Abatbay Dáwletov. Házirgi qaraqalpaq tili. Fonetika (2005)
.pdf
81
sıyaqlı bólimin payda etiw arqalı jasaladı (29-súwret)3. Solay etip sóylew aǵzaları [t] hám [sh] sesleriniń dizbegin aytqandaǵı jaǵdayǵa usaydı. Biraq dáslepki [t] tárizli bólegi aytılǵannan keyin jarılıw bolmaydı, al [sh] tárizli sesti dawam etiw menen tamamlanadı. Sońǵı juwısıńqı bólegi eki tosqınlıqlı boladı.
28-súwret. Dawıssız c(s) sesiniń rentgenogramması (juwısıńqı bólegi úzik sızıq).
Dawıssız [č] sesiniń jasalıw ornı [s] fonemasına qaraǵanda sál artıraqta. Bul [s] hám [č] birikpeleriniń sońǵı juwısıńqı bólekleriniń jasalıw ózgesheliklerine baylanıslı bolsa kerek; [s] hám [sh] sesleriniń artiku-
lyaciyalıq ózgesheligi qanday bolsa, [s] hám [č] sesleriniń sońǵı, juwısıńqı bólekleriniń artikulyaciyalıq jaqtan ayırmashılıǵı da tap sonday. Til ushınıń jaǵdayına qaray [s] - apikal, [č]- kakuminal til aldı dawıssız foneması dewge boladı.
29-súwret. Dawıssız ch (č) sesiniń rentgenogramması (juwısıńqı bólegi úzik sızıq).
Dawıs hám shawqımnıń qatnası jaǵınan bulardıń ekewi de únsiz bolǵanlıqtan dawıs qatnaspaydı, mudamı shawqım qatnasadı, hawa aǵımı kúshli boladı.
§32. Til ortası dawıssız fonemasınıń sıpatlaması
Házirgi qaraqalpaq tilinde birden-bir til ortası dawıssız foneması [y] bolıp tabıladı. Sonday-aq ol juwısıńqı, sonor, awızlıq fonema bolıp sanaladı.
Artikulyaciyalıq jaqtan [y] sesin aytqanda tildiń ortańǵı bólimi qattı tańlaydıń tusına kóterilip, tildiń eki qaptalı azıw tislerge hám olardıń túplerine jabısa otırıp, ortadan uzınsha sańlaq qaldırılıwı arqalı jasaladı. Tildiń aldıńǵı hám artqı bólimeri túsińki, al til ushı tómengi ti-
slerge tirelgenlikten, onı dorsal fonema dewge boladı. Dúńki kóriniske engen tildiń ortańǵı bólimi awız boslıǵın ekige bólip turadı.
Solay etip awızdıń aldı betinde kishirek, artında úlkenirek boslıqtı payda etedi. Erinler ashıq, biytárep halda turıp, jańǵırıq xızmetin atqarıwshı awız boslıǵınıń aldıńǵı shegarası aldıńǵı tisler boladı. Jumsaq tańlay kóterilip, murın jolın jawıp turadı (30-súwret).
3 Bul haqqında qarańız: Matusevich M. I. Sovremennıy ruskiy yazık. Fonetika. M., 1976, 144-146 b.b.
82
30-súwret. Dawıssız y sesiniń rentgenogramma hám palatogramması.
Dawıs hám shawqımnıń qatnası jaǵınan [y] sonor bolǵanlıqtan shawqımǵa qaraǵanda dawıs basımıraq qatnasadı. Bul fonemanıń sózdiń (hám buwınnıń) basındaǵı hám aqırındaǵı eki reńki ortasında úlken ayırmashı-
lıq bolıp, aqırındaǵı reńki dawıstıń basımıraq hám hawa aǵımınıń ólpeńirek shıǵıwı menen jasalıp, naǵız sonor fonemaǵa tán qásiyetke iye boladı. Al sózdiń hám buwınnıń basındaǵı reńki shawqımnıń basımıraq bolıwı arqalı jasalǵanlıqtan shawqım basımıraq boladı hám hawa aǵımı kúshlirek shıǵadı.
§ 33. Kishkene tillik-til artı dawıssız fonemalarınıń sıpatlaması
Dawıssız [ǵ/g], [q/k] - kishkene tillik - til artı, awızlıq shawqımlı fonemalar; [ǵ/g] - únli, [ǵ] -reńki juwısıńqı, [g] -reńki jabısıńqı; [q/k]- únsiz, jabısıńqı.
