Kenesbay Raxmanov - Birinshi muhabbatim

qısıp tursam, uzaǵıraqta bir eshekli kempir, piyada ǵarrı menen nashar kiyatır. Aldı menen eshekti tanıdım. Aǵamnıń «ǵashırǵa da almastırmayman» dep pańqılday beretuǵın ǵunanday eshegi. Onıń

ústindegi kempir de tulparǵa otırǵanday shalqayıp taslap kiyatır.

artıqmash miynet tawıp berdim-aw» dep ózimdi ginalap ta turman. Olar qasıma keldi, aldılarınan juwırıp shıǵıp sálemlestim. Dárigúl sheshemdi eshektiń ústinen túsirip aldıq.

­Densawlıqları jaqsı ma? - dedi Ziynesh. Ol qaraqalpaqshanı buzıp sóylep atır ma dep oylap:

­Awa, jaqsıman! - dedim.

­Áy, seniń jaqsı ekenińdi kórip turmız ǵoy, - dedi aǵam ashıwlanǵanday. ­ Kelindi, aqlıqtı sorap atırmız!

Túsinsem buyırmasın:

- Haw, ne kelin? Ne aqlıq?

­Bul sirá miyden ayırılǵan shıǵar, - dedi aǵam kúyinip.

­Nazlı kelin qalay? - dedi Dárigúl sheshem. Men kúldim:

­Men emes, sizler miydan ayrılǵansız ǵoy. Haw, úybettegi kelinin mennen soraǵanı nesi?

­Ol usı jerde ǵoy, - dedi Ziynesh. ­ Barıp kórmediń be? Tuwdı

ǵoy ol! Ul… ul tuwdı ǵoy!

Sonda ǵana keshe túnde shırqıraǵan náresteniń dawısın qayta esitkendey boldım, tolǵaqtıń awır zardabında esinen ayırılıp,

eki dúnyanıń shegarasında qulındaǵı dawısı menen shıńǵırıp, jer-jáhándi lárzege salıp atırǵan ananıń qorqınıshlı ahıwafganın qayta tıńlaǵanday boldım. Ol adamzat qáwimine jańa aǵza ákelip atırǵan jas ana Naz eken ǵoy, shırqıraǵan náreste ele bul dúnyada atı belgisiz meniń balam eken ǵoy. Meniń balam? Ele

ózim bala emespen be? Qoy, balam degendi aytpayın. Onı ayta almayman.

­ Túnde kóz jarǵan soń qayttıq, - dedi Ziynesh. ­ Saǵan barıp súyinshi sorayın desem, doktorlar kirgizbedi bir adam qatal bolıp atır dep. Sen qızıq ekenseń-áy, Shamurat, tuwıp atırǵan kim eken dep qızıqpadıń ba?

- Qızıqtım… Biraq, Naz dep oylamadım.

Ruxsat boyınsha Nazdıń palatasına birimlep kirip atırmız.

Dáslep Dárigúl sheshem kirip ketti, ol kóp irkildi. Bizler ol shıqpaǵan soń bereketimiz qashıp, kirip-shıǵıp atırǵanlardıń júzlerine baǵamız. Túni menen dógerek-dashtı ıshqırıp jılaǵan sesti menen oyatqan náresteniń de dawısı joq. Uyqılap atırǵan shıǵar. Állen waqta Dárigúl sheshem shıqtı:

­Ekewiniń densawlıǵı da attay, - dep bizlerdi quwanttı kempir. ­ Sen kirmey-aq ǵoy, Bayeke, - dedi ol aǵama. ­ Erkektiń kirgeni bir túrli boladı.

­Men ne? - dedim taqatsızlanıp.

­Sen balasań ǵoy, hesh kim elestirmeydi. Onıń ústine, usı jerdiń adamısań házirshe. Ziynesh, sen bar, ákelgenlerińdi quyıp ber. Íssılay iship alsın. Sonsha jerden kelgeli de suwıp qalǵan bolsa kerek. Qasında qatınlar bar ǵoy ayaǵınan júrgen. Bir ilajın tabar.

