Ádebiyattanıw (lekciya)

sóyleytuǵın, oylaytuǵın etip sáwlelendirgen. Al, jańa dáwir ádebiyatında janlandırıw kórkem shártliliktiń, kórkem ámellerdiń biri bolıp tabıladı. Oqıwshı kórkem shıǵarmada zattıń, tábiyattıń adamday háreket etiwine, sóylegenine isenbeydi, biraq bunı biykarlamaydı, sebebi, bul qubılıstı obraz jaratıwdaǵı, ideyanı sáwlelendiriwdegi kórkem shártlilik dep qabıllaydı.

Allegoriyalar – grekshe allos – basqa, ózge, agareno – aytaman degen mánisti ańlatadı. Kórkem ádebiyatta awıspalı mániste súwretlew qurallarınıń biri. Shıǵarmada abstrakt pikir yaki túsiniktiń ornına anıq bir zattıń yamasa qubılıstıń súwretlemesi, obrazı beriledi. Oqıwshı usı obrazǵa qarap ne haqqında gáp baratırǵanın biledi. Bunı astarlap beriw yamasa astarlap súwretlew dep te júritedi. Astarlap súwretlew erteklerde, ásirese, haywanlar haqqındaǵı erteklerde, sondayaq tımsallarda jiyi-jiyi ushırasadı. Mısalı, xalıq dóretiwshiligi úlgilerinde haywanlar obrazları arqalı adamlarǵa tán geypara qásiyetlerdi, ádetlerdi túsiniwge boladı. Túlki óziniń is-háreketleri menen mákkar, sum, quw adamdı esletedi. Qasqır obrazı ashkózlikti, zulımlıqtı, eshek obrazı pámsizlikti, ójetlikti, maymıl obrazı jeńilteklikti, wájsizlikti bildiredi.

Tarǵıl pıshıq

Boldı ól degen ashıq Jolbarıs qızına.

Qánáátlenbeydi anaw-mınaw qızdıń nazına. Qoydıń qızı Qozıbiyke semiz,

Iyttiń qızında qásiyet kemis. Saǵaldıń qızı jalataylaw zárre, Maymıldıń qızınıń ayaǵı árre-tárre.

(D.Aytmuratov. “Pıshıq yerli-zayıplılıqta”).

Bul shıǵarmada óziniń shama-sharqın, hal-jaǵdayın bilmeytuǵın, maqtanshaq, pámsiz adamlardıń minez-qulqı, is-háreketleri tıshqannan basqaǵa kúshi jetpeytuǵın pıshıq obrazı arqalı allegoriya (astarlap súwretlew) usılında beriledi.

Súwretlew usılları (stilistikalıq figuralar)

Hár bir jazıwshınıń ózine tán gáp qurıw usılı bar. Jazıwshı shıǵarmalarınıń gáp qurılısın túrli formalarda (qısqa, uzın) beriwi múmkin. Usılayınsha, ol ózi jazıp atırǵan tildi poetikalıq, grammatikalıq jaqtan bayıtadı. Jazıwshı geyde gáplerdi kútá quramalı ráwishte dúzedi, bir gápte bir neshe jay gápler, qospa gápler, baǵınıńqı qospa gápler ushırasıwı múmkin. Gáptiń bunday dúzilisi ullı rus jazıwshısı L.N.Tolstoydıń shıǵarmalarında kóp ushırasadı.

Jazıwshı óziniń talǵamına qaray, shıǵarmaların oqıwshılardıń qanday toparına baǵıshlawına qaray gáp qurılısın ápiwayı dúziwi múmkin. Mısalı, Sh.Aytmatovtıń shıǵarmalarında asa quramalı gápler onsha ushıraspaydı. Gápler, tiykarınan qısqa, biraq mánili etip dúzilgen. Degen menen, usınday gápler menen-aq Sh.Aytmatov kútá tereń filosofiyalıq oylardı bere alǵan.

A.S.Pushkinniń “Kapitan qızı” shıǵrmasında da gápler ápiwayı, jaydarı, túsinikli etip dúzilgen.

51

Demek, jazıwshı óz shıǵarmasında turmıstı súwretlewde, ishki sezimlerdi beriwde belgili bir sintaksislik normalarǵa baǵınadı, olardı tereńletedi, bayıtadı. Shıǵarmalardaǵı sintaksislik poetikanıń jaǵdayı shıǵarmanıń qanday oqıwshılardıń talǵamına mólsherlengenine de baylanıslı boladı. Mısalı, T.Jumamuratov, S.Nurımbetov óz shıǵarmalarınıń tilin kútá keń oqıwshılar qatlamınıń talǵamın esapqa alıp jazsa, I.Yusupov, J.İzbasqanov oqıwshılardıń bilimli, estetikalıq talǵamı joqarı qatlamın kózde tutıp jazadı. Berdaq penen Ájiniyaz tuwralı da usılay aytsa boladı.

