Gúrrińler, shıǵarmalar
.pdfbárha ala-qarańǵı bolıp turatuǵın kishkene, edeni jer ójirege qamap taslayman. Bul ójireniń ishinde xojalıqtıń balta-shot, júwen-arqan qusaǵan olay-pulayları turadı. Shıńǵıstı soǵan qamap, ózim oynap ketemen. Ol dáslep qapını qolına túsken nárse menen uradı, úyde birew bolsa qapını ashıp, onı qutqarıp aladı. Al, eger úyde adam bolmasa, Shıńǵıs qarańǵı ójirede qapınıń aldında jılap tura beredi.
Jamalatdin úyinde jalǵız bala. Onıń anası ólgennen soń ákesiniń alǵan hayalı bala tuwmadı. Ákesi bólim baslıǵı. Ol azanda saat jetilerde polutorka mashinasına minip, úyinen shıǵıp ketkennen, kúni boyı paxta atızlardı aralap, bir jerlerde túsligin qılıp, awır jatarda qaytadı.
(Dawamı bar).
331
«BES JULDÍZLÍ» ALMALAR
Dawamı.
Ol óziniń ata-anasınıń turmısın kóz aldına keltirip kóredi. Ákesi qansha hiyleker, artistligi basım bolmasın, ol anası menen júdá ǵana tatıw edi. Esikten kirgennen hayalın izlep kiredi. Geyde ákesi kimlergedur ashıwlanıp sóginip sóyleydi. Anası bolsa, eri sókken adamnıń kim ekenin bilmese de erine bolısıp, onı sırtınan ǵarǵapsileydi. «Qoy, itibar berme, ondaylar seniń tabanıńa da turmaydı» dep erin jubatqan boladı.
Tilewxan jumısında birge isleytuǵın eri menen hayalın kórip te hayran qaladı. Sálpál qolı bosadı degennen ekewi tabısıp, gúńk-gúńk áste dawısta sóylesip turǵanı. Haw, mınaǵan ne bále kelgen, dep erine qarap gijinedi. Yarım jıldan berli bir ret te ashılısıp sóylesip kórmedik. Qurıp ketsin bunday suwıǵan astay bolǵan ishteysiz turmıs. Men bul «gúńelek»ke shıday almayman. Ol qurdas jeńgesi Saraǵa másláhát saldı.
– Ómirimshe onıń menen usılay jasaytuǵın bolsam, házirden qoyǵanım jaqsı. Bir awız ya jaman, ya jaqsı sózi bolmasa. Men ne oǵan arzımayman ba? – Tilewxan shıday almay jılamsıradı. Yaki bir umıta almay júrgen súyiklisi bar ma eken?
Sara oylanıp qaldı.
–Sen náwbetshilik etken kúni seni izley me?
–Men ózim, búgin náwbetshimen dep eskertip qoyaman.
–Ata-anańdikine barıwǵa qarsılıq ete me?
–Yaq, únsiz ǵana basın iyzep qoyadı qaǵazǵa úńilip otırıp, – dedi.
Endi Saranıń ashıwı keleyin dedi.
– Seniń barı-joǵıńa itibarsız eken. Endigi ret náwbetshilikke aytpay ket, erteńine de úyińe barmay ata-anańdikine ketip qal. Úshinshi kúni de úyińe barma, bizikine kel. Men qonaqqa shaqırǵan bolaman.
Tilewxan «qalay bolar eken» dep qurdasınıń betine oylı qarap turdı.
–Maqul ma, nege úndemeyseń? Tilin jutıp qoyıw saǵan da bayıńnan ótken be?
–Maqul, – dedi Tilewxan ızalanıp kúlimsirep.
332
Ol náwbetshi kúni eri telefon etip «qayaqtasań?» dep soramadı. Ol náwbetshilikti tapsırıp bolǵansha biytaqat boldı. Azanda Sara qońıraw etti:
− Ne qıldı, izledi me?
