Ádebiyattanıw (lekciya)

Kórkem tildiń leksikası

Egerde shıǵarmada kórkem til hálsiz bolsa, onda ol kórkem shıǵarma dárejesinde emes. Kórkem tildiń bir qansha talapları bar. Kórkem til bolıw ushın onıń tiyisli elementleri boladı. Kórkem obraz jaratıw ushın jazıwshı leksikalıq elementlerdi mol paydalandı. Tildiń kórkemligin, emocionallıǵın kóteriw ushın, onıń mánisin tereńlestiriw ushın leksikalıq elementler kóbirek xızmet etedi. Mısalı, antonimler, omonimler, sinonimler, frazeologizmler, arxaizmler, neologizmler, dialektizmler, varvarizmler, jargonlar h.t.b. kóp qollanıladı.

Kórkemlew qurallarınıń keń qollanılatuǵın túrleriniń biri antonimler.

(Grekshe anti – qarsı, onyma-at, isim degendi bildiredi). Mánisleri boyınsha birbirine qayshı keletuǵın sózler (aq-qara, bay-jarlı, batır-qorqaq, joqarı-tómen). Antonim kórkem ádebiyatta súwretlew qurallarına kiredi hám gáptiń tásirsheńligin kúsheytiw ushın qollanıladı.

Mısalı:

Aldım-artım bolıp tastay qarańǵı, Ushıradım jabıwsız malday boranǵa,

Jazım qısqa aylanıp, qaldım ısıranǵa,

Mezgilsiz boraǵan qalıń qar etti.

(Abbaz Dabılov).

Bul jerde “aldım-artım”, “jaz-qıs” sózleri antonimler bolıp, olar qosıqtıń emocionallıǵın kúsheytip turıptı.

Omonimler – grek tilinde homos – birdey hám onyma – isim, at degen mánide. Mánisi jaǵınan hár qıylı, al aytılıwı hám jazılıwı jaǵınan birdey sózler. Omonimler kórkem súwretlew quralı retinde ádebiy shıǵarmanıń obrazlılıǵın, tásirin kúsheytedi.

Sinonimler – grekshe synonymos – birdey atama mánisinde. Mánisi birdey, al aytılıwı hám jazılıwı hár qıylı sózler. Bunday sinonim sózler, kóbirek, poeziyalıq shıǵarmalarda oy-sezimlerdiń tásirli jetkeriliwin támiyinleydi, sondayaq sóz oyını retinde hám stilistik qaytalawdan qutılıw ushın jiyi paydalanıladı. Mısalı:

Oyshıl jaqsı jigit bilimpaz keler,

Aytqan gáplerine túsimpaz keler, Aqılsızdıń qásiyeti az keler,

Aqmaqlar xızmet etpes xalıq ushın.

(Berdaq).

Arxaizmler – grekshe archaios – áyyemgi, eski sózinen. Házirgi zaman tilinde qollanıwdan shıǵıp qalǵan eski sózlerdi yamasa sóz birikpelerin filologiya iliminde arxaizmler dep júritedi. Arxaizm kórkem ádebiyatta súwretlew qurallarına jatadı hám súwretlenip otırǵan dáwirdiń ruwxın (koloritin), personajlardıń til ózgesheligin beriw ushın qollanıladı. Mısalı:

Onseri bel menen siyseri ketpen,

Jantaq dásteletip, tamır gewletken. Kegeyli, Esimjap, Xanjap, Qızketken,

41

Talay qazıwlardıń boldıń beldarı.

(I.Yusupov).

“Qunnazar aqsaqaldıń ózi usınday, kemsawatlılıǵınan qattı qıynalıp júr. «Sawatlı» dep Mádiyarǵa, Sayımbetke, suyıqlaw bolsa da báshiri Muratqa súyenip is alıp baradı. Sekretar Saparovtıń datxanası belsendilerge úmmá-dúm”. (Sh.Seyitov).

Bul jerde “onseri”, “siyseri” salmaqtı belgileytuǵın ertedegi ólshem birlikleri. Egerde shayır “úsh kilo bel, bes kilo ketpen” dep qollanǵanda qosıqtıń kórkemligi buzılar edi. Sebebi, gáp burınǵı waqıttaǵı qazıw jóninde bolıp atır. Sonlıqtan, avtor dáwir ruwxın beriw ushın “onseri, siyseri” arxaizmlerin durıs qollanǵan. Ekinshi mısalda XX ásirdiń 20-30 jıllarındaǵı Qaraqalpaqstannıń jámiyetlik-siyasiy turmısı súwretlenedi, sonlıqtan, avtor sol dáwirdegi xalıqtıń sóylew tilindegi «báshir», «datxana» sózlerin orınlı qollanadı.