Kórkem sintaksiste hár qıylı usıllar qollanıladı. Mısalı, ritorikalıq sorawlar, intonaciya, pauza, ritorikalıq qaratpalar, úndewler, tákirarlawlar, antitezalar, inversiyalar kóp qollanıladı. Bulardı sintaksislik figuralar yamasa stilistikalıq figuralar dep te júritedi.

Ritorikalıq soraw – grekshe reytor – orator, sheshen, dilwar degen sózden alınǵan. Kórkem shıǵarmada oqıwshınıń dıqqatın awdarıw ushın qurılǵan, biraq juwap talap yetpeytuǵın soraw gáp, sintaksislik figura. Súwretlenip atırǵan sharayattı hám avtordıń oy-pikirin ótkirlestiriw ushın qollanıladı.

Ǵań-ǵań, ǵań-ǵań qobızım, Táǵdiyr – zalım, oǵı uzın!

Arqırasqan arqarlar,

Nege jım-jırt joq ızıń?!

Dúnya menen dasqal taw,

Tıńlaymısań, asqar taw?!

(Sh.Seyitov. “Sárkarda hám túyege aynalǵan arqarlar haqqında qobız benen jırlanatuǵın ertek-dástan” poemasınan).

Ritorikalıq úndewler. Kórkem shıǵarmada kóterińki, shaqırıq túrinde ushırasatuǵın gápler, stilistikalıq figuralardıń biri. Olar oy-pikirdi, túsiniklerdi, sezimlerdi emocional túrde berip, olardıń kórkemligin kúsheytedi. Mısalı:

Muhabbat ilahiy ullı qubılıs, Qolıńızdan kelse ashıq bop jasań!

(Xaliyla Dáwletnazarov. “Qolıńızdan kelse ashıq bop jasań!... ”).

Ritorikalıq qaratpalar. Kórkem shıǵarmada kóterińki stildegi qaratpa gápler túrinde ushırasatuǵın sintaksislik (stilistikalıq) figuralardıń biri. Ritorikalıq qaratpalar oqıwshılardıń dıqqatın awdarıw, qaharmanlardıń ruwxiy halatın beriw, lirizmdi kúsheytiw ushın qollanılatuǵın usıl.

Mıń órkeshli túyedey sarǵısh qumlar, Mıń ásirlik ǵápletti silkip tasla!

Mıń ásirlik kemkewil móhmin qumlar, Mıń ásirlik hásiretti silkip tasla!

(Baxtiyar Genjemuratov.

“Mıń ásirlik ǵápletti silkip tasla! ”).

Poetikalıq tákirarlaw – kórkem shıǵarmanıń tásirliligin kúsheytiw, onıń ideyalıq mazmunın tereńletiw, qaharmanlardıń ishki dúnyasın tolıǵıraq ashıp

52

kórsetiw ushın qollanılatuǵın sintaksislik usıl. Bunday usıldı qollanǵan tekst ishinde yamasa gápte bir sóz yaki bir neshe sózler qaytalanıp keledi. Biraq qaytalanǵan sózlerdiń hár biri ózinshe kórkem-estetikalıq júk kóterip turadı. Poetikalıq tákirarlawdıń alliteraciya, anafora, epifora sıyaqlı túrleri bar. (Olardıń anıqlamaları “Kórkem fonetika” bóliminde berilgen.)

Watanım – keń mazmun ómirime ol,

Watanım - anamday áziz gúlbaǵım.

Orden taqpasa da óńirime ol, Orden dep bilemen bergen ıǵbalın.

(Tólepbergen Mátmuratov).

Birinshi qatardaǵı “Watan” sózi arqalı tuwılǵan jer, el-xalıq hám onda jasap atırǵan lirikalıq qaharman túsiniledi, ekinshi qatarda qaytalanǵan “Watan” arqalı lirikalıq qaharmannıń watanǵa muhabbat, húrmet sezimleri beriledi. Úshinshi qatardaǵı “Orden” sózi sıy-húrmettiń rásmiy nıshanı retinde tuwra mánisinde berilgen, al tórtinshi qatardaǵı tákirarlanǵan “Orden” awıspalı, yaǵnıy metaforalıq usılda lirikalıq qaharmannıń wómiri, ıǵbal-nesiybesi, táǵdiri mánisin berip tur.