Artikulyaciyalıq jaqtan [ǵ/g] hám [q/k] dawıssız fonemalarınıń reńkleri jasalıw orınları jaǵınan úlken ayırmashılıqqa iye: [ǵ], [q] -kishkene tillik, [g], [k]- til artı. Bul fonemalar sáykes til artı reńkleri bolǵan bul fonemalardıń [g] hám [k] seslerin aytqanda tildiń artqı bólimi jumsaq tańlayǵa jabısıwı tildiń aldıńǵı bóliminiń túsińki halda bolıwı, til ushınıń sheginiwi, jumsaq tańlaydıń artqı dawamı bolǵan kishkene tildiń kóterilip, murın jolın jawıp turıwı arqalı jasaladı. (31-súwret). Al atalǵan dawıssız fonemalardıń [ǵ] hám [q] reńkleri tildiń kóterińki
31-súwret. Dawıssız k sesiniń rentgenogramma hám palatogramması.
halda turǵan artqı bólimine kishkene tildiń jaqınlasıwı (ǵ reńkin aytqanda) yamasa jabısıwı (q reńkin aytqanda), tildiń aldıńǵı bólimi túsińki halda bolıwı, til ushınıń taǵı da shegine otırıp aldıńǵı tislerden qashıqlasıwı, kishkene tildiń kóterilip, murın jolın jawıp turıwı arqalı jasaladı (32-súwret). Buwınnıń sıpatına qaray [ǵ/g], [q/k] dawıssızlarınıń hár biri tórt túrli reńkte jumsaladı; [ǵ, g, g'°, g°]; [q, k, q°, k°].
32-súwret. Dawıssız q sesiniń rentgenogramma hám palatogramması.
83
:nsiz [q/k] dawıssız foneması sózdiń ortasında, ádette eki dawıslınıń arasında juwısıńqı túrinde gezlesedi. Ásirese onıń kishkene tillik reńki bolǵan [q] kóbirek juwısıńqıǵa aylanadı. Solay etip únsiz kishkene tillik [q] óziniń bul qásiyet boyınsha únli kishkene tillik jubayı bolǵan [ǵ] sesine usaydı. Sonday-aq [q/k] foneması sózdiń aqırında fakultativ túrde birde jabısıwshı, birde jarılıwshı reńklerinde jumsaladı.
Dawıs hám shawqımnıń qatnası jaǵınan[ǵ/g] foneması shawqım hám dawıstan ibarat bolıp, hawa aǵımı ólpeń bolıwı hám dawıstıń basımıraq qatnası dawıslılardıń arasında kelgende anıǵıraq seziledi. Dawıssız [q/k] foneması únsiz bolǵanlıqtan hawa aǵımı pátli boladı hám barlıq fonetika-
lıq jaǵdaylarda da tek shawqım qatnasadı.
§ 34. Kishkene tillik dawıssız fonemalardıń sıpatlaması
Dawıssız [x] - kishkene tillik, juwısıńqı, awızlıq, shawqımlı fonema. Artikulyaciyalıq jaqtan bul fonemalar [ǵ] dawıssızına usaydı. Bulardıń ayırmashılıǵı [x] - únsiz, [ǵ] - únli. Tildiń kóterińki qáliptegi artqı bólimine kishkene tildiń artqı bólimi kóterińki halda turıp, murın jolın jabıwı arqalı jasaladı. Tildiń aldıńǵı bólimi túsińki, al til ushı shegi-
nińki halda boladı. Buwınnıń sıpatına qaray [x] foneması eki túrli reńkte jumsaladı: [x,x°]
Dawıs hám shawqımnıń qatnası jaǵınan [x] únsiz bolǵanlıqtan hawa aǵımı kúshli bolıp, ol tek shawqımnan turadı.
Dawıssız [ń]- kishkene tillik, murınlıq, jabısıńqı, sonor fonema. Artikulyaciyalıq jaqqtan kishkene til túsińki halda tildiń artqı bóli-
mine tirelip, awız jolın jawıp, murın jolı ashıq qaladı. Tildiń aldıńǵı bólimi túsińki, til ushı sheginińki halda boladı. (33-súwret). Solay etip, bul sesti aytqanda awız boslıǵında tosqınlıq jasalǵan menen hawa aǵımı jolınan irkinishsiz ótip turadı. Bul fonema jabısıńqı dawıssızlardıń ortasında birden bir jabısıwshı ses bolıp tabıladı. Buwınnıń sıpatına qaray [ń] foneması tórt túrli reńklerde jumsaladı: [ń, ń', ń°, ń'°].
33-súwret. Dawıssız ń sesiniń rentgenogramma hám palatogramması.
Dawıs hám shawqımnıń qatnası jaǵınan hawa aǵımı ólpeń, dawıs shawqımǵa qaraǵanda basım boladı. Bul ásirese dawıslılar arasında kúshlirek seziledi. Sózdiń aqırında hawa aǵımı kúshlirek hám shawqım basımıraq bolıwı múmkin.
§ 35. Kómekey dawıssız fonemasınıń sıpatlaması
84
Dawıssız [h] - kómekey (faringal), juwısıńqı, awızlıq, shawqımlı fonema.
