Alpisbay Sultanov Novellalar

-Yaq, sen bul ómirde tek te meniki bolasań, men ol haywandı taǵı da túrmege jiberemen. -Yaq, yaq, olay etpe, ótinemen sennen.

-Yaq deme, sen meniń aytqanıma kóne ber. -Qoy, qoy, asılma maǵan.

Baslıq ash arıslanday Enejanǵa qaray atılıp, aytqanına kónbegen soń, onıń ústindegi kiyimlerin órim-órim etip, jırtıp tasladı. Keyin ayqasıp haldan tayǵan hayalǵa óńmenin artıp qolaylasa bergeni, sırtqı esik ashılıp, Enejannıń eri kirip keldi.

-Hey, haramı, endi ájeliń mennen seniń. Sen bul hayaldı qoya almas ekenseń, onda ekewińiz birge ólesiz! -Qoy, onı óltirseń sotlanıp keteseń, onnansha meni jazala, ur, soq, ne qılsań da meyliń.

Enejan arashaǵa túsip, onıń aldın kes-keslep jibermey qaldı. Payıttan paydalanǵan námárt baslıqjalań ayaq, jalań bas sırtqa qaray juwırdı.

Hayal e riniń ayaǵına shırmatılıp júrgende, ol qarańǵılıq qoynına sińip, álle qashan kózden ǵayıpbolǵan edi. Onı taba almay, baltalap mashinanıń pıt-shıtın shıǵardı ol.

-Tawıp alıp, bári-bir men onı óltiremen,-dedi sonda qolındaǵı baltanı jerge ılaqtırıp urıpbalalardıń ákesi. -Qoy, onı óltirseń taǵı da sotlanıp keteseń, óltirseń mına meni óltir!

Enejan tórt balanıń anası bolǵan meni ol kózi qıyıp óltire almaydı, qılmısımdı keshiredi, endi ol jollarǵa túspeytuǵınıma isenedi, dep oyladı. Biraq ǵázepten kózleri masaladay janıp, qanı qızıp turǵanadamǵa olay demewi kerek edi.

-Hey, sen, ayıbıńdı moyınlap atırıpsań ba?! -Awa, awa, ayıplıman, gúnakarman men...

-Mine onda sazayıńdı tart!

Ol jerde jatırǵan baltanı alıp, Enejannıń gellesine qoyıp qaldı. -Perzentleriń ushın keshir meni...-dep aytıwǵa zorǵa tili gúrmeldi hayaldıń.

Bul onıń aqırǵı sózi edi. Otın shawıp júrgen ótkir balta hayaldıń gellesin julıp tústi. Enejan sol jerde jan tapsırdı.

Kózine qan tolǵan e rkek e ndi onı ishke kirgizip, bólek-bólek e tip, pushtarlap shawıp tasladı. Bunı «kórmesin» dep balalardıń jayınıń esigine támbi bastı ol.

Keyin tún ishinde tandırdı órtedi hám bóleklengen zayıbınıń denesin qapshıqqa salıp ákelip, janıp turǵan tandırǵa tasladı… Tandır túni menen tútedi, bunı náresteler náyiláj terezeden telmirip kórip turdı, esigine támbi basıp qoyılǵanlıqtan olar sırtqa

shıǵa almas edi. Al erkek bolsa, hayalınıń oynası haramı, námárt baslıqtı taǵı da izlep ketti...

Tań atqan waqıtta tandırdıń tútini tolıq semgen edi. Qápelimde háwli adamlarǵa tolıp ketti. Bular qolında ótkir balta, úymeúy raypo baslıǵın izlep júrgende tutılǵan erkekti alıp kelgen miliсiya hám prokurotura xızmetkerleri edi. Olardıń aldında eki qolı kisenlengen kisi-terezeden telmirgen nárestelerdiń ákesi, moynın tómen alıp, islep qoyǵan isine nalıp, ókirip jılap turar edi...

