwında juwan erinlik dawıslıları bolǵan [o] yamasa [u] foneması kelse, ekinshi buwındaǵı eziwlik [ı] dawıslısı erinlik [u] dawıslı fonemasına aylanıp aytıladı; birinshi buwında jińishke erinlik dawıslıla-

rı bolǵan [ó] yamasa [ú] foneması kelse, ekinshi buwındaǵı eziwlik [i] yamasa [e] dawıslı sáykes erinlik [u], [ó] fonemalarına aylanadı. Mısalı: [qosuq],

[worun], [qoqum], [toqum], [toǵuz], [qulun], [julun], [quduq], [wógúz], [gúdú], [úkú], [tútún] [júrók], [wozok], [shorók], [bórók] usaǵan túbir sózlerdiń ekinshi buwınında, [wotun], [qolum‟‟], [jolum], [bólúk], [bólók], [tógún], [wónum], [súrgú] sıyaqlı dórendi sózlerdegi qosımtalarda awızsha sóylew tilinde

erinlik dawıslılar aytıladı. Biraq olar jazıwda házirgi imla qádeleri tiykarında qosıq, orın, qoqım, toqım, toǵız, qulın, julın, qudıq, kólik, ógiz, gúdi, úki, tútin, júrek, gúrek, ózek, shórek, bórek, otın, qolım, jolım, bólek, bolik, tógin, ónim, kúlki, súrgi túrinde erin únlesligi sáwlelenbegen halda ekinshi buwında eziwlik [ı], [i], [e] háripleri arqalı jazıladı. Al úshinshi buwındaǵı qısıq eziwlik dawıslılarǵa erin únlesliginiń tásiri páseńleydi. Salıstırıń: [qulun]- [qulunı0], [julun]- [julunı0,] [julqun]- [julqunı0p], [júrók]- [júrogi0] hám t.b. Bul sózlerde ekinshi buwındaǵı erinlik dawıslılardıń tásiri menen erinlik dawıslı fonemaǵa aylanıp aytılsa, úshinshi buwında qısıq eziwlik dawıslılar turaqsız halda birde

104

erinlik tús alıp, bir «taza» eziwlik halında aytıladı. Al tórtinshi hám onnan sońǵı buwınlardaǵı qısıq eziwlik dawıslı fonemalarǵa erin únlesliginiń tásiri birotala joyıladı. Mısalı, salıstırıń [qulun]- [qulun°]-

[ Dawıslılardıń singarmonizmi menen olardıń sózlerdegi túrli fonetiqulunı°mız], [julunı°]- [julunı°mız] hám t.b.

kalıq jaǵdaylarında jumsalıw qubılısı tıǵız baylanıslı boladı. Qaraqalpaq tilinde dawıslı fonemalardıń hámmesi bir buwınlı sózlerde hám kóp buwınlı sózlerdiń birinshi buwınında jumsala beredi. Al kóp buwınlı sózlerdiń sońǵı buwınlarında dawıslı fonemalar sheklengen halda jumsaladı. Sońǵı buwınlarda qanday dawıslı fonemanıń jumsalıwı bi-

rinshi buwındaǵı dawıslı fonemanıń sıpatına baylanıslı boladı. Joqarıda keltirilgen mısallardan hám dawıslılar singarmonizmin ańla-

tıwshı kesteden kóringenindey-aq birinshi buwında juwan dawıslı bolsa, ekinshi hám onnan sońǵı buwınlarda da juwan dawıslı keledi; birinshi buwında jińishke dawıslı bolsa, sońǵı buwınlarda da jińishke dawıslı boladı; birinshi buwında erinlik dawıslı kelse, ekinshi buwındaǵı [ı], [i],

[e] eziwlik dawıslı fonemaları sáykes erinlik [u], [ú], [ó] dawıslı fonemalarına aylanıp aytıladı (kestede qosıw belgisi dóńgelikke alınǵan qatar-

lar). Házirgi qaraqalpaq tilindegi [átkónshek], [áteshkúr], [átshók], [bayǵus], [dástúr], [jadigóy], [jelxom], [zárúr], [kámzol], [maqluq], [maxul], [maxmut], [kátquda], [yesersoq] usaǵan sırttan kirgen yamasa qospa sózlerdi esapqa almaǵanda erinlik buwın eziwlik buwınnan keyin jumsalmaydı. Solay etip túpkilikli sózlerdiń birinshi buwınınan basqa, sońǵı buwınlarda erinlik dawıslılar joqarıda aytılǵanınday-aq sheklengen jaǵdayda ǵana erinlik singarmonizmi kóleminde jumsaladı. Al olardıń ishinde erinlik [o] fone-