Artikulyaciyalıq jaqtan [h] tutas tildiń túsińki jaǵdayında, tildiń túbi jutqınshaq diywalların jaqınlasıwı arqalı jasaladı. Awız boslıǵı-
nıń eń tarayıp, shawqım payda etiwshi ornı tildiń túbi menen jutqınshaqtıń artqı diywallarınıń aralıǵı boladı (34-súwret). Buwınnıń sıpatına qaray [h] dawıssız foneması tórt túrli reńklerde jumsaladı: [h, h', h°, h'°].
34-súwret. Dawıssız h sesiniń rentgenogramması.
Dawıs hám shawqımnıń qatnası jaǵınan bul dawıssızdıń aytılıwında dawıstıń qatnası jóninde ádebiyatlarda eki túrli pikir bar: birinshiden, [h] sesin únsiz1 dawıssız degen; ekinshiden, ızıńlı (biziń terminimiz boyınsha-únli) dawıssız degen pikirler ushırasadı. Eksperimental
maǵlıwmatlar tiykarında bul fonemanı únsiz dawıssız dep esaplawǵa boladı. Sebebi sózdiń basında hám aqırında únsiz al, sózdiń ortasında, ásirese, eki dawıslınıń arasında únli dawıssızǵa tán bolǵan kórinisti ańlaymız. Sonday-aq basqa únsiz dawıssızlardı aytqandaǵıdan hawa aǵımı pátli shıǵadı. Usı maǵlıwmatlar tiykarında, bizińshe, [h] sesin únsiz dawıssız fonemalar qatarına jatqarsaq, sonday-aq ol fonema sóz ortasında únli reńkine de iye boladı desek durıs boladı.
§ 36. Dawıssız fonemalardıń klassifikaciyası
Dawıssız seslerge berilgen artikulaciyalıq hám akustikalıq sıpatlamalar tiykarında qaraqalpaq tiliniń dawıssız fonemaların bir neshe toparlarǵa bóliwge boladı.
Ókpeden shıǵıp kiyatırǵan hawa aǵımına tosqınlıq jasawı ushın háreketsheń emes sóylew aǵzasına jaqınlasıwshı yamasa jabısıwshı aǵza háreketsheń sóylew aǵzası bolıp tabıladı. Kópshilik tillerdegi sıyaqlı dawıssız fonemalardıń jasalıw ornın háreketsheń sóylew aǵzalarınıń qatnası menen belgilewdi hám olardı jasalıw ornı jaǵınan sol háreketsheń sóylew aǵzalarınıń atı menen atawdı (máselen, til aldı, til ortası, til artı hám t.b.)
maqul kórdik. Bul dawıssız fonemalardıń jasalıw ornın anıǵıraq biliwge járdemlesedi. Sonıń menen birge dawıssızlardıń jasalıw ornın belgilewde basqasha pikirler de ushırasadı. Máselen, N.A.Baskakov dawıssız fonemalardıń jasalıw ornın háreket etpeytuǵın sóylew aǵzalarınıń atı menen atay-
1 Baskakov N.A. Karakalpakskiy yazık.
85
dı2 . K.Ubaydullaev háreketsheń hám háreket etpeytuǵın sóylew aǵzalarınıń atı menen atap, dawıssızlardıń jasalıw ornı jaǵınan qos erinlik, tislik,
til ushı, til aldı, til ortası, til artı, kómekey fonemaları dep bóledi3.
Joqarǵı eringe salıstırǵanda tómengi erin háreketsheń xızmet atqaradı. Sonlıqtan erinlik dawıssızlardı aytqanda háreketsheń sóylew aǵzası xızmetin tómengi erin atqaradı da, ol joqarǵı erin hám joqarǵı tisler háreket etpeytuǵın (passiv) sóylew aǵzası boladı. Tómengi erinniń joqarı eringe jaqınlasıwı yamasa jabısıwı arqalı qos erinlik (bilabial) dawıssızlar bolǵan [w], [p], [b], [m] fonemaları jasaladı. Al tómengi erinniń joqarǵı tislerge jantasıwı arqalı erinlik-tislik (labiodental) dawıs-
sızlar bolǵan [v], [f] fonemaları jasaladı. Solay etip tómengi erinniń joqarǵı erin menen joqarǵı tislerdiń ortasında payda etken tosqınlıǵı nátiyjesinde erinlik dawıssızlarǵa tán bolǵan shawqım dóreledi. Óziniń oǵada háreketsheńlik uqıbı nátiyjesinde til hám onıń ásirese aldıńǵı bólimi hár túrli formalarǵa enip, sáykes hár qıylı seslerdi payda etedi.
Til aldı dawıssız fonemalarınıń jasalıwında háreketsheń sóylew aǵzası xızmetin til ushı menen birlikte tildiń aldıńǵı bólimi atqaradı.