Antitezalar – grekshe antithesis – qarama-qarsı mánisin bildiredi, jiyi qollanılatuǵın poetikalıq figuralardan bolıp tabıladı. Antitezalar menen antonimlerdi birdey dep túsiniwge bolmaydı. Antonimler sózlerdiń mánilik qarama-qarsılıǵı bolsa (kún-tún, ashshı-dushshı, aq-qara h.t.b.), antiteza waqıyahádiyselerdiń, oy-pikirlerdiń qarama-qarsılıǵın beredi. Antitezada qarama-qarsı obrazlar, sharayatlar, kontrast kórinisler qollanıladı, solar arqalı avtordıń ideyası ashıladı. Mısalı:

Men dúnyaǵa keldim, kelgen menen toldı ma dúnya? Men dúnyadan ketermen, ketken menen sorlı ma dúnya? Topıraqtan shıǵıp jáne topıraq bolarman,

Túsindirer adam, sende boldı ma dúnya?

(Omar Hayyam).

Orta ásirlik ullı alım hám shayır Omar Hayyamnıń bul rubayısında materiallıq dúnyanıń mángiligi, onıń birlemshiligi, onı túsindiriwde aqıl-huwıshtıń ázizligi, demek, aqıl-estiń, ruwxtıń ekilemshiligi haqqındaǵı ideya kontrast (qarama-qarsı) oy-pikirler, túsinikler menen berilip tur.

Antiteza shıǵarmalarda oy-pikirdiń, ishki sezimlerdiń tásirsheń beriliwin támiyinlep, oqıwshıda estetikalıq zawıq oyatadı.

Inversiya – latınsha inversio – orın almastırıw degendi ańlatadı. Kórkem tekstte avtordıń stilistikalıq maqset penen sózlerdiń mánisi boyınsha izbe-izligin, grammatikalıq tártibin buzıp, ádettegiden basqasha ornalastırıwı inversiya dep ataladı. İnversiya usılı menen jazǵanda gáp aǵzaları óz tártibi menen jaylaspay orın almasıwı múmkin, baslawısh gáptiń izinde, bayanlawısh gáptiń basında kele beriwi múmkin. Mısalı:

Júregimde mámleket bar – shegarası joq.

Bir ájep ummannıń

53

jaǵasında ol, Bul jerde mıltıq joq –

atılmaydı oq,

Sazlar bar,

Reńler bar

hám Qosıqlar bar…

(Baxtıyar Genjemuratov).

Bul qosıq qatarların gáp qurılısı nızamına boysındırǵanda tómendegishe bolar edi: “Júregimde shegarası joq mámleket bar // Ol bir ájep ummannıń jaǵasında. // Bul jerde mıltıq joq, oq atılmaydı”. Biraq bunday jaǵdayda tekst qosıq dárejesine kóterile almay ápiwayı ǵana xabar gápler bolıp qalar edi, avtor inversiya usılın qollanıw arqalı sózlerdiń tásirsheńligin, teksttiń intonaciyasın, ırǵaǵın kúsheytken.

Solay etip, ádebiyattanıw iliminde bunday stilistikalıq figuralar poetikalıq sintaksis degen termin menen de júritiledi.

Poetikalıq sintaksiske kórkem punktuaciyalardı da kirgizsek boladı.

Kórkem punktuaciya. Kórkem ádebiyatta oy-pikirdi, ishki sezimlerdi tásirsheń hám tartımlı jetkeriwde kórkem fonetika, kórkem leksika, poetikalıq sintaksis penen birge kórkem punktuaciyanıń atqaratuǵın xızmeti óz aldına. Demek, irkilis belgileri kórkem shıǵarma tiliniń bir elementi bolıp tabıladı. Ádebiyattanıwda kórkem shıǵarmanıń tili haqqında ilimiy-teoriyalıq pikirler rus filologları V.V.Vinogradov, L.I.Timofeev, V.E.Xalizev, V.B.Tomashevskiy h.t. basqalardıń, ózbek ádebiyatshıları I.Sultan, T.Babaev, E.Xudayberdiev,

H.Umurov, D.Quranov hám basqalardıń, qaraqalpaq ádebiyatshıları S.Axmetov, Q.Sultanov, K.Mámbetov, Q.Járimbetov hám taǵı basqalardıń miynetlerinde ushırasadı. Usılardıń ishinde irkilis belgileriniń kórkemlik xızmeti boyınsha itibarlı pikirler L.I.Timofeev, V.B.Tomashevskiy, H.Umurovlardıń miynetlerinde berilgen. Máselen, ózbek ilimpazı H.Umurov gápte bir ǵana útir belgisiniń qoyılıwı arqalı tekstte kórkemliktiń támiyinleniwin, al onıń qoyılmay alıp taslanıwı gáptiń intonaciyasınıń, ásirese, mánisiniń pútkilley ózgerip ketiwine ayrıqsha tásirin tiygizetuǵınlıǵın mısallar menen dálilleydi. Jáne bir ózbek izertlewshisi Q.Yólchiev óziniń internette járiyalaǵan maqalasında kóp noqat hám sızıqshanıń kórkemlik xızmetin tallawǵa ayrıqsha itibar beredi1.