ması birinshi buwınnan basqa sońǵı buwınlarda pútkilley jumsalmaydı. Erinlik dawıslılardıń sońǵı buwınlarındaǵı shekleniwshiligi qos

erinlik [w] dawıssızınıń tásiri nátiyjesinde saplastırıladı. Anıǵıraq aytqanda, qos erinlik [w] dawıssızı ózi menen qońsılas kelgen qısıq eziwlik dawıslılardı sáykes erinlik dawıslılarǵa aylandıradı: ekinshi hám onnan sońǵı buwınlarda jumsalǵan erinlik dawıssız [w] foneması óziniń aldında kelgen eziwlik [ı], [i] dawıslı fonemaların sáykes erinlik [u], [ú] fonemalarına aylandıradı. Mısalı: [aluw], [woquw], [júrúw], [biliw], [atqarıw], [jetkerúw]. Sonday-aq sońǵı buwınlarda erinlik [w] dawıssız fonemasınıń sońında qısıq eziwlik [ı], [i], [e] dawıslı fonemaları kelgende birinshi buwındaǵı dawıslınıń erinlik yamasa eziwlik bolıwına qaramastan sáykes [u], [ú], [ó] erinlik dawıslılarına aylanıp aytıladı. Mısalı: [juwun],

[jawun], [jasawul], [qosuwus], [dawur], [gúwúl], [súgúwúr], [dáwót], [súwón], [júwón] hám t.b. Bul mısallara birinshi buwında erinlik dawıslıları ke-

lip, onıń ústine sońǵı buwındaǵı qońsılas erinlik dawıssızdıń tásirine ushıraǵanlıqtan [juwın], [qosıwus], [gúwúl] sózlerinde birinshi buwınında eziwlik dawıslılar kelgen sózlerge qaraǵanda erin únlesliginiń tásiriniń kúshlirek ekeni bayqaladı.

106

lıwı nátiyjesinde óz ara qońsılas sesler pútkilley birdey seske ya ayırım belgileri boyınsha seske aylanıwı múmkin.

Usınday sóylew mexanizminiń tásiri nátiyjesinde bolatuǵın seslik ózgerisler morfemanıń shegarasındaǵı irgeles sesler ortasında bolatuǵın qubılıs ekenin hám bul qubılıstıń qaraqalpaq tilinde ádewir tuaqlılıqqa ekenin kóremiz.

Ádette morfemanıń shegarasındaǵı qońsılas sesler óz ara tolıq túrde usasıp, tap ózindey seske aylanıp ketiwi múmkin, yamasa tek ayırım belgileri boyınsha ǵana usasıw múmkin. Usı jaǵına qaray qaraqalpaq til biliminde «tolıq assimilyaciya» hám «bir jaqlı assimlyaciya» degen terminler qollanıladı. Morfemalardıń shegarasındaǵı qońsılas seslerdiń óz ara birdey seske aylanıp ketiwi tolıq assimiliyaciya, al olardıń tek ayırım beligileriniń usasıwı bir jaqlı assimiliyaciya boladı. Mısalı, bashshı, qoshshı, ashsa, ussha, jazsa, dizse, sezse túrinde jazılatuǵın sózler awızeki sóylewde [bash-

shı], [qoshshı], [ashsha], [ushsha], [jassa], [sesse] túrinde qatara kelgen dawıssızdıń birewi ózgeriske ushırap, irgeles dawıssızday seske aylanadı. Anıǵıraǵı, bul mısallarda [sh] sesi óziniń aldına kelgen ya sońında kelgen [s] sesin tolıq ózindey [sh] sesine aylandırıp tur; sonday-aq [s] sesi óziniń aldında turǵan [z] sesin ózindey seske aylandıradı. Eger de bir ses aldında yamasa sońında qońsılas bolıp kelgen ekinshi sesti dál ózindey seske aylandırmastan, tek ayırım belgileri boyınsha ǵana ózine usatsa, bunday únleslik jartılay assimilyaciya boladı. Máselen, [jazda], [qısta], [talǵa], [atqa], [sezdi], [kesti] sózlerinde qatarlasıp kelgen túbir hám qosımtanıń shegarasındaǵı qońsılas dawıssızlardıń únlesiwi jartılay únleslikke mısal bola

aladı. Sebebi ol sózlerdegi qosımtalardıń birde únliden (da, ǵa, di), birde únsizden (ta, qa, ti) baslanıwı aldında kelgen túbirdiń aqırındaǵı dawıs-

sız sestiń dawıs qatnasatuǵın ses (únli, sonor, dawıslı) yamasa dawıs qatnaspaytuǵın ses (únsiz) ekenligine tikkeley baylanıslı boladı.