Til aldı dawıssızları [t], [d], [n], [l], [s], [z], [sh], [j], [r], [c], [č] fonemaları bolıp, olar tidiń aldıńǵı bólimi menen aldıńǵı tisler hám alveol aralıǵında jasaladı. Sonday-aq til aldı dawıssızlarınıń jasalıwında til
ushı ya tómengi tislerge tiyiwi, ya joqarǵı tislerdiń túbine tiyiwi, yamasa til ushın onnan da joqarıraqqa, qattı tańlayǵa qaray kóteriliwi múmkin. Til ushınıń jaǵdayına qarap qaraqalpaq tilindegi [s], [z] sesleriniń dorsal, [t], [d], [n], [l], [c] sesleriniń apikal, [sh], [j], [r], [č] sesleriniń kakuminal dawıssızlar ekenin anıqladıq.
Usı jerde aytıp ótetuǵın taǵı bir jaǵday, til aldı dawıssızlarınan [sh], [j] sesleri hám [c] birikpeli sesiniń ekinshi (s sıyaqlı) sıńarı eki tosqınlıqlı boladı. Colay etip [sh], [j], [č] dawıssızları eki tosqınlıqlı ekenligi menen sáykes [s], [z], [c] bir tosqınlıqlı seslerinen ayrılıp turadı.
Til ortası [y] fonemasın aytqanda háreketsheń sóylew aǵzası xızmetin tildiń ortańǵı bólimi atqaradı.
Til artı-kishkene tillik dawıssızlar bolǵan [q/k/x] hám [ǵ/g] sesleri eki fonema dógeregine jámlesedi: [q/k/x]-únsiz, til artı - kishkene tillik foneması dógeregine, [ǵ/g] -únli, til artı kishkene tillik foneması dógeregine jámlesedi. Bulardıń [k] hám [g] reńklerin aytqanda tildiń artqı bóli-
mi, al [q], [x] hám [ǵ] reńklerin aytqanda kishkene til háreketsheń xızmet atqaradı.
Sonday-aq [ń] dawıssızın aytqanda kishkene til, al [h] dawıssızın aytqanda tildiń túbi (kómekey) háreketsheń sóylew aǵzaları xızmetin atqara
2Baskakov N.A. Karakalpakskiy yazık. II t. M., 1952, 72-b.
3Ubaydullaev K. Házirgi zaman qaraqalpaq tili. Nókis, 1965, 45-b
86
otırıp, jasalıw ornı boyınsha [ń] kishkene tillik, [h] kómekey dawıssız foneması dep ataladı.
Dawıssız seslerdiń aytılıwında shawqımnıń qatnası olardıń jasalıw ornına baylanıslı ekenligi menen birge jasalıw usılına da, yaǵnıy tosqınlıqtıń túrlerine de baylanıslı boladı. Háreketsheń sóylew aǵzaları háreket etpeytuǵın sóylew aǵzalarına tiyiwi (jabısıwı) arqalı, jaqınlasıwı arqalı yamasa til ushınıń dirildewi nátiyjesinde hawa aǵımına tosqınlıq jasawı múmkin. Tosqınlıqtıń bunday túrleri dawıssız seslerge
tán bolǵan sáykes shawqımdı payda etedi. Jasalıw usılına qaray qaraqalpaq tili dawıssızları jabısıńqı, juwısıńqı hám dirildewik bolıp bólinedi.
Háreketsheń sóylew aǵzaları bolǵan astıńǵı erin, til, kishkene til ózleriniń tusındaǵı háreketsheń emes sóylew aǵzalarına tolıq jabısıwı arqalı ókpeden shıqqan hawa aǵımınıń jolın beklewi múmkin. Jabısıw payıtında ele ses dóretilmeydi. Tek murınlıq jabısıńqı dawıssızlar bolǵan [m], [n], [ń] seslerin aytqanda ǵana murın jolı ashıq turǵanlıqtan háreketsheń sóylew aǵzalarınıń jabısıwı waqtında da ses shıǵıp turadı. Awızlıq dawıslılardıń aytılıwında shawqım tosqınlıqtıń jazdırılıwı (ashılıwı) waqtında payda boladı. Jabısıńqı dawıssızlardıń jasalıwında jabısıw payıtınan sońǵı tosqınlıqtıń ashılıwı eki túrli jaǵdayda iske asadı. Birinshiden, háreketsheń sóylew aǵzası ózi nıq tiyip (jabısıp) turǵan háreket etpeytuǵın sóylew aǵzasınan birden ajırasıwı nátiyjesinde jarılıw pay-
da etip, jıynalıp turǵan hawa aǵımı pát penen sırtqa shıǵadı. Bunday jol menen jasalatuǵın jabısıńqı dawıssızlar [p], [b], [m], [t], [d], [n], [g], [k/q] sesleri. Al [ń] dawıssızınıń ózgesheligi - onı aytqanda jarılıw payda etiliwi shárt emes. Sonlıqtan basqa barlıq jabısıńqı dawıssızlar jarılıwıshı (eksploziv) bolsa, [ń] sesi jabısıwshı (imploziv) dawıssız boladı. Sózdiń aqırında barlıq dawıssızlar da implozov túrinde aytıla beriwi múmkin. Ekinshiden, háreketsheń sóylew aǵzası ózi nıq tiyip (jabısıp) turǵan háreket etpeytuǵın aǵzasınan birden ajırasıp ketpey, ásten ajıras-
ıwı arqalı ortada sańlaq payda etedi. Ol sańlaqtan hawa aǵımı kem-kem shıǵadı. Bunday jol menen jasalǵan dawıssızlar birikpeli (afrikat) dawıssızlar boladı. Olar orıs tilinen kirgen sózlerde jumsalatuǵın [c], [č] sesleri bolıp tabıladı. Solay etip dáslepki jabısıw payıtı birgelki
bolǵan jabısıńqı dawıssızlar jazdırılıw payıtı boyınsha jarılıwshı hám birikpeli bolıp bólinedi.