Olay-pılayın kóterip Ziynesh kirip ketti. Arım keldi. Hámme ele balasań ǵoy deydi. Sonda… tuwılıp atırǵan bala meniń balam emes pe eken? Sońǵı gezleri Nazdıń anıq júkli ekeni duyım jurtqa málim bolǵannan keyin mektep bette túrli

ǵawasatlar tarqadı. Bunday mısh-mıshlarǵa erkeklerdiń onsha bası aylanbay júrgen menen hayallar áńgimeni gújitip jiberedi.

Men de oylanayın dedim. Jiyemurat degen ximbiolog muǵallim bar edi, úylengen be ya joq pa, bilmeymen, biraq, qızlar kórse qızǵanday jigit. Uzın qulaqtan esitiwime qaraǵanda, sol jigit Nazdı aylandırǵan, qarnındaǵı bala sonnan, bolmasa, bayınıń ketkenine bir jıldan ótip ketti, bala bayınan bolǵanda qashshan

tuwmay ma? Bul ras pa ya ıǵwa gáp pe, kúnnen-kúnge háwij aldı. Esitken sayın ǵıjırdanım qaynaydı. Jiyemurat muǵallimdi

kórsem, ájiynem tırısıp, sál úlkeyeyin, sál eseyeyin, sál

kúshli bolayın, óshimdi alaman, kegimdi qaytaraman dep gijinip

qoyaman. Joq, oǵan shekem shıdamayman, onı bir jaqlı etiwim kerek. Óltirsem… ájaǵasınıń óshin alǵan deydi de qoyadı-dá adamlar. Qamalıp ketpeymen be?

Bul ǵawasat direktordıń qulaǵına da jetipti. «Aldınǵınıń adasqanın arttaǵı biledi» degendey, bunı anıqlaw ushın ba, bir kúni direktorımız meni shaqırıp aldı.

­Jeńgeńniń jaǵdayın bileseń be?

­Bilemen.

­Aytmurat ketkeli biraz waqıt boldı, - dedi direktor. ­

Anıǵında bul iste meniń de, seniń de aralasatuǵın ornımız joq-

aw. Degen menen, Nazlıbiyke meniń xızmetkerim, seniń tuwısqan jeńgeń. Túrli gáp tarqalıp ketti. Jalǵan ba, ras pa, kim biledi. Shamurat, seniń kimnen gúmanıń bar?

­ Meniń gúmanım joq, muǵallim. Nazlını ondayǵa

qıymayman-ám.

­Durıs ayttıń. Men de sondayman. Jiyemurattan kórip júr

edi hámme, onı da anıqladım, - dedi direktor. ­ Shaqırıp alıp sóylesip edim, ol uruwlas, qız alıspaytuǵın ámekisi, aǵası eken. Ol jigittiń aldında uyalıp qalıp, keshirim soradım. Usınday

tillerin tisledi.

Sonda qattı quwanǵan edim. Sonsha kúnlerden berli ishimdi jaylaǵan gúman dawıl quwǵan dumanday tarqastı da ketti. Jiyemurat aǵanı kórsem tik qaray almay, tek sırtınan sıylap júrdim. Endi… endi bolsa taǵı tuwılıp atırǵan bala meniki emestey. Bul bala Shamurattıń balası! Kim aytar eken usılay

dep? Aytıwǵa bola ma? Bolmay ma? Bolmaydı! Bolmaydı! Bol-may- dı-ı!!!

­Endi bópege at qoyıwımız kerek ǵoy, - dedi Dárigúl sheshem.

­Sizlerdiń oylap júrgen atıńız bar ma?

­Haw, erteń metrika alıw kerek. Familiyası, atı, ákesiniń atı jazılıwı kerek, - dep Dárigúl sheshem oylana basladı. ­ Men kópten árman etip júr edim. Ziyneshten aqlıq kórsem Aralbay dep qoyayın dep. Aralbay… Aral… Usı at mına tuwılıp atırǵan gódekke buyırǵan shıǵar. Qalay qaraysızlar?