Neologizmler – grek sózi neos – jańa, logos – sóz – jańa sóz mánisinde.

Neologizm belgili bir tariyxıy dáwirlerde jámiyettiń rawajlanıwı nátiyjesinde hár bir tilge kirgen jańa sózler. Neologizmler tek ǵana xalıqtıń awızeki sóylew tilinde ushırasıp qalmastan, ol jazba tilde, ádebiyatta da qollanılıp, sol arqalı tildiń kórkemliligi, tásirliligi kórinedi.

Mine, mınaw “Uyalı ataw” – “Uyalı ataw” – Qıyal atawı –

Qıyaldrom qıyallarǵa,- Bunnan qıyal ushar bárha!

(Sh. Seyitov. “Qıyal atawı”).

Bul mısalda “qıyaldrom” avtor tárepinen oylap tabılǵan jańa sóz – neologizm bolıp tabıladı.

Dialektizmler – 1) Til biliminde: Ádebiy tilde ushıraspaytuǵın belgili bir dialektke tiyisli sózlerdi yamasa sóz birikpelerin aytadı; 2) Ádebiyattanıwda: kórkem shıǵarmada personaj tilin daralastırıw, ózinsheligin beriw maqsetinde qollanılatuǵın dialektlik sózler hám sóz birikpeleri. Dialektizmler - kórkemlew qurallarınıń bir túri.

Tandır japqan jeńgeylerden bar mirát,

Ruxsat joq awız tiymey wótiwge, Kúnshıǵısqa sapar shekken azamat, Asıq, dostım, biziń jaqqa jetiwge.

(I.Yusupov).

Bul qosıqtaǵı “tandır japqan” sóz dizbegi arqa dialektke (Shımbay govorına) tán bolıp, bul worında ádebiy tildegi «nan japqan» sózin qollanǵanda qosıqtaǵı ırǵaq, uyqasıqtıń muzıkalılıǵı buzıladı.

Frazeologizmler – grekshe fhrasis – gáp, sóz, logos – bilim degen mániste.

Kórkem shıǵarmada qollanılatuǵın obrazlı sózlerdiń birikpesi. Olar, tiykarınan, bir-birinen ajıralmaytuǵın turaqlı birikpeler bolıp keledi. Olardı qollanıw arqalı jazıwshı obrazlılıqtı kúsheytedi. Mısalı, “Ol quwanǵanınan kókiregi qarıs

42

ayırılıp, ókpesin qolına alıp juwırıp keldi”. Bul jerde adamnıń qattı quwanǵan halatı frazeologizmlerdiń járdeminde kórkem hám anıq berilgen.

Varvarizmler – latınsha barbaris – kelgindi sózinen qáliplesken atama. Kórkem shıǵarmada basqa tilllerden kirgen sózlerdi, sóz birikpelerin, gáplerdi varvarizmler dep ataydı. Varvarizmler súwretlew qurallarınıń biri bolıp, kóbinese, shıǵarma jazılıp atırǵan tilde ekvivalent sózler tabılmaǵan jaǵdaylarda qollanıladı. Varvarizmniń túrleri bar. Francuz tilinen kirgen sózler gallicizm, nemis tilinen kirgen sózler germanizm, arab tilinen kirgen sózler arabizm, parsı tilinen kirgen sózler parsizm yamasa iranizm, túrkiy tillerden kirgen sózler túrkizm dep ataladı.

Varvarizmlerdi kózsiz qollana beriwge bolmaydı, bul jaǵdayda shıǵarmanıń tili shubarlanıp, onıń kórkemlik dárejesi tómenleydi. Sonlıqtan, varvarizmlerdi súwretlep otırǵan dáwir ruwxın, tipik sharayatlardı beriw ushın, qaharman xarakterin daralastırıw ushın qollanadı. Varvarizmler avtor jaratıp otırǵan obrazdı bayıtıw, kórkeytiw ushın járdem beredi.