Háreketsheń sóylew aǵzaları tolıq jabıspay, jaqınlasıwı nátiyjesinde aralarında sańlaq qaldırılıp, ol sańlaqtan hawa aǵımı ótiw arqalı payda etilgen shawqımnan qaraqalpaq tiliniń juwısıńqı dawıssızları jasaladı. Hawa aǵımı awız boslıǵında tolıq jabılǵan tosqınlıqqa ushıramay, payda etilgen sańlaqtan úzliksiz shıǵıp turadı. Dóretilgen sańlaqtıń diywallarına hawa aǵımı súykeliwi nátiyjesinde juwısıńqı dawıssızlarǵa tán bolǵan shawqım jasaladı. Bunday juwısıńqı dawıssızlar qatarına [w],
[f], [v], [s], [z], [l], [sh], [j], [y], [x], [ǵ], [h] sesleri jatadı. Bul juwısıńqı dawıssızlar ózleriniń jasalıwında háreketsheń hám háreketsiz sóylew aǵza-
87
ları ortasında payda etilgen sańlaqtıń formasına qaray dóńgelek sańlaqlı hám jalpaq sańlaqlı bolıp bólinedi. Jalpaq sańlaqlı juwısıńqı dawıssızlardı aytqanda sóylew aǵzaları ortasında keńlew jazıq sańlaq payda etiledi. Dóńgelek sańlaqlı juwısıńqı dawıssızlardı aytqanda háreketsheń sóylew aǵzası óziniń barlıq keńligi (eni) boylap emes, al dál ortasında nawasha tárizli dóńgelek sańlaq dóretedi. Máselen, [v], [f], [y], [ǵ], [x] sesleri jalpaq sańlaqlılar, [s], [z] sesleri dóńgelek sańlaqlılar boladı.
Juwısıńqı dawıssızlardıń kópshiligi awız boslıǵınıń dál ortasınan sańlaq payda etiw arqalı jasaladı. Tek [l] sesin aytqanda ǵana sańlaq qaptaldan jasaladı. Til ushı hám til aldı aldıńǵı tislerdiń túbine tirelip, or-
tanı jawıp turǵanlıqtan, hawa aǵımı tildiń eki qaptalınan ótedi. Sonlıqtan [l] sesi qaptal juwısıńqı dawıssız boladı.
Qaraqalpaq tilinde [r] sesi birden-bir dirildewik dawıssız bolıp, ol hawa aǵımınıń qısımı nátiyjesinde tildiń ushı dirildi sıyaqlı terbelis-
ke kelip, hawanı bólip-bólip shıǵarıwı arqalı jasaladı.
Dawıssız seslerdiń jasalıwında shawqım menen dawıs qatnasatuǵını belgili. Bir topar dawıssızlar shawqım hám dawıstıń teńdey qatnasında, úshinshi topardaǵı dawıssız sesler shawqımǵa qaraǵanda dawıstıń basımıraq qatnası nátiyjesinde jasaladı. Dawıs hám shawqımnıń qatnası boyınsha dawıssız sesler shawqımlılar hám sonorlar bolıp bólinedi. Sonor dawıssızlar [m], [n], [ń], [l], [r], [y], [w] sesleri bolıp, olardı aytqanda shawqımǵa qaraǵanda dawıs basımıraq shıǵadı. Sonorlardı aytqanda dawıstıń basım bolıwı al, shawqımlılardı aytqanda shawqımnıń basım bolıwı sóylew aǵzaları tárepinen jasalatuǵın tosqınlıqtıń sıpatına baylanıslı bolsa ke-
rek. Sonor dawıssızlardı aytqanda tosqınlıqtı jeńip, awız yamasa murın boslıǵınan hawa aǵımınıń zárúrli sesti payda ete otırıp, sırtqa shıǵıwı ańsatıraq, al shawqımlılardı aytqanda tosqınlıq bekkemirek bolǵanlıqtan, kúshlirek basımdaǵı hawa aǵımı talap etiledi. Solay etip sonorlardı aytqanda hawa aǵımınıń ólpeń bolıwı, al shawqımlılardı aytqanda kúshli bolıwı aldıńǵılardıń «dawıslı», sońǵılardıń «shawqımlı» bolıwın támiyinleydi.