­Qatıp ketedi, - dedim men. Aǵam da maqullaǵanday bolıp úndemedi. Aralday shalqısın, tolqısın. Óz xalqınıń júregindegisin túsinip, tıńlap, dúnyaǵa jar salatuǵın, eliniń,

jurtınıń baxtı ushın, keleshegi ushın jaǵı talmay sóyleytuǵın bir sheshen bolsın!

­Áwmiyn, - dedi aǵam.

­Buǵan kelinińiz ne der eken?

­Kelistim onıń menen. Quwanıp qaldı, - dedi Dárigúl sheshem.

Ziynesh shıqqannan keyin tartına-tartına esikten ishke qaray atladım. Bes-altı koyka bar eken. Tanıs-biytanıs hayallar bar. Ayırımları qıp-qızıl shaqa nárestelerin awızqabaqtay mámmeleri menen emizip atır. Olar bala tuwıwdıń ádisin alǵan

kózleri azmaz uyasına shókkendey, betleri qalqıńqı, burınǵıdan da beter aǵarıp ketipti. Ol maǵan kúlimsirep qaradı. Qasında qıymıldap atırǵan nárestege qaradım. «Qutlıqlayman» dedim.

Qalǵan jaǵın kózlerimiz sóylesti.

Bir hápteden keyin, yanvar ayınıń ayaǵına salıp hámmemiz de úyge qaytıp keldik. Maǵan da bále kelgen joq, bayaǵı shapqılap júrgen qáddime keldim. Úyge qońsı-qobalar qutlı bolsınǵa kelip atır, bundayda aldı menen awıldaǵı kempirler, qatın-qalashlar juwıradı ǵoy. Olar qundaqlawlı bópeniń úlbiregen qıp-qızıl betin ashıp kórip: «Túpá, túpá! Til jaǵımız tasqa, armiyadaǵı balanıń dál ózi ǵoy» desip nárestege Alladan uzaq ómir tilesip atır. Al, apam naǵız tasbawır eken ǵoy, balaǵa kóziniń qırın da salǵan joq. Qutlı bolsın aytqanlarǵa tek erinlerin sılp

ettiredi de qoyadı. Náresteni besikke bólewdiń de ırımları boladı eken, kishilew mereke dese de boladı, biraq, apamnıń qabaǵı ashılmaǵan soń bul dástúr de kewildegidey shıqpadı. Apam anaw awıldaǵı Xalmurat ustaǵa taza besik soqtırıp ákelgen eken.

­Aytmurat, Shamurat bólengen besik qayda? - dedi Ulman kempir.

­Bar ǵoy…

­Taza besik jaqsı ǵoy, - dedi Dárigúl sheshem.

­Bir úyge bir besik jetedi degen gáp bar-dá burınnan, - dedi

Ulman kempir. ­ Aytmurattay, Shamurattay azamatlardı bólep, oǵan súyenip otırıp aq sútiń menen emizgen, onı terbetip háyyiw aytqan besiginde Aralbay da jatıw kerek edi-dá, Palbiy!

Sen qatınnıń usınday kók ójetligiń bar.

perzentleri bólengen besikke jolatqısı kelmeydi. Bul jaǵı kempirlerdiń yadında joq, bálkim, bizlerdiń kelgenimizdi jek kórip otır dep kelgenler oylasa kerek, hesh kimnen aybınbay aytatuǵının aytpay tınbaytuǵın Ulman kempir:

­ Palbiy! Túndey bolıp túnergen sekilińe ot tússin!

Shańaraǵıńa aqlıq kelip atır. Quwanıwdıń ornına qabaǵıń ashılmaydı. Biz seniń úyińe toyıp kete qoyayıq dep kelgenimiz joq. Áy, hámmesi ózińe árdana bolsın! Jurt bala tappaydı, tapsa qoyıwǵa orın tappaydı. Bul bolsa… Qáne, turıń qatınlar! - dep ashıwǵa mingen kempir aldı menen ózi ushıp turıp, jaydıń ishin toltırıp otırǵanlardı bir shıbıq penen aydadı da ketti. Tarqasqan bazarday tım-tırıs boldıq ta qaldıq.