Avtor haqqında birer sóz

Alp Sultan-ádebiy laqabı menen jámiyetshilikke keńnen tanıs jazıwshı, shayır, dramaturg hám kinosсenarist Alpısbay Sultanov óziniń ájayıp mazmunǵa iye shıǵarmaları menen kitap oqıwshılarına keńnen tanıs. Ózbekistan Jazıwshılar, Jurnalistler awqamınıń, kino ǵayratkerleri birlespesiniń aǵzası, Qaraqalpaqstan Jaslar awqamı sıylıǵınıń laureatı ol kórkem óner ıqlasbentlerine «Dóhmet» atlı kinoromanın, teatr saxnası ushın «Nahaqtan tógilgen qan», «Qursaw» tariyxıy dramaların, 50 den aslam hújjetli filmlerdi, «Qaraqalpaq prozasında Shıńǵıs Aytmatovtıń poetikalıq dástúrleri», «Kórkem ádebiyatta filosofiyalıq oy-pikir» atlı monografiyalardı, kóplegen povestleri, novellaları hám ǵúrrińleri menen bir qatarda 70 ke jaqın nama qosıqların inám etti.

Házirgi waqıtta ol Qaraqalpaqstan Respublikası Mádeniyat hám Fizikalıq tárbiya hám sport isleri ministrligi menen Ózbekistan Korkem óner Akademiyası Qaraqalpaqstan bóliminiń organı bolǵan-«Sániyat» jurnalınıń Bas redaktorı lawazımında islep atır.

1

ÁJEL

Erli-zayıp bolǵanına eliw jıldıń júzi tolǵanına qaramastan olar biyperzent edi. Jas gezlerinde ekewi de jumıs dep shawıp júrdi, artist bolǵanlıqtan gastrolǵa barmaǵan awılqalası qalmadı. Soǵan ılayıqlı ataq-abıroylarǵa da iye boldı. Biraq ózlerine megzes adamlarǵa qusap tuwıw úyinen bala asırap almadı, tek te ermek bolsın dep úyinde pıshıq penen kúshik saqladı.

Bir qızıq jeri ol úydiń haywanlarınıń adamlardikine megzes atları bar edi. At bolǵanda qanday-dúnyadaǵı eń belgili isimler-Cezar, Napaleon, Baron Myunxauzen hám taǵı basqalar.

Olardıń úyine barǵan adam gáplerin esitip ań-tań bolar edi:

-Mınanı Cezarǵa ber!- deydi awqat ústinde Orazqul hayalı Orazgúlge kemirip atırǵan súyegin sozıp, (Cezar degen onıń iyti).

-Yaqshı, yaqshı, beremen ǵoy, solardı ash qoyadı deyseń be, ózim nár tartpawım múmkin, lekin olardı awqatqa zar etpeymen, meni bileseń ǵoy,-deydi sonda gúymeńlep júrip kempiri.

Bári-bir Orazquldıń buǵan kewli tózbeydi:

-Napaleon qayda kempir, men onı azanlı beri kórmedim ǵoy?- deydi taǵı ǵarrı, usınday isimli pıshıǵın izlep. -Bar ǵoy, ol júktiń ústinde uyqılap jatır, - deydi kempiri.

Shınında da, olar bir-birin há degennen túsine qoyadı. Bolmasa, «Napaleon qayda» degende, basqabir alam pıshıqtı izlemese de, «Napaleon» dep atalatuǵın konyaktı izlep ketetuǵını tájip emes, aqırı.

Mine endi olardıń pensiyaǵa shıqqanına jeti-segiz jıldıń júzi tolıp qaldı. Bári-bir olardıń úyinde úy-haywanlarınıń sanı kemeygen joq, qaytama kóbeyse-kóbeydi. Onıń ústine kúshikler úlkeyip iyt boldı. Endi juwındı jep-ishpeytuǵın olarǵa awqat tawıp beriw de, ańsat emes edi. Qapılǵır pensiya pulların da, waqtında ákelip bere qoymaydı. Sondayda kempir qońsıqobaǵa tartınbastan qarız sorap ta kete beredi. Nabada mirat kúshli bolıp, ol jerde otırıp qalsa, eri Orazquldıń awhalı biraz qıyınlasadı. Astma keseline shatılǵan ol, qápelimde dem jetpey talıqsıp qaladı. Sondayda iyt penen pıshıqtan ne járdem tiyer edi oǵan, dárisine qolı jetpey, kempirin izleydi, diywanashılıq etip júrgen onı ata-babasınan aylandırıp, qatırıp sókkisi keledi, biraq oǵan shaması jetpeydi, óytkeni dem alısı qıyınlasıp atırǵan adam ne qılsın, aqırı.

-Ǵarrı, há ǵarrı! - dep esikten shawqım salıp keledi bir waqıtta kempir.Eri oǵan juwap bermeydi, juwap bergendey shaması da joq endi onıń.