Dawıssızlardıń tolıq únlesligine qaraǵanda olardıń bir jaqlı únlesligi kóbirek ushırasadı. Bunday únleslik qaraqalpaq tilinde kóbirek dawıstıń qatnası boyınsha ushırasadı. Al siyreklew jaǵdayda dawıssız sesler jasalıw ornı boyınsha da únlesip keledi.

Dawıssızlar únlesligi tek dórendi sózlerdiń qurılısındaǵı morfemalardıń shegarasında ǵana bolıp qoymastan, házirgi qaraqalpaq tilinde túbir dep sanalıp júrgen sózlerdiń ortasında da ushırasadı. Mısalı: [eshki], [eski], [qáste], [kepshik], [toqta] sózlerinde eki únsiz dawıssız [jezde], [mezgil], [gewde], [ǵarǵa], [dombıq], [qumbız], [qırǵıy] sıyaqlı sózlerde eki únli yamasa sonor menen únli dawıssızlar qatar kelip, dawıstıń qatnası jaǵınan únlesip tur. Biraq bunday nızamlılıq mudamı saqlana bermeydi. Ásirese sonor dawıssızlar únli dawıssızlar menen birge únsiz dawıssızlar menen de qatara kele beredi. Mısalı: [yeski], [kelte], [qamshı], [gúrtik], [artıq], [qartan], [ıqlas], [jırtıq], [kewsen], [tańsıq], [balta], [altı], [arqan] hám t.b. Solay etip sonor dawıssızlar dawıslılarǵa usap únliler menen de únsiz dawıssızlar menen de jumsala beredi.

107

Jumsalıw izbe-izligi aldıńǵı sestiń sońǵı seske yamasa sońǵı sestiń aldıńǵı seske tásir etip, óz ara únlesip keliwine baylanıslı morfemalardıń shegarasındaǵı irgeles sesler únlesligi eki túrli boladı: ilgerili

tásir hám keyinli tásir. Bir sózdiń qurılısında yamasa sóz benen sózdiń shegarasında qońsılas seslerdiń aldıńǵısınıń sońǵısın artikulyaciyalıq jaqtan ózine usatıwı yamasa dál ózindey seske aylandırıwı ilgerili tásir (progressiv assimilyaciya), kerisinshe, sońǵı sestiń aldıńǵı sesti ózine usatıwı yamasa dál ózindey seske aylandırıwı keyinli tásir (regressiv assimilyaciya) boladı.

Ilgerili tásirge ushıraytuǵın sesler morfemanıń shegarasındaǵı sesler bolıp, olar tiykarınan dawıstıń qatnası jaǵınan hám jasalıw ornı boyınsha únlesip keledi. Sózdiń aqırı únsiz dawıssızǵa tamamlansa, oǵan qosılatuǵın qosımta únsiz dawıssızdan baslanadı. Al sózdiń aqırı dawıs qatnasıwı arqalı jasalatuǵın sesler bolǵan únli, sonor dawıslılardıń bi-

rine tamamlansa, onda onnan únli yamasa sonor dawıssızdan baslanǵan qosımta qosıladı. Bunday únleslikke qaraqalpaq tilindegi seplik hám betlik jalǵawlarınıń kóp variantlarda jumsalıwı ayqın mısal bola aladı.

Iyelik sepliginiń jalǵawlarınan [tıń], [tiń] únsiz dawıssız seslerge tamamlanǵan sózlerge, [dıń], [diń] jalǵawları únlilerge hám awızlıq sonorlar bolǵan [y], [l], [w], [r] seslerine tamamlanǵan sózlerge [nıń], [niń] jalǵawları dawıslılarǵa hám murınlıq sonorlar bolǵan [m], [n], [ń] seslerine tamamlanǵan sózlerge jalǵanadı. Barıs sepliginiń jalǵawlarınan [qa], [ke] únsiz dawıssızlarǵa tamamlanǵan sózlerge, [ǵa], [ge] jalǵawları basqa barlıq dawıssızlarǵa hám dawıslılarǵa tamamlanǵan sózlerge, al [a], [e] tartımnıń birinshi hám ekinshi betiniń jalǵawları jalǵanǵan sózlerge, [na],