«… A-al, ózińiz neǵıp júrsiz mobiliyzaciyanıń mapazında, aqsaqalsız… Nu chto-j, bir bandit kulak qamalǵan eken, siz ne, advokatsız ba!... «Wákildiń barıwın kútiń!» dep, xat jazǵan bolsa, nu chto-j, ispolkom-húkúwmet, kútiń, nu chto-j,…

– Oybay-aw, - dedi hawlıǵıp, jındı ma, birew ayǵaylap júgirip keledi, - dedi aytıp awız jıyǵan joq. – Tınısh! - dedi Tayırov qolın joqarı kóterip. - Sizge balaqay, kim ikani kirek emes, ne degeni kerek. Tak-chto, qulaǵıńızdı tutıp turǵaysız, - dep gá tatarsha, gá orısshanı sapırıstırdı da Sayımbetti bir tekshe tómenletip, wazdı basqardı da kete berdi. – Sóz oblasttıń kórnekli rabotnigi, usı Xalqabadtıń qızı Shotan qızı Sulıwshashqa… (Sh.Seyitov).

Mısaldaǵı astı sızılǵan sózler kórkem shıǵarmada túrli millet wákilleriniń obrazın individuallastırıw máqsetinde qollanılǵan.

Jargon – francuzsha jargon – buzılǵan til degendi ańlatadı. Belgili bir toparlarǵa ǵana túsinikli bolǵan jasalma til. Jargon shártli til retinde qollanılıp, aytılatuǵın pikirler, túsinikler jumbaqlastırılıp basqalar ushın túsiniwge qıyın boladı. Mısalı, “Alpamıs” dástanında Alpamıs wóziniń qalıńlıǵı Barshındı izlep shıqqanda Qarajan qalmaq penen ushırasadı hám qalıńlıǵın izlep júrgenin jargon menen astarlap aytadı:

Aldın baslap ketken ol qara narım, Keyninen ketkendi quba ingeni, Ortasında ketti aqsha botası, Moynında ketkendi altın buydası.

(“Alpamıs” dástanınan).

Bul jerde Alpamıs, “qara nar” dep Barshınnıń atası Baysarını, “quba ingen” dep onıń anasın, “aqsha bota” dep Barshınnıń ózin aytıp turıptı.

Vulgarizm – latınsha bulgaris – turpayı degendi bildiredi. Kórkem shıǵarmalarda ushırasatuǵın, ádebiy tildiń ólshemlerine úylespeytuǵın, turpayı yamasa stilistikalıq jaqtan natuwrı sózler.

43

Vulgarizmler, kóbinese, qaharmannıń tilinen tuwra gápler menen beriledi hám onıń daralanǵan ózgesheligin, jekke xarakterin, ol jasaǵan ortalıqtı, onıń mádeniy dárejesin beriw ushın qollanıladı. Mısalı: «Diywaldıń arjaǵında bolsa qudaqudaǵay bolarınıń aldındaǵı sınaqtan ótip, óziniń kim ekenligin kórsetip qoyıw ushın eki qatın jaq jarıstırıp atırǵan edi:

-Óziń pasmanda bolsań da kewiliń aspanda” sharıqlaydı-á!

-Kim pasmanda? Kimdi bassınasań sen, shirkin. Kókiregine qara bunıń. Kókiregińdi qara jer basqır!

-Kelmey atırıp iyttey qappa!

-Iyt sendey boladı!»

(Uzaqbay Pirjanov . “Qızıl kendirdiń gúlleri” povestinen).

Kásiplik leksika kórkem tilde tiyisli orınlarda qollanıladı. Bunda qanday da bir kásip-kárge tiyisli sózler tildiń obrazlılıǵın, súwretlewdiń isenimliligin arttırıw ushın qollanıladı. Mısalı, balıqshılıqqa, diyxanshılıqqa, teńizshilikke, baǵmanshılıqqa, sharwashılıqqa, qurılısqa, oqıtıwshılıqqa h.b. kásiplerge tán sózler jazıwshınıń yamasa ádebiy qaharmannıń tilinde qollanıladı.

Onseri bel menen siyseri ketpen,

Jantaq dásteletip, tamır gewletken, Kegeyli, Esimjap, Qanjap, Qızketken, Talay qazıwlardıń boldıń beldarı.

(I.Yusupov).

Bul mısalda onseri bel, siyseri ketpen, qazıw, beldar sózleri diyxanshılıq kásibine tiyisli sózler bolıp esaplanadı. Jáne bir mısal:

Aldın baslap ketken ol qara narım, Keyninen ketkendi quba ingeni, Ortasında ketti aqsha botası, Moynında ketkendi altın buydası.

(“Alpamıs” dástanınan).