Sonor dawıssızlardıń ózleri de awızlıq hám murınlıq bolıp bólinedi. Murınlıq sonorlar [m], [n], [ń] sesleri bolıp, olardı aytqanda tosqınlıq awızda jasaladı da, murın jolı ashıq turıp, jańǵırıq xızmetin murın boslıǵı atqaradı. Sonıń menen birge jańǵırıq wazıypasın atqarıw
awız boslıǵınıń xızmetin de biykarlawǵa bolmaydı. Sebebi [m] sesiniń aytılıwında erinniń, [n] sesiniń aytılıwında til aldınıń, [ń] sesiniń aytılıwında kishkene tildiń tusında tosqınlıqtıń jasalıwı ol seslerdiń ayırmashılıǵın payda etedi. Solay etip awız boslıǵınıń hár jerinde bunday tosqınlıqlardıń jasalıwı menen jańǵırıq xızmetin atqarıwshı awız boslıǵınıń xızmeti ózgerip sáykes murınlıq seslerge tán bolǵan seslik ózgeshelikler dóreledi. Al [l], [r], [y], [w] sesleri awızlıq sonorlar bolıp, olardıń jasalıwında awız boslıǵı jańǵırıq wazıypasın atqaradı.
88
Shawqımlı dawıssızlar únli hám únsizler bolıp bólinedi. :nliler - [b],
[v], [d], [j], [z], [ǵ/g]; :nsizler - [p], [f], [s], [sh], [q/k], [x], [h], [c], [C]. Bulardıń ishinde tek dawıstıń qatnasıwı hám qatnaspawı arqalı jubaylasatuǵın dawıssızlar: [b]-[p]- [d]-[t]-[v]-[f]-[z]-[s]-[j]-[sh], [ǵ/g], [x/k].
Awız hám murın boslıqlarınıń jańǵırıq wazıypasın atqarıwı, jaǵınan da dawıssızlardı bóliwge boladı. Murınlıq dawıssızlar [m], [n], [ń] jasalıw ornı jaǵınan ózlerine jaqın dawıssızlar menen jubaylasadı: [m]- [b]-[p], [n]-[d]-[t], [ń]-[ǵ]-[q/x].
Solay etip artikulyaciyalıq hám akustikalıq maǵlıwmatlar tiykarında qaraqalpaq tiliniń dawıssız fonemaları jasalıw ornı jaǵınan, jasalıw
usılı jaǵınan, awız hám murın boslıqlarınıń jańǵırıq xızmetin atqarıwı boyınsha joqarıdaǵıday toparlarǵa bólinedi. Bulardı biz qaraqalpaq tili dawıssız frnemalarınıń kestesin dúziwde esapqa aldıq (3- keste).
Tiykarǵı fonetikalıq nızamlar
§ 37. Seslerdiń fonetikalıq ózgerisleri haqqında
Tildiń fonetikalıq sistemasın, onıń ishki seslik nızamların tereńirek biliw ushın seslerdiń sózlerdegi, sóz dizbegindegi, sóylew aǵımındaǵı túrli ózgerisleri jóninde ulıwma túsinikke iye bolıw kerek. Sózler óz ara baylanıslı bolǵan hám bir-birine tásir etip turatuǵın sesler jıynaǵınan turadı. Qaraqalpaq tilinde sózlerdiń qurılısında singarmonizm nızamı tiykarında oraylıq orındı dawıslı sesler tutadı. Dawıssız-
lar dawıslı seslerdiń tásiri arqalı belgili dárejede ózgeriske ushırap otıradı. Usınnan dawıssız seslerdiń túrli reńkleri kelip shıǵadı. Óz gezeginde dawıssız sesler de qońsılas dawıssızlarǵa tásirin tiygizedi.