[ne] tartımnıń úshinshi betiniń jalǵawı jalǵanǵan sózlerge qosıladı. Tabıs sepliginiń jalǵawlarınan [tı], [ti] aqırı únsiz dawıssızlarǵa tamamlanǵan sózlerge [dı], [di] jalǵawları únli dawıssızlarǵa hám sonorlarǵa

tamamlanǵan sózlerge, [nı], [ni] dawıslılarǵa tamamlanǵan sózlerge, [n] tartımnıń úshinshi betiniń jalǵawı jalǵanǵan sózlerge qosıladı. Shıǵıs sepliginiń jalǵawlarınan [tan], [ten] aqırı únsiz dawıssızlarǵa, [dan], [den] dawıssızlarǵa, únlilerge hám awızlıq sonorlar bolǵan [y], [l], [w], [r] seslerine tamamlanǵan sózlerge, [nan], [nen] murınlıq sonorlar bolǵan [m], [n], [ń] seslerine tamamlanǵan sózlerge hám tartım jalǵawı jalǵanǵan sózlerge qosıladı. Orın sepliginiń jalǵawınan [ta], [te] aqırı únsiz dawıssızlarǵa ta-

Atlıq sózler betlengende sózdiń aqırı únsiz dawıssızlarǵa tamamlansa, birinshi hám ekinshi bette únsizlerden baslanatuǵın [pan], [pen], [sań], [seń] jalǵawları, únlilerge tamamlansa, birinshi bette únli dawıssızdan baslanatuǵın [ban], [ben] jalǵawları, sózlerdiń aqırı dawıslıǵa yamasa sonorlarǵa tamamlansa, birinshi bette sonordan baslanatuǵın [man], [men] jalǵawları qosılıp únlesip keledi. Sózdiń aqırı únlige, sonorǵa yamasa dawıslıǵa tamamlansa da, ekinshi bette únsizden baslanǵan [sań], [seń] jalǵawları jalǵanıp, olar óz ara únlespeydi. Sonday-aq [s], [sh] seslerinen baslanǵan basqa qosımtalar da ózleriniń aldında kelgen sesler menen dawıstıń qatnası boyınsha únlespeydi.

Mısalı:

I. b. kóppen, azban, sawman, shopanman, ermen, suwshıman; II. b. kópseń, azsań, sawsań, shopansań, erseń, suwshısań;

únsizden baslanǵan [tım], [tim], [tıń], [tiń], [tı], [ti] jalǵawları jalǵanadı:

únli, sonor hám dawıslıǵa tamamlanǵan sózge únliden baslanǵan [dım], [dim], [dıń], [diń], [dı], [di] jalǵawları jalǵanadı. Mısalı:

I. b. taptım, estim, jazdım, aldım, tańdım, basladım;

sóziniń sońındaǵı sesi menen, sonday-aq kómekshi sózler dizbeklesip keletuǵın sóziniń sońındaǵı sesi menen hám sóz dizbegindegi sózlerdiń shegarasındaǵı qońsılas sesler óz ara bir-biri menen únlesip keledi.

Sózdiń sońındaǵı sestiń oǵan qosılatuǵın suffikstiń basındaǵı qońsılas sesti dawıstıń qatnası jaǵınan ózine usatıp, únlesip keliwine

bir neshe faktler keltiremiz: [ma], [me], [ba], [be], [pa], [pe] formaları atlıq jasawshı suffiks xızmetinde jumsalǵanda yamasa feyildiń bolımsız túrin jasaǵanda, qosılatuǵın sóziniń sońǵı sesine qaray birde [ma], [me], birde [ba], [be] hám t.b. túrinde jalǵanadı: [ma], [me]-dawıslılarǵa hám awızlıq sonorlarǵa, [ba], [be]-únlilerge hám murınlıq sonorlarǵa, [pa], [pe] únsizlerge tamalanǵan sózlerge qosıladı. Mısalı: [salma], [súzbe], [tańba], [ısıtpa], [birlespe] sıyaqlı sózler atlıq yamasa feyil xızmetinde jumsalǵanda, atalǵan qosımtalar qosılatuǵın sóziniń sońǵı sesine baǵınıp únlesedi; [qı], [ki],