Tilewxan jılap jiberdi:
–Yaq!
–Yaqshı, búgin keshte taksige min de ata-anańdikine ket. Qaramaǵannıń qatını ketedi.
Túske taman keshe náwbette turǵan sanitarka oǵan hawlıǵıp keldi.
– Meni keshirińiz, Tilewxan Bekbaevna, keshe erińiz qońıraw etip edi. Siz tuwdırıw zalında edińiz, ayta almadım. Keyin basa-bas bolıp umıtıp ketippen.
Tilewxan ózi bilmegen halda sanitarkanı qushaqladı.
– Zıyanı joq, sińlim.
Ol jumıstan shıǵıp ata-anasınıń úyine ketti. Bul jerde onı balalıqtaǵı hár qıylı eske túsiriwler qıynap, úyine qaytqısı kele berdi. Kúyewinen qońıraw bolsa qaytpaqshı edi, ol tım-tırıs. Azanda jumısqa bardı. Tuwıw zalına kirip atırıp miyi aylanıp, shayqalıp ketti. «Qoy, ózimdi búytip oylana berip kesel qılmayın».
–Búgin tuwılǵan kúnim, – dedi akusherkası, qızlarǵa keshte úyde otıramız desem «jumıstan keyin úyge barmasaq bolmaydı» dep hámmesi qarsı boldı. Túslikte kúyewim balıq quwırdaq penen gril ákeledi, jaqsıraq vinom da bar, – dedi Tilewxannan ruxsat soraǵanday etip erkelep mirát etip.
–Meyli, usı jerde bir saat otıramız, eger «srochnıy rod»lar kelip qalmasa…
Tilewxannıń balıq quwırdaqtı esitip awzınıń suwı keldi. Burın balıqtı onsha jaqsı kórmeytuǵın edi. Demde tús boldı. Olar bas medsestranıń xanasına jıynaldı. Stol tańsıq awqatlarǵa sıǵasıp tur edi. Ol birinshi balıqtı izledi, qıp-qızıl etip quwırılǵan kespeler úyiwli turǵan badiyaǵa jaqın otırdı. Iri súyekli bir kespeni qolına aldı. Endi awzına salmaqshı edi, paxta mayınıń iyisi kewilin aynıtıp jiberdi. Ol «woo» dep jiberip, awzın basıp sırtqa juwırıp shıqtı. Ol uzaq qayt qıldı. Eki kúnnen berli anaw «úndemesti» oylayman dep hesh nárse jemegen ekenmen-aw, dep oyladı. Ol ishke kirgende qızlar jımıńlasıp bir-birine qarastı.
«Sizler oylaǵan nárse emes, – degisi keldi de, vinodan quy» dedi ishkenshe asıǵıp. Qolına alǵan bokaldı simirip ishti. Kimdur qolına tawıqtıń bir ayaǵın uslattı.
333
«Almadan ber» dedi tawıqtıń ayaǵın dasturxanǵa qoyıp. Ol jáne toltırıp ishti. Házir tórtinshi almanı ǵırshıldatıp jep otırsa da jáne vazadaǵı qalǵan almaǵa qolın uzattı.
Ákesiniń házirgi taza jayınıń ornındaǵı Uzaqbaylar otırǵan góne jaydıń aldında «bes juldızlı» maydaraq qant almalar bolatuǵın edi. Joqarısında qalǵan eń sońǵı almaǵa shekem Uzaqbayǵa aldırıp jeytuǵın edi. «O, Uzaqbay, qánekey sen Baxıttıń ornında bolǵanıńda men dúnyadaǵı eń baxıtlı hayal bolar edim!». Ol vinonıń gúzege uqsas sulıw ıdısın uslap ózine quymaqshı edi, qasındaǵı sanitarka qolın usladı.
Jumıstamız, apa, keshiriń!