Seslerdi birinen soń birin aytıw ushın sóylew waqtında sóylew aǵzaları tezlik penen háreket etedi. Bir sesti ayta baslaǵan waqıtta ekinshi sesti aytıwǵa sóylew aǵzaları qolaylasa baslaydı. Bir sesti aytıp tolıq tamamla- may-aq ekinshi sestiń artikulyaciyasınıń qabatlasıwınan qońsılas seslerdiń óz ara tásiri kelip shıǵadı. Mısalǵa [toń] sózin alsaq, [t] sesiniń aytılıwı waqtında-aq [o] sesin aytıwǵa erinler qáliplese baslaǵanlıqtan, t° erinlik reńkte aytıladı. [O] sesi tolıq aytılıp bolınbay-aq, murın jolınıń ashı-
lıp, [ń] sesin aytıwǵa sóylew aǵzaları ıńǵaylasadı. Sonlıqtan [o] sesiniń sońǵı bólimi murınlıq bolıp aytıladı. Ádette bul seslik ózgerisler tıńlawshılar tárepinen eskerilmeydi. Biraq waqıttıń ótiwi menen bunday seslik ózgerisler ótkirlesip, jańa fonemanıń payda bolıwına sebepshi bolıwı múmkin.
Qońsılas seslerdiń óz ara tásirinen olardıń kombinatorlıq ózgerisleri kelip shıǵadı. Seslerde bolatuǵın hár qıylı kombinatorlıq ózgerisler kópshilik tillerge ortaq sıpatqa iye bolıwı múmkin. Sonday-aq hár bir til-
89
diń, yamasa bir topar tuwısqan tillerdiń ózine tán ózgesheligine baylanıslı, seslik ózgerisleri boladı. Qaraqalpaq tilinde sóz ishinde, jumsalıw jaǵdayına qaray qaysı poziciyada (sózdiń basında, ortasında, aqırında), qanday buwında, túbir ya qosımtada, morfemalardıń shegarasında jumsalıwına qaray, sózler aralıǵında jumsalıwına qaray yamasa intonaciyalıq emocional ózgesheliklerge baylanıslı sesler azlı-kópli ózgerislerge ushırap aytıladı. Bunday fonetikalıq jaǵdaydardan ǵárezli halda payda bolǵan seslik ózgerisler seslerdiń poziciyalıq ózgerisleri delinedi.
Seslerdegi ayırım ózgerisler - seslerdiń almasıwı, orın almasıwı, fonetikalıq jaǵdaylardan ǵárezsiz bolıwı múmkin. Mısalı: samal-shamal, salı-shalı, salǵam-shalǵam, ǵarrı-qarrı, ǵarǵa-qarǵa, jamǵır-jańbır, buydaybiyday, jigirma-jiyirma, digirman-diyirman sıyaqlı sózlerde s-sh, ǵ-q, ǵ-ń, uw-iw sesleriniń almasıp aytılıwı, aylanıw-aynalıw, awhal-ahwal, japıraqjarpaq, topıraq-torpaq, sózlerinde ayırım seslerdiń orın almasıwı fonetikalıq jaǵdayǵa baylanıslı emes. Bul sıyaqlı fonetikalıq sebeplersiz payda bolatuǵın seslik ózgerisler seslerdiń spontanlıq ózgerisleri delinedi.
Sóylew aǵzalarında bolatuǵın usınday seslerde túrli ózgerislerdiń sebebinen singarmonizm, metateza, redukciya, eliziya hám t.b. fonetikalıq qubılısları kelip shıǵadı. Solay etip bunday fonetikalıq seslerdiń dara turǵanında emes, al olardıń sózde, sóz dizbeginde jumsalıwı menen júzege asadı.
§ 38. Singarmonizm - qaraqalpaq tiliniń tiykarǵı seslik nızamı
Sóz qurılısındaǵı seslerdi jámlestiretuǵın hám shólkemlestiretuǵın sonday-aq sózlerdi tanıwǵa hám mánilerin ayırıwǵa xızmet etetuǵın,solay etip sózdiń tutas tulǵasın qáliplestiretuǵın túrkiy tillerdegi sózdiń ózegi singarmonizm bolıp tabıladı. Ol bir buwınlı sózlerge de, kóp buwınlı sózlerge de tán bolǵan fonetikalıq qubılıs. Burınǵı qáliplesken dástúr boyınsha singarmonizm degende eki yamasa kóp buwınlı sózlerdegi dawıslılardıń tańlay hám erin únlesligin, bolmasa túbir menen qosımtalardaǵı dawıslılardıń únlesligin túsinetuǵın bolsaq, endi sózdiń neshe buwınlı bolıwına yamasa morfologiyalıq jaqtan ápiwayı ya quramalı ekenligine qaramastan singarmonizm degennen buwın qurlısındaǵı hám buwınlar aralıǵındaǵı barlıq seslerdiń únlesligin túsiniwimiz kerek. Sonda ǵana til-
degi singarmonizmniń tábiyatı menen atqaratuǵın xızmetine hár tárepleme durıs baha beriwge boladı.