Bul mısalda qara nar, ingen, bota, buyda sózleri sharwashılıq kásibine tiyisli sózler.

Kórkem fonetika (Kórkem tildiń fonetikalıq dúzilisi)

Poeziya yamasa proza tiliniń seslik quramına, onıń túrli-túrli qubılıwlarına kórkem fonetika delinedi. Dawıslı hám dawıssız seslerdiń, pátli hám pátsiz buwınlardıń, tıńǵınıń (pauzanıń), intonaciyanıń, sózlik hám seslik qaytalawlardıń tiyisli orınlarda qollanılıwı kórkem fonetikalıq qubılıslardan.

Kórkem teksttiń seslik dúzilisi kópshilik jaǵdaylarda seslik qaytalawlar arqalı kórinedi. Seslik qaytalawlar súwretlenip atırǵan obyektti (adam, waqıya, peyzaj h.t.b.) yamasa ishki sezimlerdi kórkemlep beriwde úlken orın tutadı. Mısalı, qosıq qatarlarınıń aqırındaǵı uyqaslar seslik qaytalawdıń bir túri. Seslik qaytalawdıń bunday túrin ilimde epifora dep ataydı. Epiforalar qosıq tekstiniń qulaqqa jaǵımlı esitiliwin támiyinleydi hám onıń kórkemligin arttıradı. Mısalı:

Miynet penen jandı qıynap, Kórmey bir kún qonaq sıylap,

44

İshpey-jemey maldı jıynap,

Qashan ráhátlanadursań?

(Berdaq).

Seslik qaytalawlar qosıq qatarlarınıń aqırında ǵana emes, al basında da ushırasadı. Seslerdiń qosıq qatarlarınıń basında qaytalanıwın ilimiy tilde anafora yamasa birgelkili baslanıw dep júritedi. Anafora qosıqtıń tásirsheńligin (emocionallıǵın) támiyinlew ushın qollanılatuǵın kórkem usıl. Anafora sózlerdiń intonaciyasın kúsheytiw menen birge ırǵaqqa da tásir jasaydı.

Dáwletiy panah!

Sen meniń dáryamdı burǵanıń joq, Sen meniń ulımdı urǵanıń joq, Sen meniń haqımdı jırǵanıń joq,

Sen maǵan húkimdar bolıp, eńsemde turǵanıń joq!

Sonda hám sen qurıǵanıń joq!

Sen barsań házirgi shahsımaqlarda!

(Sh. Seyitov. “Góristandaǵı gúbirliler”).

Seslik qaytalawlar qosıq qatarlarınıń ortalarında da ushırasadı. Oylanbasań árman jaman,

Gúreskende dárman jaman, Nadan bolma, aman-aman, Jaqın-juwıqtı bilgeysiz.

(Berdaq).

Qosıq qatarlarında dawıslı seslerdiń qaytalanıwın assonans degen atama menen ańlatadı. Assonanslar qosıqta uyqastıń tolıq emes túrin dúziwde qollanıladı.

Ańlarsań ba? Men ózimdi baxıtlı sezsem, Tanıladı janım kózimnen,

Tasar kewlim. Kókiregimde sesler siresken, Hám: Shıqsam-der sırtqa ishimnen.

(Dáwlen Aytmuratov).

Gápte yamasa qosıq qatarlarında dawıssız seslerdiń jiyi-jiyi qaytalanıp keliwi (kópshilik jaǵdaylarda sózdiń basında qaytalanıwı) alliteraciya dep ataladı. (Latınsha al qaraqalpaqsha ǵa-ge, qa-ke hám da-de, ta-te jalǵawlarına sáykes keledi, littera – hárip degendi ańlatadı). Mısalı:

Kózim salsam qay bir qusqa, Qustan qustıń túri basqa, Tarlan salmay ótken bosqa, Suńqardıń qádirini bilmes.

(Abbaz Dabılov).

yamasa:

Qap-qapaq qashıń qaqarǵa qaqıshan súmbilleriń, Kep-kirpik kózlerińdur tıyǵı jawhar tilleriń.

(Ájiniyaz).

45

Bul mısallarda q, k, t sesleri jiyi-jiyi qaytalanıp qosıqtıń emocional tásirsheńligin kúsheytip, onıń kewilge qonımlılıǵın támiyinlep tur.

Biraq sonı da aytıw kerek, alliteraciyalardı shennen tısqarı qollanıw shıǵarmanıń kórkemligine ziyan keltiredi.