Al, ǵárezsizlik dáwirindegi qaraqalpaq ádebiyattanıwında irkilis belgileriniń kórkemlik xızmeti haqqında pikirler ilimpaz Q.Orazımbetovtıń házirgi qaraqalpaq lirikasındaǵı formalıq izlenislerge baǵıshlanǵan ilimiy miynetlerinde sáwlelengen. Atap aytqanda, ilimpaz B.Genjemuaratovtıń qosıqlarında irkilis belgileriniń, máselen, noqat belgisiniń shayırdıń ishki talabına baylanıslı dástúriy qosıq formasındaǵıday (hár qatardıń keynine) emes, al avtordıń niyetin ashıw maqsetinde prozalıq shıǵarmalardaǵıday óziniń tiyisli jerlerine qoyılǵanlıǵın jekke stillik izlenislerdiń biri sıpatında unamlı bahalaydı2.

1Йўлчиев Қ. Игнабарг шеър ва тиниш белгилари. // Ziyonet.uz.

2Oразымбетов Қ. Ҳәзирги қарақалпақ лирикасында кӛркемлик излениўшилик (80-жыллар). Нӛкис, «Билим»,

1992, 109-бет.

54

Qullası, kórkem shıǵarmada «mayda-shúyde» siyaqlı túsiniklerge orın joq. Eń kishi bólekshe – mikroelement te shıǵarmada úlken áhmiyetke iye boladı, oǵan itibarsız bolǵan jazıwshı insaniylıqtan ayrılıwı, «xalıq oqıtıwshısı», «sezimler tárbiyashısı» (Sh.Aytmatov) bolıwı múmkin bolmasa kerek1.

Solay etip, jazıwshı-shayırlar kórkem shıǵarmada irkilis belgilerin belgili bir maqsette (ideyanı kúsheytiw ushın), shıǵarma obrazlılıǵı ushın, kórkem teksttiń emocionallıǵın (tásirsheńligin) arttırıw ushın qollanadı.

S.Ibragimovtıń lirikalıq shıǵarmalarında kórkemlikti támiyinlewde, avtordıń oylaǵan niyetin júzege shıǵarıwda kórkem punktuaciya ayrıqsha orındı iyeleydi. Avtordıń bizge «Dalalar» (1982), «Besinshi máwsim», «Jer menen aspannıń aralıǵında» (1990) dep atalǵan poetikalıq toplamları belgili. Bir ǵana «Jer menen aspannıń aralıǵında» (1990) toplamınıń ózinde 345 jerde sızıqshanıń qollanılǵanlıǵın kórsek boladı. Bul belgini shayırdıń dóretiwshiligine tán «avtorlıq punktuaciya» dep atasaq ta boladı. Sebebi, sızıqshanıń lingvistikalıq sıpatına keletuǵın bolsaq, ol tekstte qarsılaslıq mazmundaǵı, túsindirmeli mazmundaǵı, sebep mazmunındaǵı gáplerdi dúziwde qollanıladı. Jáne de ol aytajaq pikirdi tásirli hám ıqsham etip jetkerip beriw qásiyetine iye. Qaraqalpaq poeziyasında irkilis belgileri talantlı shayırlar Sh.Seyitov, S.Ibragimov, B.Genjemuratovlardıń poeziyasında jekke stillik xızmetlerde qollanılıwshı «avtorlıq punktuaciya» dárejesine erisken. Máselen, S.İbragimov lirikasında sızıqsha belgisiniń avtordıń aytajaq ideyasın jetkerip beriwde eń áhmiyetli quralǵa aylanǵan:

Biraq men qarnı ash materialistpen, ertekke orın joq zamanǵa dárek – bilemen, xameleon degen kesirtke tirishilik ushın ekenin hálek.

Bul shuwmaqta avtordıń dáslepki eki qatarda bildirilgen pikirlerine sońǵı eki qatardaǵı pikirleri sebep sıpatında keltirilgen. Shayır bizdi qorshaǵan jámiyettegi ayırım unamsız qubılıslardı sızıqsha arqalı ashıp beredi. Ol haqqında oqıwshılarda pikir oyatadı.

Awzınan

qan kóbik burqırap qara nar

iyesiz, ámeńgersiz qańǵırıp baratır. Qara nar jer dizerlep

qulaǵan máhál

ıńırandı bul dúnya – jańǵırıp baratır jańǵırıp baratır… Usı jańǵırıqta – biygúna lashlar.