-He-e, ne bolıp qaldı, júziń óńip ketipti ǵoy?! - deydi Orazgúl.

-O dúnyaǵa bir barıp qayttım, pısıldatatuǵın dárige qolım jetpegende tap bolmasa ketipedim, - deydi ǵarrı. -Haw, qolıńnıń astında ǵoy hámmesi, meni izley bergenshe jan-jaǵıńa qaramaysań ba?! - deydiol.

-Nede bolsa búgin tez-tezden tutıp tur,- deydi Orazqul bir nárseden táshwishlenip.

-Pay, qapıldıra bermesh, aspandı tóbeńe bir e li túsirip, kúndegi ádetiń ǵoy, -deydi kempirkiyimlerin kiyip atırıp. -He,-e qayaqqa barasań, úyden ne jılan shıqtı ma?!- dep jekirenedi Orazqul.

-Qıshqırma maǵan, Tolıbaydıń úyinen qarız aldım, bazarǵa barıp qaytpaqshıman, ne e ndimına biysharalardı ashtan óltirmekshimiseń?!

Kempiri «biyshara» dep úy haywanların aytıp atırǵan edi, onı ǵarrı dárhál aq túsindi.

2

-Boladı, onda bara ǵoy, Cezar ushın súyekli gósh al, basqasın ol pisent etpeydi, bileseń ǵoy, - dep shegeledi Orazqul. -Bilemen, bilemen, házir me edi bazarǵa barıp júrgenim, barlıǵın kewildegidey etip alıp kelemen,- dep kempir

sumkaların alıp, sırtqa shıǵıp ketti.

Kempir ketiwden úyde bir ózi otırıp zerigip ketken ǵarrı ekshembi kúni bolǵanlıqtan televizordan kúndizgi kórsetiwlerdi tamashalamaqshı boldı. Ol ornınan turmaqshı edi, negedur ayaqları tolıq deneni kótere almay qaltırap, ókpe, júregi alqımına tıǵılıp, qıslıqtı. Ol kresloǵa qayta shókti, endi onıń miyi aylanıp, kóziniń aldı girewlenip ketti. Bunnan seskengen ol eki kózin tarsa jumıp, bir qálipte nápes alıp, basın shalqaytıp, tóbege qarap jattı. Állenemirde ǵarrınıń awhalı jaqsılanayın dedi. Onıń kóziniń aldındaǵı qarańǵı ketip,júregi bir ráwishte ura basladı. Bendeshilik tá, nátiyjede ǵarrı bunnan yarım saat ilgeridegi awhalın umıtıp, taǵı televizor tamasha etkisi keldi. Kresloda otırıp, telekanallardı eminerkin pult arqalı ózgerte beretuǵın televizor onıń ármanı edi, biraq qurıǵır olardıń pensiya aqshası oǵan jete qoymaydı. Qalay jetsin, úyde ishipjeytuǵın awız kóp tá, tabıs tabatuǵın bular kempir ekewi. Sonda ǵarrıǵa «iyt endi úydi baǵadı, pıshıqlardıń sanın azaytqanda ne qılar edi» degen oy keledi. Onı endi qurıǵır kempiri qıla qoysa.

Onıń gúmanlanǵanınsha bar, onıń ózi kóbirek iytlerdi, al kempiri bolsa, pıshıqlardı jaqsıkórer edi, aqırı. Nede bolsa, ol kempiri ushın búgingi kúni xojalıq májilisinde qaralatuǵın másele tayarlap qoydı. «Iytińdi azayt» dep kempiri qarsı shıqsa, «men olarǵa televizor qoyıwdı úyretemen, kiyimlerimdi awzına tislep alıp keletuǵının kórip júripseń ǵo» demekshi boldı.

Qápelimde onıń qıyalına taǵı bir oy keldi. Teatrdan pensiyaǵa shıǵar aldında bular kempiri ekewi oynaǵan spektakldi televidenege jazıp alıp edi. Dem alıs kúni ǵoy, nabada sonı kórsetip qalmaspa eken degen qam táme ǵarrını taǵı da, ornınan turǵızdı.

Ol bul saparı televizorǵa deyingi joldıń yarımın basıp ótti, arǵı jaǵına qaray adım ata almadı, dimarı qurıp, ókpesi qısıp, edenge lars etti. Kem-kem dem alısı tarılıp, ketip baratır ol.