Kórkem shıǵarmada seslik eliklewler ónimli qollanıladı. Olardı ilimde onomatopeya dep te ataydı. Tábiyattaǵı yamasa átiraptaǵı hár qıylı seslerge,

ısqırıq, kúlki, jılawǵa, sonday-aq haywanlardıń, quslardıń dawıslarına eliklew hám olardı xatqa túsiriw seslik eliklewler dep ataladı.

Buldozershi-i!

Ayda-ayda-a!

Gúr-gúrr…

Dir-dir silkindi jer!

Gúrs-gúrs! Parsh-parsh! Gúrtildiler!...

Jarq-jurq, jarq - jurq…

(Shawdırbay Seyitov. “Qıyal atawı”).

Bul mısalda jazıwshı seslik eliklewlerdi qollanıw arqalı jer ózlestiriw sıltawı menen gózzal tábiyattı jánsiz qurtıwshılar hám tábiyat qorıqshıları arasındaǵı keskinlesken jaǵdaydı (keskin konfliktti) kórkem súwretlep beredi.

Qadaǵalaw ushın sorawlar:

1.Ádebiy til hám sóylew tili haqqında túsinik beriń.

2.Kórkem ádebiy til hám onıń ózgeshelikleri tuwralı túsinik beriń.

3.Kórkem tildiń leksikası tuwralı tuwralı túsinik beriń. Onıń qanday quralları

bar?

4.Varvarizm hám vulgarizmlerdiń bir-birinen ayırmashılıǵı nede? Olar kórkem shıǵarmada qanday maqsette qollanıladı?

5.Kórkem tildiń fonetikası tuwralı túsinik beriń. Onıń qanday túrleri bar?

6.Assonans hám alliteraciya degenimiz ne? Olardıń bir-birinen ayırmashılıǵı bar ma?

7.Anafora hám epiforalarǵa sıpatlama beriń, bir-birinen parqın ajıratıń.

8.Onomatopeya degenimiz ne?

9-tema. SÚWRETLEW QURALLARÍ HÁM USÍLLARÍ

Jobası:

1.Kórkem tilde troplardıń (awıspalı mánistegi sózlerdiń) xızmeti.

2.Kórkem tilde stilistikalıq figuralardıń (kórkem súwretlew usıllarınınıń) xızmeti.

Tayanısh sózler: troplar, metafora, epitet, metonomiya, sinekdoxa, giperbola, litota, ironiya, simvol, teńew, janlandırıw, allegoriya; stilistikalıq figuralar: ritorikalıq sorawlar, intonaciya, pauza, ritorikalıq qaratpalar, úndewler, tákirarlawlar, antiteza, inversiyalar.

Kórkem súwretlew qurallarınıń keń tarqalǵan túri – troplar – basqa nársege aynalıw, ózgeriw mánisin ańlatadı. Kórkem shıǵarmada troplar bir nárseni

46

súwretlew ushın sózdiń túpkilikli mánisinde emes, al basqa ózgergen, awıspalı mánisinde beredi. Mısalı, “Mına jaman ketegimnen kirip-shıqqanıma shúkir etip júrmen”. Bul jerde “jaman ketek” tawıq ketek yamasa iyt ketekti ańlatpaydı, al usı sózlerdi aytıwshı adamnıń turaq jayın ańlatadı. Ketek sózi menen ol óziniń turaq jayınıń sánsiz hám tómen jaǵdayda ekenin obrazlı túrde bildirip tur.

Troplardıń (awıspalı mánis beriwdiń) bir neshe túrleri bar: metafora, epitet, metonimiya, sinekdoxa, giperbola, teńew, litota, ironiya, allegoriya, simvol (ramz, nıshan), janlandırıw (olicetvorenie) h.t.b.

Metafora – grekshe awıstırıw, ózgertiw sózinen (meta – qaytadan, phora – kóshiremen). Kórkem súwretlew qurallarınıń biri. Metafora – zatlardı bir-birine megzetiwge tiykarlanǵan awıspalı súwretlewdiń túri. Metafora teńewdey etip zatlardı salıstırmaydı, al uqsatadı, megzetedi. Mısalı, “Ol arıslanday jigit” degen gápte jigit arıslanǵa salıstırıladı hám ol teńew bolıp sanaladı, al “Ol arıslan jigit edi” degen gápte jigit arıslanǵa megzetiledi hám ol metafora bolıp esaplanadı.