Sırtta aǵam úlken bir túyetawıqtı bawızlap atır eken.

­Soymay-aq qoy, aǵa, - dedim.

­Hee?

­Kempirler ketip qaldı.

­ Haw, burınıraq aytsań boladı ǵoy. Bawızlanǵan tawıqtı qalay jiberemen endi, - dep kúldi aǵam. ­ Áy, meyli, tamaq bolsa awız tabıladı. Keshke shekem kimler kelip, kimler ketetuǵının

qudanıń ózi biledi. Mınanı apańa aparıp ber, párin julıp, tazalap, qazanǵa salıwǵa sazlap qoya bersin.

­Apam tullanıp otır ǵoy, aǵa.

­Sonıń minezi bir túrli bolıp baratır-áy, ózi!

­Kempirler-ám apama ókpelep ketip qaldı.

­Aytaman-aw. Birewdiń basın jutpasa bolǵanı ǵoy. Jas bosanıp atırǵan kelinniń aldında sháńkildep, shań shıǵarıp otırsa… Shawıp taslasa da obalı joq! - dep aǵam apamnıń sırtınan sóginip jiberdi. Aǵam dım ashıwın keltirgen adamdı usılay sógetuǵın edi.

­Tawıqtı ózim-aq epleymen ǵoy, aǵa, - dedim onı ayap.

­Qolıńnan kele me? - dedi aǵam isenimsizlew qarap.

­Tawıqtan basqasın-ám eplep júrmiz ǵoy…

Ol maǵan tesilip qaradı da, alqımınan qan sorǵalap jatırǵan tawıqtıń jansız ayaǵın uslattı. Meniń salbıratıp soyılǵan tawıqtı alıp kiyatırǵanımdı kórgen Dárigúl sheshem:

- Úlken lágenge salıp ústine ıssı suw quy, - dedi óziniń bilgenin aytıp. ­ Párleri ap-ańsat sıpırılıp túsedi.

­ Íssı suw quysam, góshleri pisip qalmay ma, sheshe? - dep kúldim.

Artıma qarasam, tawıq soyılǵan jerden úyge kelgenshe appaq qardıń ústine tamǵan qıp-qızıl qan júregimdi silkindirip jiberdi. Appaq dúnya qıp-qızıl jalın menen órtenip atırǵanday, ekewiniń arasında qalǵan men gá tońıp, gá kúyip atırman.

Erteńine azanda Nazlınıń shayǵa da zawqı soqpadı. Ózinen-

ózi bir noqatqa tigilip otıradı da kózlerine úyilip kelgen jas tamshıların jeńi menen sıpıradı. Oǵan bası aylanıp atırǵan apam joq.

- Bizler sabannıń ústinde tuwıp-aq bir mezgilde qaqańlap ketkenbiz, - deydi óziniń tuwǵanın minlet etip. ­ Házirgiler alaqanıńa salıp áshirepilep otırsań da ıńq-sıńq…

­ Sen óy deme, Palbiy, - dep qaytarıp tasladı onı Dárigúl sheshem. ­ Seniń zamanıń basqa. Bul ele beli qatpaǵan nashar, qıstıń qırawlı kúni, jónsiz jumsay berme!

­Haw, sheshe, jumsap men ne qılıppan! Házir bul emes, men kelini bolıp otırman ǵoy. Artıq jumsaǵan bolsam, ózi aytsın, -

dep apam shır ete qaldı.

­Kelin, bir jeriń awırıp turǵan joq pa? - dep Dárigúl sheshem Nazdıń hár jerin uslap kórdi.