[ǵı], [gi]; [qısh], [kish], [ǵısh], [gish] atlıq hám kelbetlik jasawshı suffiks-

109

ler xızmetinde jumsalǵanda únsiz seslerge tamamlanǵan sózge únsizden baslanǵan [qı], [ki], [qısh], [kish],basqa seslerge tamamlanǵan sózlerge únliden baslanǵan [ǵısh], [gish], [ǵı], [gi] formaları qosıladı. Mısalı: [ashıtqı], [túrtkú], [kergi], [gúzgú], [azańǵı], [aldıńǵı], [artqı], [tergish], [alǵısh], [sez-

gish], [sanaǵısh] hám t.b; [maq], [mek], [baq], [bek], [paq], [pek] atlıq hám háreket atı feyilin jasawshı affiksleriniń [paq], [pek] forması únsiz dawıssız-

larǵa tamamlanǵan sózlerge qosıladı; [baq], [bek] únlilerge hám murınlıq sonorlarǵa tamamlanǵan sózlerge qosıladı; [maq], [mek] awızlıq sonorlar hám dawıslılarǵa tamamlanǵan sózlerge qosıladı. Mısalı: [batpaq], [toqpaq], [qaqpaq], [dizbek], [quymaq], [sırmaq], [ilmek], [qarmaq], [aytpaq], [túrtpek], [qazbaq], [sezbek], [tońbaq], [kómpek], [saqlanbaq], [jaymaq], [tapsırmaq], [almaq], [islemek], [jawmaq] hám t.b.; [day], [dey], [tay], [tey], [gır], [gir], [qır], [kir] sıyaqlı kelbetliktiń suffiksleri de qosılatuǵın sóziniń sońǵı sesine

qaray, yaǵnıy sońǵı sesi únsiz bolsa únsizden baslanatuǵın [tay], [tey], [qır], [kir] al basqa sesler bolsa [day], [dey], [ǵır], [gir] formaları qosıladı. Mı-

salı: polattay, mestey, ushqır, ótkir, maladay, muzday, kúndey, ózindey, sezgir, keskir. alǵır, ushqır t.b.

Joqarıda keltirilgen sózlerde ilgerili tásir dawıstıń qatnası boyınsha bolsa, sonıń menen birge túbir menen qosımtanıń shegarasında yamasa túbirdiń ortasında sesler jasalıw ornı boyınsha da ilgerili tásirge ushırap únlesedi. Buǵan tómendegi faktler dáliyil bola aladı: [sa], [se] affiksleri [sh] sesine tamamlanǵan sózge qosılsa, olar [sha], [she] bolıp aytıla-

dı. Mısalı: [ashsha], [ushsha], [keshshe]-aytılıwı; ashsa, ushsa, qashsa, keshse - jazılıwı.

Erinlik [w] dawıssızınıń tásirinen onıń sońında kelgen [ı], [i], [e] eziwlik dawıslıları sáykes erinlik bolıp aytıladı. Mısalı: [qawun],

[sawun], [táwúr], [sáwúr], [dáwot], [gewók] - aytılıwı; qawın, sawın, táwir, sáwir, dáwlet, gewek-jazılıwı.

Joqarıdaǵı mısallarda [s] sesiniń [sh] bolıp aytılıwı, [ı], [i], [e] sesleriniń [w] erinliginiń tásirinen sáykes [u], [ú], [o] bolıp aytılıwı jasalıw ornı boıynsha únlesiw boladı. Dawıstıń qatnası boyınsha [s], [sh] sesleriniń ekewi de únsiz dawıssızlar, al [w], [ı], [i], [e] sesleriniń hámmesin aytqanda dawıs qatnasadı.

Sonday-aq [menen], [benen], [penen]; [da], [de], [ta], [te]; [ma], [me], [ba], [be], [pa], [pe] kómekshi sózleriniń dáslepki sesiniń hár túrli bolıwı dawıs-

sızlar únlesligine baylanıslı. :nsiz dawıssız seske tamamlanǵan sózge únsizden baslanatuǵın variantı, al qalǵan seslerge tamamlanǵan sózlerge únli hám sonorlardan baslanǵan variantları dizbeklesedi. Mısalı: at penen,

at ta, at pa, qız benen, qız da, qız ba, tóri menen, tóri de, tóri me, jer menen, jer de, jer me, ay menen, ay da, ay ma hám t.b.

Sóz dizbeginiń komponentleriniń shegarasında turǵan sesler óz ara únlesip keledi. Anıǵıraq aytqanda, sóz dizbeginiń birinshi sıńarı únli, so-

nor yamasa dawıslıǵa tamamlansa, ekinshi sıńarınıń basında kelgen únsiz [q/k] foneması sáykes únli [ǵ/g] fonemasına aylanıp aytıladı. Mısalı:

110

alaǵashar (ala qashar), aqpaǵulaq (aqpa qulaq), tezgúnde (tez kúnde), jerǵabısıw (jer qabısıw), alaǵanat (ala qanat) hám t.b. Bunday sóz dizbeklerindegi sózlerdiń ádettegi seslik qurılısı tolıq saqlanıp, bólek jazıladı.