Sánemler qolında tillá saz edim, Háwijge keltirer jánan bolmadı. Tuǵrımda talpınǵan alǵır baz edim,

Qálpe-sáyyadlarım maman bolmadı.

(Ájiniyaz).

Ómir jıldırım-aw, waqıt jıldırım!.. Awıl saǵınıshı – aq tulpar-aw bul!..

Birinshi mısalda lirik qaharman ózin tilla sazǵa megzetedi, biraq onı kámine keltirip shertetuǵın sazende bolmaytuǵınına nalıydı. Jáne de lirik qaharman ózin talpınıp turǵan alǵır qusqa megzetedi, biraq qustıń babın biletuǵın qálpe, ańshılardıń bolmaǵanına nala qıladı. Shayır ómirge, zamanǵa narazılıq, táǵdirge nalısh sezimlerin awıspalı mániste beredi.

Ekinshi mısalda ómirdiń ulıwma dúnya ólsheminde kútá qısqa ekenligi jıldırım metaforası menen awıspalı mániste beriledi. Al saǵınısh sezimleri aq tulpar metaforası menen berilgen. Nátiyjede metaforalar obrazdı kórkemlep beriwge, avtordıń aytajaq ideyasın oqıwshıǵa kórkemlep jetkeriwge járdem beredi.

Epitet – grekshe epitophios – anıqlıq mánisinde. Epitet zat hám qubılıslardıń sapasın, sıpatın ayqınlastırıw ushın qollanıladı. Epitet kórkem súwretlewdiń eń jiyi qollanılatuǵın túri, ol arqalı jazıwshı-shayırlar qaharmannıń yamasa súwretlenip atırǵan zattıń, qubılıstıń birden kózge túserlik ayqın belgisin atap kórsetedi, solay etip, onı kózge ayqınıraq etip elesletedi.

Bálent shıń basların ańsasa tarlan,

Talmas qanatları kókte sharq urar, Qayda baǵlar, gózzal tawıs taranǵan, Qayda qaldı kókti súzgen minarlar.

(Sh.Seyitov).

Metonimiya – grekshe metha – qaytadan, nimios – ataw, qaytadan ataw degendi ańlatadı. Súwretlew qurallarınıń biri. Sózlerdiń awıspalı mánisine tiykarlanǵan súwretlew. Metonimiyada súwretlenip atırǵan zat yamasa waqıya

47

basqa at penen súwretlenedi. Mısalı, “Qazan qaynap atır”. Negizinde, qazan emes, al ondaǵı awqat qaynap atır. “Tandır órtedim”. Tandır órtenbeydi, al onıń ishindegi otındı jaqtım degen mánisti bildiredi. “Qala uyqılap atır”. Qala emes, al ondaǵı adamlar uyqılap atır.

Taylar nur simirgen túski jasqalar, Mallar mańqıyısqan qayda shańlaǵıń?!

(Sh.Seyitov).

“Izbasqan eshek peshti jaǵalap barıp, qurıldınıń tas tóbesinde zińireydi”. (Sh.Seyitov).

Bul mısalda taylardıń shańqay túste quyash nurına shaǵılısqan súwdı simiriwi kútá obrazlı etip berilgen. “Taylar súw simirgen túski jasqalar”’ dep túwra mánisinde aytqannan góre “taylar nur simirgen” dep beriw qosıq qatarlarınıń tásirsheńligin joqarı dárejege kóterip turadı.

Sinekdoxa – grekshe synecdoche – uqsatıw mánisinde. Kórkem shıǵarmada bir pútinniń ornına onıń bir bólshegin alıp súwretlew usılı. Mısalı, shayır I.Yusupov óziniń Berdaqqa arnalǵan qosıǵında:

Sen qosıqsań jırtıq úyde tuwılǵan, Ash xalıqtıń ármanına juwılǵan.

- degen qatarlardaǵı “qosıqsań” degen sóz arqalı sen pútkil qaraqalpaq xalqınıń ármanın jırlawshı úlken bir poeziya, ádebiyat dúnyasısań degen mánini obrazlı túrde sinekdoxa arqalı jetkerip tur. Sonıń ushın, bul súwretlew usılı metonimiyanıń bir túri sıpatında qaraladı.

Tırnaqqa zar edik, kórdiń, ah, quday!.. Tırnaqqa zar edik, berdiń, ah, quday!..

(Baxtiyar Genjemuratov).