­Yaq… - dedi Naz taǵı kóziniń jasın artıp. ­ Túnde jaman

tús kórip shıqtım. Aytmurat qusqa aylanıp berman ushıp kiyatır edi… Lawlap janıp atırǵan otqa qulap tústi. Atam Aralǵa

«shırpı menen oynama!» dep baqırıp atır eken. Aral esitpedi, sóylemedi, shırpını mashın etip oynap ketti.

­Usınday-ám tús bola ma eken? Bunıń nesine jılaysań? – dedim shıdamay.

­Tań aldında kórgen soń… - dedi Naz kúlimsirep.

­«Palǵa isenbe, palsız da bolma» degendey gáp eken ǵoy, qoy,

áytewir nársege kóziń sorǵalay bermesin, kelin, - dedi apam amanlıq ekenine kózi jetken soń. ­ Tús túlkiniń nesi deydi ǵoy…

Túske taman bir qara atlı kelip, aǵam menen awlaǵıraqta

sóylesti. Salıqshı ma dep onsha basım aylanǵan joq, túrli salıqtıń atın aytıp úyge dúbep keliwshiler kóbeyip ketti. Olar tórge shıǵıp aladı da dáslep qorqıtıp aladı, keyin hesh nárse

ónbeytuǵınına kózi jetken soń jambaslap jatıp barıńdı bazar etip qarnın toydırıp ketedi. Shıǵayın dep turǵanda «pálen kúni

kelemen, soǵan shekem tayarlap qoyıń» deydi de bası awırmaytuǵın kóp «yaqshı»nı esitip, tisin shuqlap kete beredi. Biraq, bul qara atlı óytpedi, ol at ústinde aǵam menen qısqa sóylesti de qolı menen ele anaw jaqlarǵa baraman degendey belgi berip, ketip qaldı.

Aǵamnıń túr-túsinen-aq bir jaǵımsız istiń bolıp qalǵanın ańǵardım. Ol da ishine sıyǵıza almadı:

­Qudaǵay qaytıs bolıp qalıptı, balam.

­Nazlınıń anası ma?

­Awa, tańǵa jaqın qulaptı. Namazı erteń qusaydı.

­Kishem de tegin emes pe deymen, aǵa. Ózinen-ózi jılay

berip edi. Bildirip tur eken ǵoy.

­Qıyın boldı-aw. Jas bosanıp atırǵan hayal, kúnniń ayazı bolsa mınaw. Aytpasaq, bolmasa. Ol jaqtaǵılar qızı nege kelmedi deydi. Qoy, balam, bunı kelinge esittirmey turıp, kempirler menen oylasıp alayıq. Kelin qaysı jayda?

­Óziniń…

­Onda jaqsı eken. Sen ózimiz betke Dárigúldi shaqır, - dep aǵam ishke kirip ketti. Nazdıń jayına barsam, ishin laplatıp

qoyıp, Aralbaydı shomıldırıp atır eken. Qıp-qızıl quwırshaq,

suw tiygende quwırshaq emespen, janım bar degendey qıymıldap, ses shıǵarıp qoyadı.

­Qapını jap, Shamurat! - dep baqırdı Dárigúl sheshem, esik bette ańqayıp turǵan maǵan baqırıp. ­ Sen de kirmeytuǵın waqıtta kireseń!

­Aǵam shaqırıp atır edi ǵoy.

­Meni me? Mınanı bolayın, baraman, - dedi Dárigúl sheshem. Men shıqtım da tez qapını japtım…

Bunday shaqırıqlarǵa qáytip barıw kerekligin tek aǵam sheshetuǵın edi, úydiń mátibiyligin qolǵa ala qoyadı. Apam shontańlap ananı-mınanı bir aytqan menen onıń gápin tıńlap turǵanday boladı da, báribir, óziniń tutımın qolınan jazdırmaydı. Aǵam Dárigúl sheshem kirip kelgen soń suwıq xabardı jıllılay járiya etti de, kelinine esittiriw jaǵına kelgende tubalap qaldı. Biraq, anasınıń ólimin aytpaw ­ taqır

jerde buqqanday gáp. Búgin esitpegen menen erteń esitedi. Bunı aǵam jaylap, sılap-sıypap esittiriwdi kempirlerge tapsırdı. Kelinine qansha búyiri burmasa da apam mına músiybet ústinde onı da ayadı, túbi bir nashar ǵoy, báriniń túp saǵası Hawa Ene

ǵoy, Biybipatpanıń úrim-putaqları ǵoy. Olar ushın anadan jaqın kim bar?