Endi óldim-aw degende, «dári» dep qolın tumbochkaǵa qaray sozdı ol. Cezar shınında da aqıllı iyt edi. Awzına tislep, ǵarrıǵa pısıldatatuǵın dárisin ákelip berdi. Orazqul dimarı qurıp, jan ketken barmaqları menen onı qıstı, háp zamatta ókpesine hawa kirdi, «oy, jarqılıq dúnyanıń barlıq láázeti simirip bir dem alıwda eken ǵoy» dep oyladı ol.

Orazqul aqıllı iyti Cezardıń járdeminde kresloǵa barıp otırıwı múmkin edi. Biraq qozǵalıp taǵı bir bále tabarman, dep qorıqtı ol. Sebebi televizor kóremen dep, kempiri kelgensheshıdamay, orınsız eki mártebe túrgelip tapqan paydası edi bul.

Endi ol kempiriniń keliwin asıǵıslıq penen kútti. Biraq negedur tap bir barsa kelmeske ketken adamday, onıń tabanınıń tıqıldısı bul átirapta esitilmes edi.

Edendegi jalǵız alashanıń ústinde jatıp, Orazqul ádewir ábigerlendi. Ne qılsın, tóseksiz muzday jer denesine batıp, suwıq say-súyeklerin qaqsatıp baratır. Ol endi iytin qasına shaqırdı.

-Kóter meni, Cezar, - dedi ol.

Iyt onıń kiyiminen tislep kótermekshi bolıp edi, tozıǵı jetken gúrteshe onıń salmaǵına shıdam bere almay jırtılıp ketti. -Qoltıǵımnıń astına kir? - dedi ol iytine.

Cezar tap сirktegi úyretilgen iytlerdey bolıp, onıń bawırına kirdi de, tisi menen onıń kiyiminen búrip, kresloǵa qaray tarttı. Solay etip ol óldim azarda kúni menen otırǵan kreslosına qonaqladı. Biraq mingeni qursın, onıń dem alısı taǵı da qıyınlasıp qaldı. Sondajerde jatırǵan pısıldaǵın ákelip berdi iyt, lekin onıń ishindegi dári tawsılǵan edi.

-Kempiri qurǵır yadına túsip, dárixanadan pısıdawıq alıp kelse bolar edi-aw, -dep gúbirlendiOrazqul talqısıp atırıp. Cezar onıń qasına keldi hám telefon trubkasın tislep ákelip qolına uslattı. Bunıń talay mártebe «tez járdem»ge qońıraw

etkenin kórgen aqıllı iyt endi «doktor shaqırt» dep atırǵan edi.

-Qızım, tez kelip ketiń, men sizlerde esapta turatuǵın Orazqul atańman ǵoy, - dedi ol sanlardızorǵa terip. -Házir baramız ata, dárińizden paydalanıp turıń,-dedi trubkanıń ekinshi tárepndegi shıpaker.

-Háy, qızım-áy, qapılǵır pısıldatatuǵın dárim de tawsılıp qalıptı, qurǵır kempir qalaǵa ketip edi, batıp qaldı ma kelmey atır, tez ukol salıp ketpeseńler bolmaydı,- dedi ǵarrı.

-Yaqshı, yaqshı ata, shıǵıp baratırmız,- dedi ol.

3

«Tez járdem» mashinası kóshege kelgende Cezar esikti ashıp, tabaldırıqta olardı kútip turǵan edi. «Wáw-wáw» dep qısqa úrdi ol. Bul onıń ǵarrıǵa «doktor keldi» dep atırǵan belgisi edi.

Vrach qız mashinadan túsip atırǵanda iyt taǵı da adamǵa megzep sıńsıladı. Lekin burın qutırǵan iyt tislep ukol alǵan nashar turǵan jerinde tas bolıp qatıp qaldı.

-Way, qasqır iyt! - dedi ol shoferǵa.

Shofer da, iytten qorqatuǵın jigit eken, «mashinaǵa min de, esikti jap, tislep alar» dep qaraptan-qarap hawlıqtı. -Haw, biytapqa qıyın boldı ǵoy, oǵan tez járdem kórsetiw kerek edi, - dedi vrach qız táshwishlenip.

-Hesh gáp, házir signal beremen, úyinde adam bolsa xabarlasıwǵa shıǵadı, - dedi de shofer mashinasın bapıldata basladı. Lekin úyden hesh kim shıqpadı, sebebi Orazgúl kempir ele bazardan kelgen joq edi. Al adamlardı tislew degen niyetnde

de joq Cezar ele tabaldırıqta, olardan miyrim-shápáát kútip tura berdi.