Áytewir sol kúni jumıs tınısh boldı. «Srochnıy rod»lar da kelmedi.
Keshte Sara qońıraw etti.
– Tuwra úyge kele ber, – dedi.
Ol kelgende úyde basqa qonaqlar da bar edi. Dasturxan bezetiwli. Jigitlerdiń birewi onıń paltosın sheship ilip qoyıp, húrmet penen stolǵa ákeldi. Oǵan kishkene jıltır chaynikte sútli qara shay ákelip edi, ishkisi kelmedi. Pármana bolıp turǵan jigit oǵan kók shay quyıp berdi. Ol keseni alıp atırıp jigitke qaradı. Onıń shıraylı kelbeti tanıstay kórindi. Dasturxandaǵı onıń aldına jaqınlatıp qoyılǵan bir tarelka qırmıshtan aq maydıń iyisi kelip, kewilin aynıttı. Ol loqsıp jiberiwden qorqıp ornınan turdı. Saranıń qasına asxanaǵa kelip, «járdem kerek pe?» dedi. «Yaq yaq, otıra ber» degenine qaramay, muzlatqıshın ashtı.
– Ayranıń joq pa? – dedi.
Sara yarımı qalǵan shampan vinosın alıp, tıǵının ashtı.
– Ayrannıń ornın basadı.
Ol keseni lim-lim etip toltırıp simirdi. Kewil aynıǵanı basılıp, aynadan sırtqa qaradı. Uzın plashınıń jaǵasın kóterip, shlyapasın basıp kiyip kiyatırǵan uzın boylı erkekti tómen qarap kiyatırsa da Baxıt ekenin tanıdı.
–Ol keldi, – dedi Saraǵa. Sara qolın juwıp sırtqa qaradı.
–Baǵana seni sorap qońıraw etip edi, «bizikinde» dedim. Kele bersin, úyge kirmey turıp bir duzlayın. Kim bolıptı, iyrek-tiyrek sızıqlar sızıp otırǵan arxitektor Baxıt?! Ol kimseń, Bekbay Mámbetovichtiń qolı shıpalı ginekolog qız Tilewxanǵa úylengen. Qádirin bilsin!
334
Esiktiń sırtqı qońırawı sıńǵırladı.
− Házir! – dep dawısladı Sara. Sen ornıńa barıp otır. Anaw xoshamet qılıp júrgen jigitke qarsılaspa. Qorqpa, ol seniń erli hayal ekenińdi biledi.
Tilewxan biraz turıp aynadan qaradı. Sara qolların sermep-sermep sóylep tur. Shaması, Baxıttı tergep atır. Jigit awzın ashpastan tómen qarap tur.
Tilewxan zalǵa kirgende qonaqlar táwir-aq qızısıp qalǵan edi. Xoshetgóy jigit oǵan jutıp jibergendey kishkene sulıw kesede konyak berdi.
– Vinodan, – dep sıbırladı Tilewxan.
Jigit oǵan vino yarımlatıp quyılǵan uzın fujerdi berdi. Usı waqıtta Baxıt kirip keldi. Sálemlesip, kórsetilgen orınǵa otırdı. Hesh kim menen asqatıq bola bermeytuǵın úndemes jigit kirip, átirapqa biraz únsizlik shókti. Únsizlikti Tilewxannıń qasındaǵı jigit buzıp, hámmeni jaqsı sózler menen tilekler aytıp ishiwge qıstadı. Kelinshekke stolǵa qaytıp qoyǵan fujerin jáne uslattı.
– Qánekey, búgin tuwılǵan kúni belgilenip atırǵan qızalaqtay shaqqan, ózińizdey gózzal bir qızdı dúnyaǵa keltiriwińiz ushın!
Bul tilek júdá orınlıday edi. Tilewxan vinonı júdá shıraylı qılıp iship jiberdi.