Tiykarǵı hám baslı fonetikalıq qubılıs bolıw menen birge singarmonizm grammatikaǵa da baylanıslı. lingvistikalıq universal kubılıs bolıp tabıladı. Buǵan guwa retinde túrkiy tillerdegi sonıń ishinde qaraqalpaq tilindegi kópshilik qosımtalardıń eki yamasa kóp variantlı bolıp keliwin, bárinen de burın olardıń juwan hám jińishke varinatlarda jumsa-
90
lıwın kórsetiwge boladı. Bul singarmonizmniń tek bir kórinisi ǵana bolıp tabıladı. Sonıń menen birge singarmonizm bir buwınlı yamasa kóp buwınlı sózlerde de, túbir yamasa dórendi sezlerde de, seslerdi óz ara bekkem jámlestirip, birgelikli túrge endirip otıradı. Solay etip singarmonizm tutas sózlerdiń qurılısında bolatuǵın fonetikalıq qubılıs. Ol pútin sózdiń fonetikalıq kelbetin quraytuǵın barlıq seslerdiń sonıń ishinde dawıslı-
lardıń da, dawıssızlardıń da tembrlik jaqtan birgelki bolıwın támiyin etetuǵın supersegmentlik qubılıs bolıp tabıladı.
Túrkiy tillerdiń ózinshelik ózgesheligin kórsetetuǵın baslı hám tiykarǵı fonetikalıq qubılıslardıń biri bolǵanlıqtan singarmonizmdi
birde bir tyurkolog ilimpazdıń eskermewi hám esapqa almawı múmkin emes. Sonlıqtan da singarmonizm qubılısı kóp jıllardan berli ilimpazlardıń
dıqqatın awdarıp keldi. Soǵan qaramastan usı dáwirge shekem bul máseleniń sóz etiliwinde lingvistikalıq ádebiyatlarda hár túrli kóz qaraslardıń, hát-
teki pútkilley qarama-qarsı pikirlerdiń bar ekenligin joqarıda ádebiyatlarǵa sholıw jasawda kórdik. Kópshilik jaǵdayda izertlewshiler túrkiy tillerde, sonıń ishinde qaraqalpaq tilinde de singarmonizmniń tiykarǵı fone-
tikalıq qubılıslarınıń biri ekenin, tutas sóz ya birgelki juwan ya birgelki jińishke bolıp aytılatuǵınlıǵın, túbirge qosılatuǵın qosımtalar-
dıń da sáykes túrde únlesip keletuǵının dizimge alıwdan aspadı.
Qaraqalpaq tilinde jumsalıp júrgen «singarmonizm» hám «assimilyaciya», sonday - aq «dawıslılar únlesligi» hám «dawıssızlar únlesligi» terminlerine anıqlıq kirgiziw kerek. Qaraqalpaq til biliminde dawıslılar únlesligin singarmonizm menen, al dawıssızlar únlesligin assimilyaciya menen almastırıp qollanıp júr. Shınında dawıslılar únlesligi de, dawıs-
sızlar únlesligi de sonday aq dawıslılar menen dawıssızlar ortasındaǵı únleslik te, qullası, pútin sózdiń qurlısındaǵı barlıq seslerdiń óz-ara iykemlesip keliwi singarmonizm dep sanalıw kerek. Sonda singarmonizm bir buwınlı yamasa kóp buwınlı sózlerdiń qurlısındaǵı bolatuǵın hámme únlesliklerdi qamtıydı. Dástúrli túsinik boyınsha dawıslılar únlesligi sheklengen fonetikalıq jaǵdaylardı óz ishine aladı. Eger dawıslılar únlesligi eki yamasa onnan kóp buwınlı sózlerdiń qurlısındaǵı dawıslılar-
dıń birgelki juwan yamasa birgelki jińishke, sonday-aq birgelki erinlik yamasa birgelki eziwlik bolıp keliwin óz ishine qamtıydı desek, dawıssızlar únlesligi degennen ádette túbir menen qosımtanıń, qosımta menen qosımtanıń shegaralas sesleri arasındaǵı únleslikti túsinsek, bulardan tısqarı buwın qurılısındaǵı qatań hám turaqlı túrde ushırasatuǵın únleslik - dawıslı menen dawıssızdıń ortasındaǵı únleslik joqarıda aytılǵan únlesliklerdiń (dawıslılar únlesligi, dawıssızlar únlesligi) hesh qaysısına kirmey qaladı. Bunıń ústine sóz dizbeginiń qurlısındaǵı jeke sózlerdiń shegarasındaǵı sesler ortasında bolatuǵın únleslikti qaysısınıń qatarına (dawıslılar únlesligine me, dawıssızlar únlesligine meW) jatqaratuǵınımız da biymálim bolıp qaladı. Mine, bul jaǵdaylar qaraqalpaq tilinde sesler únlesligi túsinigin qayta qarap shıǵıwdıń zárúrligin kórsetedi.