Aradan biraz waqıt ótti. Aldırar kúni jazdırar degen, jumıs waqtı bolǵanlıqtan ba, qońsıqobalardan da estiyar adam átirapta kórinbedi. Állenemirde kósheniń basında eki qolında tolı sumkası bar kempirdiń qıyqıwlaǵan dawısı esitildi.

-Óyp-pey, amanlıq pa, balalarım, ne bolıp qaldı, ne bolıp qaldı?! - dep ol qara suw, qara ter bolıp, eki iynin zil basıp, pısıldap dem alıp zorǵa kiyatır.

-Ǵarrıńızdıń mazası joq qusaydı, ol qońıraw etkennen keyin kelip edim, - dedi vrach qız. -Onda nege ishke kirmey tursız?! -Kempirdiń kózi ábten tas-tóbesine shıqtı.

-Anaw iytińizden qorǵıp turmız apa, úredi, soń qańsılaydıma-áy,- dedi vrach qız.

-Ol járdemge shaqırǵanı ǵoy, sizlerdi, Cezar usı jasına kelip hesh kimdi tislep kórgen emes, -dep iytin adamǵa teńep maqtap sóylene ishke kirdi kempir.

-Áy, sonda da iyttiń atı iyt ǵoy, apa, túri qorqınıshlı,- dewi menen vrach qız Orazgúldiń sońına ilesip, bosaǵadan ishke atladı.

-Ǵarrı, há ǵarrı, mazań qashıp qaldı ma, bul ne uyqılap qalǵanbısań,-dep kempir eri Orazquldıń iyegin kóterip edi, ol qayta sılq ete qaldı.

-Way-way, qurıp qaldıq ǵoy, ol dem almastan jatır, kóres qızım,- dep Orazgúl kempir egiltegil jıladı.

Iyesiniń bul qorqınıshlı awhalın kórip baqqı pıshıǵı «Napaleon» miyyawlap, aqıllı iytiCezar adamǵa uqsas hawaz benen sıńsıdı. «Baronı»da sol jerdi dógereklep júrdi. Lekin bunıń barlıǵın Orazqul ǵarrı esitken joq, kórgen joq, onıń gewdesinen janı shıǵıp, oǵan e ndi zayıbı Orazgúl de, pıshıǵı Napaleon da, iyti Cezar da, Baronı da kerek bolmay qalǵan edi...

JAZA

Sırtqı esik ústi-ústine qaǵıldı. Tún jarpındaǵı kútilmegen shawqımnan úydiń ishindegiler tik turdı.

-Bul biymezgil kelip turǵan kim eken-áy? - dep táshuishlengen Miyrigúl kúyewine sorawlı pishinde qaradı. -Qáydem, kim bolsa da, qapına qattı qaǵıp turǵanına qaraǵanda ǵázepli adamǵa usaydı?!

-Onda esikti ashpay turayıq, Ernazar tıń-tıńlap kórip kelsin,- dedi Miyrigúl húreylenip.

Bala esikke qaray ayaq ushında júrip ketti. Birazdan keyin aylanıp kelgen ol anasın ishki jayǵa shaqırdı. -Apa, Elmurat kelip tur, sóginip sóyleydi, más qusaydı!

-Way-way, qurıp qaldıq desesh balam onda! Kewlimjaydı shaqır, onı bir jerge muqıyatlap jasırayıq, bolmasa ol eserdiń jini soǵan túsedi, ózi nárenjan adamdı mayırıp taslar, bizlerge ǵoy hesh bále kelmes?

-Yaq, apa qashanǵı onnan qorqıp jasaymız?!

-Yaq, óydeme balam, bul gápińdi esitse ol miyrimsiz seni ońǵılıq qılmaydı. Miliysadan, zań-zákúnnen qorıqpaǵan adamnan ne úmit, ne qayır, naǵız barıp turǵan quday biyzar ǵoy ol!

-Ne bolsa da, usı saparı dákki beriwimiz kerek, bolmasa bassınıp kele beredi ol...