Awqat ákelinip, onnan awız tiygen qonaqlardıń asıǵısları qaytıp basladı. Tilewxanǵa pármana jigit «awqattan alıń, nege hesh nárse jemey otırsız?» dep qıstastırdı. Ol awqatqa qaramastan, almalardıń tańlap turıp birewin aldı. Qonaqlar ketip, eń keyninde Tilewxan menen Baxıt qaldı. Sara biykesh-dostın túrtti. Olar dizilisip shıǵıp asxanaǵa kirdi. Bosaǵan ıdıslardı juwıp atırǵan qızına:
–Bar, sen zaldaǵı dasturxandı tazalap al, – dedi. Bárin jıynap taslap júrme jáne, – dedi qızınıń izinen.
–Xosh, – dedi Sara baǵanaǵıdan qalǵan shampan vinosınıń keyinin quyıp berip, qashannan berli ayran ishkiń kelip júr?
–Ózim de bilmedim, dáslep basım aylanǵanda sharshaǵannan, Baxıtqa ókpelegennen shıǵar dep oyladım. Kesheden berli mayǵa pisken nárselerdi kórsem qusıp jibere jazlayman.
–Sobılıq arxitektorıńnıń baxıtı bar eken, eger sonday sebebiń bolmasa, birotala taslap ketermediń onı.
–Taslap ketiw de ańsat emes eken, – dedi Tilewxan shampandı simirip. Keyin jánjaǵına qaranıp bir nárseni izledi.
335
Sara oǵan shokolad uslattı. Ol taslap jiberdi.
− Yaq, alma kerek! – dedi.
–Alma ma? Demek, balań kúlgishleri oyılǵan júdá sulıw boladı.
–Ah, «Bes juldızlı almalar!», – dedi Tilewxan. Kózimdi jumsam da kórine beredi. Uzaqbaylardıń atızında bir túp ǵana bar edi.
–Qáne, alma jeseń júr, – Sara onı qoltıǵınan usladı. Ol esikten shıǵıp, kimgedur dúgisip qaldı. «Kóz bar ma?» deyjaq edi, mańlayı awırıp sıypaladı. Ol Baxıt edi.
–Bizlerdiń sóyleskenimizdi esitip turǵan joq pa eken? – dep qısındı Tilewxan. Ol bul jańalıqtı «úndemes»ten sır tutpaqshı edi házirshe. Ol zalǵa kirip, óziniń ornına otırdı. Almalardı saylay basladı. Sara da otırdı.
–Bir qara shay demlep kel, qızım, -dedi Sara. Baxıt, kel, sen de otır.
Ol kiyinip alǵan edi.
– Ruxsat bolsa bizler ketsek.
Tilewxan qozǵalmadı. Ishken vinolarınıń az da bolsa tásiri bar edi onda. Ol uzın moyın qara shiysheni usladı.
– Bul nárse júdá bir jaǵımlı eken.
Shiysheni Sara aldı, eki fujerge azǵanadan quydı.
– Ayran bolsa ańsat tabılatuǵın nárse-ǵoy, sen Tilew, bularǵa onsha ósh bola berme.
Baxıt sheshinbesten ilajsız kelip otırdı. Ol da ózine quyılǵan payın aldı.
–Tilew, endi qaytayıq, – dedi sıbırlaǵannan sál qattıraq dawıs penen.
–Úsh kúnnen berli Tilewsiz-aq jasap atır ediń-ǵoy áp-ánedey bolıp, endi biziń úyge kelgende áketkiń kelip qaldı ma? Bul da tórkini, qálegeninshe qaladı. Úsh kún izlemegen hayalıńdı nege áketkiń kelip qaldı?
Baxıt aldındaǵılardı arman ısırıp qoyıp, eńkeyip Saraǵa qaradı.
–Nege deyseń be? Ol meniń hayalım. Meniń ruxsatımsız ol hátte óz tórkininde de qona almaydı! Úsh kún deydi, qanday úsh kún?! Jayna degen qızıńız bar ma roddomda isleytuǵın?