Mısalda adamnıń bir múshesi bolǵan tırnaq arqalı pútin bir adam (perzent, náreste) mánisi berilip tur. “Perzentke zar edik” dep tuwra mániste aytılmay,

“tırnaqqa zar edik” dep awıspalı mániste aytılıp tur. Shayır bul jerde sinekdoxanı qollanıw arqalı perzentli bolǵan adamnıń quwanısh sezimlerin obrazlı etip bergen.

-Olardıń qulaǵı kóp…

-Seniń qulaǵıńa ne-e bir, qorǵasın quyıldı ma!... Sen de kóbeyt qulaǵıńdı! Jaqanıńdı jumsa, Sıdıǵıńdı saq iyttey qulaǵın tikireytip qoymaymısań!...

(Sh.Seyitov).

Giperbola – ulǵaytıp kórsetiw, bórttirip súwretlew. Kórkem shıǵarmada anaw yaki mınaw nárselerdi, shárayatlardı, kórinislerdi, personajlardı, olardıń isháreketlerin shennen tısqarı bórttirip kórsetiw giperbola dep júritiledi. Giperbola folklorlıq shıǵarmalarda oǵada kóp qollanıladı. Mısalı, qaharmanlıq dástanlarda batırlar jawdıń kóp láshkerin bir ózi qırıp taslaydı, adam qanı dáryaday aǵadı h.t.b.

Giperbola realistlik ádebiyatta da qollanıladı. Mısalı, I.Yusupovtıń “Seydan

ǵarrınıń gewishi” gúrrińinde Seydan ǵarrınıń gewishi mıń jamawı bar etip súwretlenedi, onda tawıqlar ǵurıq basıp, shójeleydi. Negizinde, olay bolıwı múmkin emes. Giperbola súwretlenip atırǵan zatqa yamasa obrazǵa oqıwshınıń

48

dıqqatın ayrıqsha qaratıw ushın qollanıladı. Giperbola kórkem súwretlew qurallarınıń áhmiyetli bir túri bolıp sanaladı.

Litota – grekshe litotes – ápiwayılıq, kishilik. Litota súwretlep atırǵan zattı yamasa adamdı obrazlı etip kórsetiw ushın qollanıladı, ol giperbolaǵa (ulǵaytıwǵa) qarama-qarsı túsinik. Súwretlenip otırǵan zattı kútá kishireytip beredi. Mısalı, “Shappattay bala”, “Taqıyaday awıl” (awıldıń kishiligin kórsetiw ushın), “Bir tutam kún” (kúnniń kútá qısqalıǵın kórsetiw ushın).

Bir qıldan názikdur qıpsha belleri, Buwın-buwın, tarqanalı álleri, Shekerden mazalı shiyrin tilleri,

Taza náwjawanlar qaraqalpaqtadı.

(A.Muwsaev).

Mısalda shayır qızdıń belin qildan jińishke etip hádden tıs kishireytip kórsetedi. Al, úshinshi qatarda qıpsha bel sulıw qızdıń sóylegen sózleri shekerden mazalı dep ulǵaytıp, asıra súwretleydi. Avtor litota menen giperbolanı bir waqıtta qollanıp, obrazdı túrlendirip jibergen.

Ironiya – grekshe eroneia – jortaǵa degendi ańlatadı. Belgili bir qubılıstı, adamnıń minez-qulqın mısqıllaw, dálkeklew maqsetinde qollanılatuǵın kórkem súwretlewdiń bir túri. Aytıwshı óz sózin tuwra mánisinde bermesten, onı astarlap, oǵan basqasha mánis júklep beredi. Sózdiń formasına qaraǵanda ol maqtap atırǵan sıyaqlı, al haqıyqatında mazmunı oǵan qarama-qarsı keledi, mısqıllap kúlip atırǵanın kóremiz. Mısalı:

Dosan bala qara eshekke mingende, Eshegi ózine yarashqan eken.

Íq Íq diyip jolǵa túsip júrgende, Kórgen qız-jawanlar qarasqan eken. Pay, zańǵardıń esheginiń jorǵası, Kórip hayran qalar qurbı-qurdası, Bóktergide bolsa ala dorbası, Baqsha andazası kelisken eken.

(A.Muwsaev).

Mısalda júrisi joq jaman, qaseki qara eshek jorǵa etip súwretlenedi. Bul jerde jortaǵa maqtaw arqalı kúliw, mısqıllaw mánisi berilip tur.

Ironiyanı shıǵarmanıń kontekstine qarap bayqawǵa boladı, ol ápiwayı házil yamasa áshkaralaw mazmunında bolıwı múmkin.