Miyrigúl jeti jasar balasınan bunday gáplerdi kútpegen edi, sonlıqtan bolsa kerek, tereń oyǵa shúmip oylanıp qaldı. «Bassınıp kele beredi» dep balası ótken saparı Elmurattıń más halında kelip, bunıń ógey ákesi-Kewlimjaydı sabap,

ekewiniń kózinshe anasınıń kiyimlerin órim-órim etip jırtıp,

4

haywanlarsha zorlaǵısı kelgenin aytıp otır. Sonda bereket tapqır, qońsısı Xojamurat aǵa kelip, qáweterden qutqarıp qalıp edi bulardı. Búgin taǵı sol waqıya qaytalansa qalay boladı?! Xojamurat aǵa úyinde bolsa ne jaqsı. Esitse keler, al bolmasa awhal shataq...

Esik taǵı da qattı-qattı qaǵıldı. Bul ret Miyrigúl ápten albırap qaldı. Endi ol húreyi ushıp, Kewlimjayǵa jalına basladı: -Sen shifonerge, yamasa arshanıń ishine kirip jasırın, ana gúdi buzar jilli kelip turǵan qusaydı!- dedi ol.

-Yaq, hesh jaqqa da jasırınbayman, nege jasırınadı ekenmen, men seniń eriń bolsam. Ol haywannıń qılıqlarına qashanǵa shekem kónemiz?! Ol seni aldaǵanı, namısıńdı ayaq astı etip úylenbey ketkeni menen turmay, e ndi tınısh jasawımızǵa kesent berip atır! Ernazardı mázi

«balam» degeni menen oǵan degen ákelik mehri joq, ol da onı «ákem» dep aytpaydı...

-Awa, Ernazar onıń familiyasında da emes, «soǵan kúnim qaramasın» dep balamdı óz ákemniń atına jazdırıp alǵanman, usı kúnge shekem onnan aliment te soraǵan emespen. Endi ne kerek oǵan?!

«Seni qattı qızǵanaman, sonlıqtan bayǵa tiygizbeymen, ekinshi qatınım etip qoyaman» deydi. Meniń buǵan qayılshılıǵım bar ma, joq pa, bunıń menen sanaspaydı! Dáslep «meniń hayalım joq»dep aldadı, soń qatını, eki balası bar ekenligi anıqlanǵannan keyin, «onı unatpayman, taslap seni alaman» dedi, tap bir meniń soǵan qanım qatıp turǵanday! Barlıq is zorlıq penen boldı, jıladım-sıqladım, endi ne qılayın, qáwenderim joq jetim qız edim. «Seni jelkemniń shuqırıkórsin, maǵan kerek emesseń, joǵal, usı waqqa shekem aldaǵanıń jeter, endi zorlıǵıńa kónbeymen, men endi ózim qatarlı bir biyshara adamǵa kúyewge shıqtım» dep atırman. Sonda da ketpeydi, endine qılaman men?!...

Miyrigúl eriniń dizesin qushaqlap jıladı.

-Qoy, qoy, men saǵan isenemen!- dedi Kewlimjay hayalınıń kóz jasların súrtip.

Sırttan burınǵıdan da beter qattı dawıs shıqtı. Tepkige shıdamaǵan esik ishke qaray «lars» etip quladı. Ol ash arıslanday atlıǵıp, qutırǵan iyittey eki kózi qıp-qızıl bolıp ishke kirdi:

-Miyrigúl, sen nege qapını ashpaysań?! Ana láket, similtir bayıńa isenip turǵanıń ba?! Shunatayım menen túrtsem boldı, ol jalp etedi ǵoy!

-Jaqınlama oǵan deymen, saǵan!

Miyrigúl erin kólegeylep onıń aldına turdı.

-Yaq, búgin men seniń menen jatıwım kerek! Íńsız-jıńsız kelise ber, óytpegende de bári-bir áljiwaz, nárenjan bayıń seni tuwdıra almaydı, bolmasa birge jasap atırǵanıńa da bir jıldan aslam waqıt bolǵan joq pa?! Kórip turman, ele júkli emesseń...

-Boldı, jeter, qoy sen bunday gáplerińdi, ómirime aralas pa, usı halǵa túsirgenińniń ózi bolar, peshanama ne jazılsa ıǵbalımnan kórermen! Men sennen járdem sorap atırǵanım joq, úyińbar, hayalıń, bala-shaǵań bar, óziń menen óziń bola ber! Eki jartı qosılıp, bir pútin bolıp otırǵanımda ońısıǵımdı buz ba, bereket tap!