1 Умуров Ҳ. Адабиёт назарияси. Тошкент, «Шарқ», 2002, 138-бет.

55

Usı jańǵırıqta – dúnyanıń dárti. Usı jańǵırıqtıń ózi de

ja-ar-tı!..

(B.Genjemuratov).

Qosıqta irkilis belgilerine ayrıqsha kórkemlik wazıypa júklengen. Máselen, bul shıǵarmada kóp noqat, úndewli kóp noqat hám uzın sızıqshalar jiyi qollanılǵan hám shayırdıń emocional oy-pikirlerin beriwde kórkemlik xızmet atqarǵan. Ásirese, bul shıǵarmadaǵı «Usı jańǵırıqtıń ózi de ja-ar-tı!..» degen gáptiń astarın (podtekstin) túsiniw ushın úndewdiń kóp noqat belgisi menen qosarlanıp qollanılıwı ayrıqsha kórkemlik funktsiya atqarıp tur. Sonday-aq, shayır qosıqta uzın sızıqshalarǵa da ayrıqsha kompoziciyalıq wazıypa júkleydi. Sebebi, sızıqshanıń lingvistikalıq xızmetine keletuǵın bolsaq, ol qarsılaslıq mazmundaǵı, túsindirmeli mazmundaǵı, sebep mazmunındaǵı gáplerdi dúziwde qollanıladı. Jáne de ol aytajaq pikirdi ıqsham hám tásirsheń jetkerip beriwdiń bir usılı. B.Genjemuratovtıń joqarıdaǵı qosıǵında bolsa, sızıqsha belgisi túsindiriwshilik xızmette qollanılǵan hám avtordıń negizgi aytajaq ideyasın tereńlestiriwge xızmet etken.

Sh.Seyitov prozalıq shıǵarmalarında da irkilis belgilerine ayrıqsha wazıypa júkleydi. Máselen, onıń «Isine tirkelip tigilsin!..» (1986) povestinde nahaqtan qamalǵan bas qaharman Ábilqasım Maxmudovtıń haqıyqatlıqtı qayta tiklew ushın tiyisli orınlarǵa jazǵan shaǵım arzasına «Isine tirkelip tigilsin!..» degen birgelkili, húkimli juwaplardıń kele beriwi tubalawshılıq dáwirindegi administrativlikbuyrıqpazlıq sistemanıń bir kórinisi bolıp tabıladı. Shıǵarmada usı ideyanı beriw ushın avtor úndew hám kóp noqat belgilerin orınlı paydalanadı. Ásirese, irkilis belgilerinen ónimli hám orınlı paydalanıw jaǵdayı jazıwshınıń dóretiwshilik stiline aylanıp barǵanlıǵın onıń sońǵı romanlarınan da kóriwge boladı.

Ulıwma, házirgi qaraqalpaq ádebiyatında, ásirese, poeziyada irkilis belgilerinen kórkemlik xızmette paydalanıw talantlı shayırlar Sh.Seyitov, S.Ibragimov, B.Genjemuratovlardıń lirikasına tán stillik ózgesheliklerdiń biri bolıp, bul formalıq ayrıqshalıqlar usı kórkem sóz sheberleriniń poetikalıq pikirlew ózgesheliginen hám olardıń ishki dóretiwshilik talabınan tuwılǵan kórkemlik izlenisler bolıp tabıladı.

Qadaǵalaw ushın sorawlar:

1.Trop terminiń mánisi?

2.Metafora degenimiz ne?

3.Epitet degenimiz ne?

4.Metonimiya degenimiz ne?

5.Sinekdoxanıń metonimiyadan ayırmashılıǵı bar ma?

6.Teńew tuwralı túsinik beriń.

7.Janlandırıw degenimiz ne?

8.Simvollıq súwretlew tuwralı túsinink beriń.

9.Allegoriya degenimiz ne? Ol qaysı janrdaǵı shıǵarmalarda ushırasadı?

10.Stilistikalıq figuralarǵa neler kiredi? Mısallar keltiriń.

56

11.Ádebiy tekstte kórkem punktuaciyanıń atqaratuǵın xızmeti qanday?

12.Kórkem punktuaciyanıń qanday túrlerin bilesiz hám olarǵa mısallar keltiriń.

10-tema. QOSIQ QURÍLÍSÍ

Jobası:

1.Qosıq – kórkem tildiń bir forması.

2.Qosıq hám kórkem obraz.