–Awa bar, sulıw ǵana jas qız, bıltır medkolledjdi tamamlaǵan. Ózine de…
336
– Men qanday qız dep soramadım. Telefondı sol kóterdi. «Men Jaynaman», – dedi. Tilewxan apam «rod zal»da dedi.
Erteńine onı kútip otırsam, inisi qońıraw etti. «Ájapam úyde, mazası joǵıraq, qonıp qaladı» dedi. Búgin keshikken soń sizge qońıraw ettim. «Bizikinde» dediń. Shańaraqtıń tatıwlıǵın oylaǵanlar eri menen hayalın qonaqqa birge shaqıratuǵın edi…
Sara ózin más bolǵanǵa salıp, aldındaǵı kimnendur qalǵan araqtı iship jiberdi.
– Ho, kúyew bala, báledey-aq sóyleydi ekenseń-ǵoy. Nege ózińdi «gúńelek»ke salıp úndemey júrseń, Tilewdi kúydirip?!
Baxıt ornınan turdı.
–Kettik, Tilewxan! – dedi. Tilewxan erli-zayıplarǵa qaradı.
Aǵası basın esik tárepke silkip, «shıǵa ber» degendey ımladı. Tilewxan ornınan turdı. Sara da turdı.
–Tilewxan hesh qayaqqa ketpeydi, – dedi Baxıtqa topılıp. Ol kelim-ketimli kópshilik shańaraqta ósken qız. Seniń úndemesligiń, tım-tırıs úyiń onı jutıp jiberedi, bildiń be? Ol sonday shoq qız edi, saǵan tiyip ol da úndemeske aylanıp keteyin dedi. (Gúńelekke demekshi edi, bayınan qorqtı).
Jaqsılıq aǵa kúlgen boldı.
–Bul nárseni, – dedi ol dasturxandaǵı, qaysısı yarımlaǵan, qaysısı bos shiyshelerdi nusqap, hayal adamǵa ishkizbew kerek-tá, dárhal ózin kórsetedi. Ol hayalın iyninen sıypadı.
–Qoy, Sara, qızıńa járdem bere almasań, demińdi al endi. Ol erli-zayıplardı sırtqı esikke shekem shıǵarıp saldı.
Baxıt Tilewxandı abaylap ǵana mashinaǵa otırǵızdı. «Erteń ekshembi me, – dep oyladı Tilewxan, bir ház etip uyqılayın…»
Tilewxan oyanǵanda sáske bolıp qalǵan eken. Onı ózinde burın bolıp kórmegen erinsheklik bastı. Dógeregine qaradı, Baxıt kórinbeydi.
Asxanada kepkirdiń qazanda aylanǵan dıńǵırlısı esitildi. Ol ırazı keypiyatta kúlimsiredi.
337
Awqat pisirip atır. Ol awzın qolı menen bekitip, murnınan tereń dem aldı. Almanıń iyisi. Ol ornınan ushıp turdı. Áne saǵan muhabbat kerek bolsa… Shettegi stolda bir litrlik bankada kópirip turǵan taza ayran, úlken vazada bolsa tolı almalar. Qádimgi sál maydaraq ǵana «bes juldızlı» almalar!
Narjan ATABAEVA.
338
BASLÍQTÍŃ EKI QÍZÍ
Ǵarrı awırıp, tósek tartqanına kóp boldı. Ǵarrılıq emes, dárt shóktirgen bul nawqastıń kempirinen basqa sırlasarı joq edi.