Simvol – grekshe symbolon – shártli belgi degendi ańlatadı. Kórkem shıǵarmada shártli túrdegi astarlı mánide qollanılǵan súwretlew usılı. Ol ádebiyatta metaforanıń bir túri sıpatında da qollanıladı. Simvol sózlerdiń mánisleri turaqlı bolıp keledi. Olardı qollanıw arqalı avtor qandayda bir qubılıstı, túsinikti yamasa zattı ańlatadı. Simvolikalıq súwretlew arqalı da jazıwshı-shayırlar turmıs haqıyqatlıǵın, kewil keshirmelerin tásirli hám obrazlı túrde óz oqıwshılarına jetkerip otıradı. Mısalı:

Suw boyında shayqatılǵan janım qara tal,

49

Maǵan balzam sen tımıqta shaqırǵan samal.

I.Yusupovtıń “Qara tal” qosıǵında uzaqtan buldırap kórinetuǵın biyik qara tal tuwılǵan jerdiń simvolı (nıshanı) sıpatında súwretlenedi.

Berdaq shıǵarmalarında “gúl”, “búlbil” sıyaqlı simvollıq obrazlar jiyi qollanıladı.

Gúl boldım gúl jaynamadım, Oyshıl boldım, oylamadım, Búlbil boldım, sayramadım,

Hádiyse az bolǵan emes.

Berdaq gúl menen jaqsı zamandı, búlbil obrazı menen shayırdı astarlap beredi.

Simvol termini ózbek ádebiyatında ramz dep júritiledi.

Teńewler. Awıspalı mániste súwretlewdiń bir túri. Kórkem shıǵarmada bir zattı, túsinikti, qubılıstı ekinshi bir zat, túsinik yaki qubılıs penen salıstırıp kórsetiw. Qaraqalpaq tilinde jazılǵan kórkem shıǵarmalarda teńewler -day-dey, - tay-tey qosımtaları hám yańlı, kibi, misli degen kómekshi sózler járdeminde jasaladı.

Azıwıń bar altın saplı qashawday, Eki sawrıń eki bólek atawday, Hár tuyaǵıń bir boz orda otawday,

Siyne salıń kelgen Shaybas gúreńim.

(Abbaz Dabılov. “Bahadır” dástanınan).

Janlandırıw. Kórkem shıǵarmada qollanılatuǵın shártli ámellerdiń biri. Súwretlenip otırǵan zatqa, qusqa, haywanǵa til pitip, adamday bolıp sóyleydi, oylaydı. Janlandırıw, kóbirek, folklorlıq shıǵarmalarda qollanıladı. Xalıq erteklerinde, dástanlarında tawlar gúmbirlep saza berip tilge keledi, batırdıń atına qıyın-qıstaw waqıtta til pitip, adamday sóylep atadı.

Janlandırıw realistlik ádebiyatta da qollanıladı. Mısalı, I.Yusupovtıń “Aktrisanıń ıǵbalı” poemasında bas qaharman Arıwxan ózin baxıtlı sezgen minutlarda báhárde qaytıp kiyatırǵan jıl quslarına múrájat etip, quwanıshlı sezimlerin olar menen bólisedi.

Hey qubladan ushqan sonalı ǵazlar! Shınnan ba usı mendegi ıǵbal?

- Iǵbalıń bar desip, ǵańqıldar ǵazlar.

Janlandırıw, ásirese, tımsal janrında kútá kóp qollanılatuǵın tiykarǵı kórkem ámel bolıp esaplanadı. Mısalı, belgili shayır D.Aytmuratovtıń “Qulp hám urı”, “Qoraz hám pıshıq”, “Qarabaraq hám qańbaq”, “Pıshıq erli-zayıplılıqta”, “Qoyan máslikte” h.t.b. tımsallarında haywanlar, quslar, ósimlikler, zatlar adamlarday bolıp sóylesedi, itibarlı pikirler aytadı. Biraq olardıń sóylegen sózlerinde, isháreketlerinde adamlarǵa tán minez-qulıq, ádetler, oy-pikirler, sezimler beriledi.

Janlandırıw alǵashqı dáwirdegi mifologiyalıq dóretiwshilikten qalǵan miyraslardan. Alǵashqı dáwirde adamlar tábiyat sana-sezimge iye dep túsingen. Sonlıqtan, olar óz miflerinde, erteklerinde, qosıqlarında janlı-jansız tábiyattı

50