Joqarıda keltirilgen mısallardan kóringenindey ilgerili tásir dawıs shımıldıǵınıń qatnasına baylanıslı boladı. Dawıs shımıldıǵı qatnaspaytuǵın sesler (únsizler) únsiz dawıssızlar menen, dawıs shımıldıǵınıń qatnasıwı arqalı jasalatuǵın sesler (dawıslı, sonor, únli dawıssız-

lar) dawıslı, sonor yamasa únli dawıssızlar menen tirkesip kelip, olar óz ara únlesedi. Sonday-aq geypara sesler jasalıw ornı boyınsha da ilgerili tásirge ushıraydı.

Sózdiń qurılısında yamasa sóz benen sózdiń shegarasında qońsılas seslerdiń sońǵısınıń aldıńǵısın artikulyaciyalıq jaqtan qanday da bir belgisi jaǵınan ózine usatıwın yamasa dál ózindey seske aylandırıwın keyinli tásir dep ataymız. Seslerdiń bunday keyinli tásiri regressiv assimilyaciya dep te aytıladı.1 Regressivlik assimilyaciya progressivlik assimilyaciyaǵa salıstırǵanda kópshilik túrkiy tillerde, sonıń ishinde qaraqalpaq tilinde de, qatań turaqlılıqqa iye emes hám kemirek ushırasatuǵınlıǵı belgili.2

Sońǵı ses aldıńǵı sesti dawıstıń qatnası jaǵınan (dawıs qatnasatuǵın ses, dawıs qatnaspaytuǵın ses), jasalıw ornı jaǵınan ózine usatıwı múmkin. Dawıstıń qatnası jaǵınan seslerdiń keyinli tásirge ushırawına tómendegi faktlerdi keltiremiz.

:nsiz dawıssız [q/k] fonemasına tamamlanǵan sózlerge dawıslıdan baslanǵan qosımta qosılsa, onıń juwan reńki bolǵan [q] dawıslınıń ıńǵayına kónip, únli [ǵ/g] fonemasınıń juwan [ǵ] reńkine, únsiz jińishke reńki bolǵan [k] únli jińishke [g] reńkine aynaladı. Mısalı: [jaq] - [jaǵı], [balıq] - [balıǵı], [shórok] - [shórógú], [júrók] - [júrógú], [shelek] - [shelegi], [aq] - [aǵıs], [jaq] - [jaǵa], [yek] - [yegiz] hám t.b.

Biraq [q/k] foneması sonor dawıssızlar menen birge dizbeklesken halda túbir sózdiń aqırında kelse, oǵan dawıslı sesten baslanǵan qosımta qosılǵan menen joqarıdaǵıday bolıp, únli [ǵ/g] fonemasına aylanbaydı. Mısalı: [xalıq] - [xalqı], [kórk] - [kórki], [bórk] - [bórki], [dańq] - [dańqı], [sarq] - [sarqıl], [gúńk] - [gúńkil], [qırq] - [qırqıs] hám t.b. Sonday-aq [t], [s], [sh] únsizleri de bul qáde tiykarında únlilerge aylanbaydı. Mısalı: [at]- [atı], [tas]- [tası], [shash]- [shashı] bolıp, olar ózgerissiz jumsaladı. :nsiz [p] sesine tamamlanǵan sózge dawıslıdan baslanǵan qosımta qosılsa, [p] sesi únli [b] sesine aylanadı, al [p] sesine tamamlanǵan sózge [yp], [ip] suffiksleri jalǵansa, onda [p] sesi sonor [w] sesine aylanadı. Mısalı: [qap] - [qabı], [sap] - [sabı], [jip] - [jibi], [sep] - [sebi], [jap] - [jabıs] hám t.b. Biraq [jelpi], [gúrpúldi], [serpil] usaǵan sózlerde [p] sesi dawıslı sestiń tásiri nátiyjesinde únli [b] sesine aylanbaydı. Buyrıq feyillerdiń aqırında

1Kononov A.N.Grammatika sovremennogo tureckogo literaturnogo yazıka ,M.-L., 1956,39-b; Щerbak A.M.Sravnitelnaya fonetika tyurkskix yazıkov, 105-b.

2Sonda.