3. Qosıq qurılısınıń tiykarları (ırǵaq, ritm, intonaciya, qosıq ólshemleri, bántler, uyqaslar h.t.b ).

4.Qosıq ólsheminiń túrleri. a) barmaq yamasa sillabikalıq ólshem. b) aruz ólshemi. v) gekzametr, sillabo-tonikalıq ólshem.

5.Qosıq bántleri (strofalar) – qosıq ólsheminiń bir elementi. Olardıń túrleri: ekilikler, úshlikler, tórtlikler, beslikler, altılıqlar h.t.b.

6.Uyqaslar haqqında túsinik hám olardıń túrleri: birgelkili uyqaslar, ishki uyqaslar, redifli uyqaslar.

Tayanısh sózler: qosıq qurılısınıń tiykarları: ırǵaq, ólshem, bánt, uyqas; ólshemniń túrleri: barmaq yamasa sillabikalıq ólshem, aruz ólshemi, tonikalıq ólshem, sillabiko-tonikalıq ólshem; bánttiń túrleri: ekilikler, úshlikler, tórtlikler, beslikler, altılıqlar, segizlikler, onlıqlar; uyqas hám onıń túrleri: birgelkili uyqaslar, ishki uyqaslar, redifli uyqaslar.

1.Kórkem tildiń túrleri bar. Olar arqalı jazıwshı súwretleydi, obraz jaratadı, óziniń aytajaq oy-pikirin, ishki sezimlerin, ruwxiy jaǵdayların beredi. Kórkem ádebiyatta onıń eki forması keńnen hám erte zamanlardan berli qollanıladı: proza hám poeziya.

Proza menen jazılǵan shıǵarmalarda joqarıdaǵı aytılǵan qásiyetler ápiwayı sintaksislik konstrukciyalar arqalı (gápler arqalı) beriledi. Oy-pikirler, súwretlewler izbe-iz logikalıq jaqtan tiykarlanǵan túrde beriliwi múmkin. Proza tili menen, kóbinese, epikalıq shıǵarmalardı (romanlardı, gúrriń, ocherklerdi) jazıw úrdis bolıp ketken. Al, negizinde epikalıq shıǵarmalar qosıq qatarları menen de jazıla beriwi múmkin. Mısalı, qosıq penen jazıılǵan roman, qosıq penen jazılǵan povest, qosıq penen jazılǵan ocherk ádebiy ámeliyatta ushırasıp turadı.

Qosıq (poeziya) – bul da kórkem tildiń bir forması.

Biraq oy-pikirdi, ishki sezimlerdi yamasa waqıyalardı qosıq penen beriwdiń ózgeshelikleri bar. Qosıq eń birinshi náwbette ritmge (ırǵaqqa) tiykarlanǵan bolıwı, yaǵnıy qosıqtıń tili kóterińki, emocional, tásirsheń hám ekspressivlik qásiyetlerge iye bolıwı tiyis. Sonıń menen birge proza tilinde morfologiyalıq, sintaksislik ólshemlerden basqa sheklengenlik joq, al qosıq óziniń qatań normativlerine, ólshemlerine baǵınadı.

Qosıq penen jazılǵan shıǵarmalar ólshemli qatarlarǵa iye bolıwı, qatarlarda buwın sanları esapqa alınıwı kerek. Juwmaqlanǵan bir oy-pikirdi yamasa sezimlerdi beriw ushın qosıq tórt qatardan yamasa bes qatardan, ayırım jaǵdaylarda altı qatardan turatuǵın bántlerge (strofaǵa) toplanadı.

57

Solay etip, poeziya yamasa proza ádebiy janrlar emes, olar kórkem tildiń formaları bolıp tabıladı. Biraq ádebiy ámeliyatta, kúndelikli baspasózde proza janrı yamasa poeziya janrı dep qollanılatuǵın jaǵdaylar ushırasıp turadı. Biraq olardı ilimiy jaqtan tallap qaraǵanımızda janrlıq talaplarǵa juwap bere almaydı. Al, kórkem tildiń formaları ekeni málim boladı.

2. Qosıq ólshemleri haqqında túsinik hám olardıń túrleri. Qosıq óziniń tábiyatı boyınsha qatań ólshemlerge baǵınadı. Sonlıqtan, qosıqtıń ólshemlerine tiykarlanǵan hám solar arqalı prozadan ajıralıp turatuǵın qosıq qurılısınıń túrleri bar. Sonıń bir túri – sillabikalıq qosıq ólshemi. Grek tilindegi sillabi – buwın degen sózden alınǵan. Onıń baslı talapları mınalar: sózler belgili bir qatarlarǵa, al qatarlar belgili bir bántlerge jámleniwi kerek. Qatarlardıń buwın sanları teń bolıwı kerek. 7-8 yamasa 10-11 buwınlı. Uyqas, kóbinese, birgelikli bolıp keledi. aaab yamasa aaba. Ayırım jaǵdaylarda shalıs (abab) yamasa qamaw (abba) uyqasları qollanıladı, qosıqlar, kóbinese, tórt qatarlı bántlerge jámlengen boladı. Mısalı:

Túrgelip erteden jumısqa shıǵıp, Dizeńdi sızlatıp belińdi búgip, Qolıńdı qabartıp, miynetin shegip, Jegen bir zaǵarań paldan jaqsıraq.