-Kempir! Allaǵa hási ketken jerlerim kóp eken. Górime gúnalarımdı arqalap ketpeyin, seniń aqılıńdı bayaǵıda alıwım kerek eken. Bayaǵı sózimdi qaytıp alayın, qaysı sóz ekenin sen jaqsı bileseń, shaqır Gúlxumarımdı! Ashıw jeńip aytsam da, kúnlerdiń kúnin de ózimniń naxaq ekenimdi álleqashan moyınlaǵanman, biraq sonı saǵan aytıwǵa da júrek ete almadım. Gúlziybanı almadım dep Gúlxumardı alıp qashqanına ashıw etip, «teris pátiya» bergenmen, keynin oylamaǵanman. Ashıw aldın, aqıl kesh kelip otırǵanım mınaw. Meniki ántek eken.
Mıń aytqan menen áke emespenbe, qulaǵımdı túre júrdim, jesir qatınnıń balası dep mensinbegenim haqıyqat. Gúlxumarım jaqsı jasap atırǵan, biraq elden jıraq.
-Shaqırayıq ǵarrı, esiń bar azamatsań ǵoy, usı qız dep, seniń betińe bir keldim, eki keldim, úsh keldim, ómirde jemegen tayaǵımdı jedim. Kúyip ketkenimnen «gór bol!» dep edim, men de qaytıp aldım, shabazım! Biziń nemiz qaldı, tozdıq, qawsadıq ǵo.
-Hey kempir, qartayǵan da hesh jerimiz joq, mendey ǵarrılar júr ánendey, bizdi ana qız benen jalǵız balanıń táǵdiri qurtpadıma?
-Aytatını joq shabazım!
-Gúlxumarım Gúlziybadan da aqıllı edi, shıraylı edi, onıńda bilgeni boldı aw?
-Jaman bolmaptı, sennen jasırıp, sorastırdım.
339
Saǵan ırasın aytayın. Sol moyınlamaǵan qudaǵayǵa sennen jasırınıp barıp qayttım.
-Sezdim shabazım, sorawǵa bet bolmadı.Gúlxumar bala-shaǵası menen kelsin, ırzalasayın, ármanımdı arqalap ketpeyin. Men jolǵa shıqqan adamman. Allanıń aldına adam bolıp barayın!
* * *
Gúlxumar menen Quwat neshe jılda elge kiyatır. Usı joldan qalay ketken bolsa, tap solay jáne kiyatır.
«Taq-tuq, taq-tuq…» Ekewi de qattı sharshaǵanı sonday poezdıń sestine de itibar bermey, anasınıń besik shayqaǵanınday jaǵımlı halatta qattı uyıqladı…
Olardıń búgin sonsha jıldan berli tartqan azabı, kem bolǵanı bári artta qalǵanı, elge jol júrip kiyatırǵanı ertektey edi.
* * *
Onda báhár edi, onda jas edi…
Gúlxumardıń ele yadında. Quwat úydi aylanshıqlap, Gúlxumar menen tillesedi.
-Gúlxumar, ajapańa ayt, Quwat kelip tur de.
Gúlxumar áste ayaǵınıń ushınan basıp ajapası Gúlziybanı izleydi. Áne ajapası, qumbıl bolıp úy tazalap atırǵan, ya ıdıs-ayaq juwıp atırǵan boladı.
-«Jigitiń kelip tur» dep shıqılıqlaydı.
Gúlziybanıń ay júzi lalaptay qızaradı. Jumısların ile-shala bejeredi de, Gúlxumarǵa;
-Sen hesh jaqqa ketip qalma, dep tayınlaydı.
Boylı-sınlı bul qızdı adamlar qashshan kóz astına alǵalı. Onınshını pitkerse sorarmız dep júrgenlerde barshılıq.Oynap-dálgeklep «sen qızdı ózim kelin qılmasam», «sen qızdı alıp qashıp ketpesem», «sen qızdıń qulaǵıńdı tislep qoyayıq» dewshiler tabıladı. Bundayda Gúlziyba uyalǵanınan «yaǵaw, men ele oqıyman» deydi de qoyadı.
Waqıt degen dem de óter eken.
Gúlziyba universitetke kirgen jılı en salıp qoyayıq degenlerdiń birewiniń balası tap boldı.
340