Naz ushın qalıń mal da tólenbedi, basqa qáde-qáwmetleri de

úyleniwi barlıq jaqsı niyetlerdiń belinen tepti ǵoy. Olar bunı esitti me, joq pa, bilmeymen. Qashpay qısır qalǵan qızıl qasharımız bar edi, qudaǵayımızdıń qarasına sonı aparmaqshı

boldı aǵam. Mal jóninde ne aytsa da oǵan pálen-tólen dep qıstırılıw qıyın, degeni degen. Kempir de gáp qosaman dep talay pánt jegen.

­Endi eń qıyını kelinge aytıw…

­Ol aytılar-aw, onı qundaqtaǵı balası menen sol jaqqa

jetkeriwdi ayt, -dedi aǵam.

­Balanı taslap kete bersin, sút bar, bir nárse bılǵap berermiz, - dedi Dárigúl sheshem. ­ Men qala bereyin. Kelin, sen de barasań ǵoy?

Apam aǵama qaradı.

­Haw, barmay ne qıladı? Qudaǵayı ǵoy, - dedi aǵam.

­Onda alıp júre bersin-dá! - dedi aǵam. ­ Ottıń ishinde paxtanı saqlaydı degen ǵoy. Kórer-dá, ómiri bolsa bále kelmes.

Bir jıllıraq jayda otırar-dá.

­Sonsha jerge qalay jetip baradı? - dedi Dárigúl sheshem.

Hámmemiz oylanıp qaldıq. Bir waqta aǵamnıń basına bir oy keldi de maǵan qaradı:

­Shamurat, sen tap házir keńse betke juwır! Jańabergendi

tap!

­Shatawat balanı ma? - dep bilip tursa da soradı apam.

­Awa! Ayt hámmesin. Kolxozdıń baslıǵına aytıp, mashının ápersin. Aparadı da, taslap qayta beredi ǵoy. Biz bir kúnde sorap atırmız ba?

­Táwir bolar edi-aw! - dedi apam ǵarrısınıń tapqan gápine quwanıp. ­ Pákize úlken mashın, malıń-ám sıyadı.

­Onda men de birge barayın. Ol jaqta hesh bolmasa balaǵa qarap otıraman ǵoy, - dedi Dárigúl sheshem. Olar qayǵılı xabardı aytıw ushın Nazdıń jayına ketti. Men Jańabergen aǵaǵa jolıǵıw ushın keńse betke ushtım…

***

… Onnan berli de eki ayǵa shamalas waqıt ótti.

Qudaǵayımızdıń qırqın da tarqattı, lekin, Nazdan ele derek joq. Kúnler jılındı, qır átirapqa báhárdiń izleri túsip atır.

Aǵashlar bórtti, erikler gúllew aldında. Japlardaǵı tawlanıp aqqan ılay suwlar atızlardı ǵarqálleziy etip, ústinde aq qaǵazday shaǵalalar pátpelektey ushıp júr. Quslar kelip kóllerin

Saǵınıshtıń sarǵayǵan nálsheleri nısh urǵan kókiregimdegi

baratırǵanday boladı. Naz da solar menen birge álle qayaqlarǵa, meniń kózlerim jetpeytuǵın ǵayrı mákanlarǵa ushıp ketti me eken? Kelmedi.

Tallar da, baǵlar da báhár inam etken jasıl sarpayların jamılıp atır. Hár báhár hesh kimnen ǵárezsiz, tek tábiyattıń buyrıǵına moyıntawlıq etpey kelgen sayın jıldaǵı úyrenshikli