Bul mısalda joqarıda keltirilgen talaplardıń barlıǵı kórinedi. Demek, qosıq sillabikalıq ólshemde jazılǵan. Bunday ólshemdi eski túrkiy ádebiyatta barmaq

ólshemi degen termin menen júritken. Házirgi zamanda bul termin ózbek

ádebiyatında qollanıladı. Barmaq ataması, sonday-aq qaraqalpaq ádebiyatında da sillabika ólsheminiń sinonimi retinde qollanılıp turadı.

Shıǵıs xalıqları poeziyasında (arab, parsı, eski túrkiy) qosıq ólsheminiń keń tarqalǵan túri aruz ólshemi bolıp esaplanadı. Ol sillabikadan qatań ajıralıp turadı. Aruz sozılmalı hám qısqa buwınlardıń qosıq qatarında belgili tártipte awmasıp keliwine tiykarlanadı. Onıń kelip shıǵıwı arab poeziyası menen baylanıslı.

Aruzda dawıssız sesler menen tamamlanatuǵın buwınlar sozılmalı bolıp keledi. Al, dawıslı sesler menen tamamlanatuǵın buwınlar qısqa buwın bolıp esaplanadı.

Qaraqalpaq poeziyasında aruz ólshemi qollanılmaydı, derlik.

Tonikalıq ólshem pátlerdiń qatardaǵı tártipleri. Bul termin grek tilindegi tonus – pát degen sózden alınǵan. Eski rus qosıqları tonikalıq ólshem menen jazılǵan. Rus tilinde pát turaqlı emes. Ol sózdiń basındaǵı, ortańǵı yamasa aqırǵı buwınlarına túse beredi, jıljımalı bolıp keledi. Sonlıqtan, rus qosıqları páttiń baǵdarına tiykarlanadı. Biraq XVIII-XIX ásirlerde rus poeziyasında, atap aytqanda Lomonosov, Jukovskiy, Tredyakovskiy, Pushkin, Lermontov tárepinen qosıq

ólshemi keskin ózgeredi. Bular tonikalıq ólshem menen birge, sillabikanı da qosıp paydalandı. Nátiyjede XIX ásirdegi rus poeziyasında sillabo-tonikalıq qosıq

ólshemi payda boldı.

XX ásirde Evropa hám rus shayırları kórkem izleniwshilik jolında túrli qosıq ólshemlerin tájriybe etip kóredi. Olar dástúrli sillabikalıq yamasa sillabo-tonikalıq ólshemlerdi buzıp, jańa formalardı qollanadı. Burınǵı bir tegis, buwın sanları teń

58

qatarlar buzılıp, qosıq uzınlı-qısqalı qatarlar menen jazıla baslaydı. Hátteki, uyqaslarǵa da kewil bólmeytuǵın boladı. Bánt (strofa) sanları turaqlı emes, bunday qosıq forması erkin qosıq yamasa verlibr dep ataladı. Qaraqalpaq poeziyasında erkin qosıqtıń dáslepki belgileri XX ásirdiń 30-jılları kórine basladı (Á.Shamuratov, J.Aymurzaev, D.Názbergenov qosıqları). Biraq sillabika qosıq

ólsheminde tárbiyalanǵan qaraqalpaq oqıwshıları bunday ólshemdegi qosıqlardı qabıllawǵa tayar emes edi. Sońınan 1940-50-60 jılları erkin qosıq onsha kórinbey qaladı. Tek 1970-80 jılları, sonday-aq 1990-jılları ol qaytadan janlanıp poeziyada kórkem qubılıs sıpatında ornıǵa basladı. Shayırlar Sh.Seyitov, B.Genjemuratov,

S.İbragimov, Sh.Ayapov, K.Kárimov h.t.b. tereń izlenip, qaraqalpaq poeziyasına verlibr formasın endiredi.

Qosıq bántleri haqqında túsinik

Qosıq qatarlarınıń belgili bir juwmaqlanǵan, tamamlanǵan oy-pikirdi yamasa sezimlerdi beretuǵın toparına bánt delinedi yamasa strofa dep ataladı. Bántlerdiń ózine tiyisli qurılısı bar. Bántler eki qatardan yamasa 4, 5, 6, 8 qatardan ibarat bolıwı múmkin. Eski túrkiy jırlarda belgili baslı bánt formaları bolmaǵan. Jırlar shubırtpa qatarlar menen berilgen. Tek XIX ásirdegi qaraqalpaq poeziyasında bánttiń formaların kóremiz. Ulıwma, Shıǵıs poeziyasında, sonıń ishinde túrkiy poeziyada bántler tómendegi qatar ólshemlerinen ibarat:

Ekilikler, yaǵnıy eki qatardan turatuǵın qosıq bántleri. Eski kitabıy poeziyada

ǵázzel janrı eki qatarlı bántler menen, yaǵnıy báyitler menen jazıladı. Uyqas tártibi

AA, BA, VA, h.t.b. Shıqıs poeziyasınıń másnewiy túri de eki qatarlı bántler menen jazıladı. Uyqas túri aa, bb, vv. Ǵázzellerdegi eki qatarlı bántlerdi báyitler dep júritedi.

Rubayılar tórt qatardan turadı. Biraq usı tórt qatar bánttiń ózi ǵárezsiz óz betinshe shıǵarma bolıp esaplanadı. Sonday-aq murabbalar da tórt qatarlı qosıqlar menen jazıladı.

XIX ásirdegi qaraqalpaq poeziyası burınǵı jır úlgisinen ózgerip, kóbinese, tórt qatarlı bántlerden ibarat qosıq qurılısına ótedi. Biraq olardı murabbalar dep shártli túrde aytıw múmkin, sebebi, murabba 4 qatarlı bántler bolıwı menen, kóbinese, aruz ólsheminde jazıladı. XIX ásir qaraqalpaq poeziyasında, sonday-aq bes qatarlı bántlerden ibarat qosıq formaları payda boldı. Bunı xalıq tilinde muxalles dep ataydı, ol ádebiyattanıwda muxammesler dep ataladı. Muxammesler Ájiniyaz poeziyasında ushırasadı. Shıǵıs poeziyasında altılıqlar, segizlikler, hátteki, onlıqlar ushırasadı. XX ásir qaraqalpaq poeziyasında bántlerdiń Evropa poeziyasınan

ózlestirgen túrleri ushırasadı. Mısalı, sekstinalar altı qatarlı, oktavalar segiz qatarlı bántlerden ibarat, sonetler on tórt qatarlı bántlerden ibarat qosıqlar.

Uyqaslar. Uyqaslar qosıqtı seslik jaqtan bezegende úlken áhmiyetke iye. Xalıqaralıq terminologiya menen rifma dep ataladı. Áyyemgi grek tilinde

úylesimli, uyqaslı degen mánisti ańlatadı. Ózbek ádebiyatında uyqas qofiya dep ataladı.

Uyqas qosıq bántin (strofasın) shólkemlestiriwde rol oynaydı, ol, kóbinese, qosıq qatarlarınıń sońında uqsas, geyde birdey seslik qaytalawlar arqalı qollanıladı.

59

Kimseler hádden zor boldı, Birazlar shınnan xor boldı, Lashınǵa qurǵan tor boldı, Tordı hesh kim buzǵan emes.

Mısalda qatarlardıń sońǵı sózleri seslik jaqtan uyqasıp keledi. Uyqas qosıqtıń ırǵaǵın kúsheytedi, intonaciyalıq qásiyetin kóteredi, emocionallıq tásirsheńligin arttıradı, oqıwdı jeńilletedi, jaǵımlı etedi. Klassikalıq poeziyada uyqasqa ayrıqsha itibar berilgen, al sońǵı dáwir poeziyasında uyqaslardıń túrleri ózgerip, bayıp ketti. Uyqaslar bir neshe túrlerge bólinedi. Olardı shártli túrde tómendegishe jiklewge boladı. Jup uyqaslar bunda eki qatardıń aqırı uyqasıp keledi.

Bir xosh sezim kiyatırǵanda baslanıp, -A

Birgelikli uyqaslar AAAB formasında qollanıladı.

Shalıs uyqaslar – birinshi hám úshinshi qatarları, ekinshi hám tórtinshi

Shayırlar qálem alǵalı -A Xatqa tuwrı salǵan emes. -B

Shalıs uyqaslar AB,AB formasında qollanıladı.

Qamaw uyqas – birinshi qatar menen tórtinshi qatar, ortada 2, 3 qatarlar

Uyqaslardıń bul forması qaraqalpaq klassikalıq poeziyasında siyreklew qollanıladı. Biraq házirgi zaman poeziyasında jiyi-jiyi ushırasadı. Uyqaslardıń bul

60