-Yaq, seniń ómirińe jartı kerek emes, shıǵarıp jiber úyińnen onı! Ekinshi hayalım sıpatında men seni ózim baǵaman!...Qáne, kel qushaǵıma!...

-Qısqart gápti haywan! Keynińe qaytpasań, shawıp taslayman!... Kewlimjay qolına baltanı alıp dápinip, onı qorqıtpaqshı boldı.

Elmurat eser qápelimde sam-saz bolıp qaldı, ol Kewlimjaydan bunday háreketti kútpegen edi.

-Hey álemajúá, sende aybat etkendey júrek te bar ma ele?! Qáne bermaǵan jaqınıraq kel, onı qolımızǵa alıp ózimiz osıp qoyamız!...

Qápelimde jırtqıshqa tán qıyǵırıqqa qosıla «i-i-y-ya» degen dawıs shıqtı. Átirap alasapıran bolıp ketti. Kewlimjaydıń qolındaǵı balta bir jaqqa ushıp tústi, ózi bolsa edenge shalqasına qulap, esinen ayrılıp qaldı.

Elmurat jilli islegen isine más bolıp tur, shınında adamǵa jábir keltiretuǵın hónerdiń bárin úyrengen oǵan, ózi áljiwaz, nárenjan jigitti bunday halǵa túsiriw qıyın emes edi.

-Ne islep qoydıń, sen atańa nálet?!- dep Miyrigúl dawısınıń barınsha baqırıp jıladı.

-Hesh gáp bolǵan joq, tiri qusaydı ele, dem alıp atır! Mine kórdiń be?!- dedi Elmurat jilli Kewlimjaydıń kókirek awzına minip otırıp.

-Tús onıń ústinen, jırtqısh haywan!... Miyrigúl pátlenip oǵan qaray dápindi.

-Boladı, bir awız sóziń...há-há-há, biraq Miyrigúl sen maǵan ayt, oynasım bolıp otırıwǵa qayılsań ǵoy, ya?!...

5

Miyrigúl ne derin bilmedi, ashıwǵa berilip «yaq» deyin dese, miyrimsiz bul haywan

«kúyewimdi óltirip qoyar» dep gúmanlanıp, qorqıp tur.

-Awa, demeseń mınawıńdı buwıp óltiremen, búgin sizlerdi arashalaytuǵın Xojamuratqońsıńız da joq, bildiń be!...

Ol «ua-ha-ha»lap kúldi.

-Endi ólsem de, seniń aytqanıńa kónbeymen. Tús deymen Kewlimjaydıń ústinen, jawız,óltireseń ǵoy, onı! -Haw, sen bunı jaqsı kóredi ekenseń ǵoy ele. Kel buyaqqa, diydarlastırıp qoyayın sizlerdi!Ol Miyrigúldiń jelkesinen uslap súyrey basladı.

Tartqıǵa shıdamaǵan kóylek ekige qaq ayrıldı. Jırtıqtan denesi jaltırap kórinip qalǵan Miyrigúl endi uyalǵanınan júresine otıra qaldı. Bunnan paydalanǵan Elmurat jilli onıń shashına qol urıp, qos burımın uslap aldı da, taǵı arman-berman súyrelekley basladı, sóytip állen waqıtta kúsh penen májbúrlep, onı eriniń qasına jatqızdı.

Qáne, ayt mınaǵan, «sen ket bul úyden, men mınanıń oynası bolıp otıraman» de!

-Yaq, yaq aytpayman, aytpayman! Ólsem de aytpayman!...Ernazarjan-aw, qaydasań sen, mına jilli, jawız óltirdi ǵoy bizlerdi! Eń bolmasa miliysa shaqırsań-o!...

-Yaq, apa, men onı ózim jazalayman!...

Qápelimde olardıń júzine ıp-ıssı tamshılar tamdı. Bul qan edi. Endi Miyrigúldiń shashları qoldan jazdırıldı. Kózin ashqan ol tóbesinde zeńireyip, qolına balta uslap turǵan perzentin kórdi...

-Ne islep qoydıń, balam?!...

Ernazar bul sózlerge juwap bere almay, sam-saz bolıp tura berdi. Lekin onıń ne islegenin dálillep qolındaǵı baltanıń júzinen qan tamshıları jerge sorǵalar edi...

QORQÍTÍW

Nigarxan altınshı awıldaǵı qızlardıń aǵlası bolıp kamalǵa keldi. Ol boy-sını ápten kelisip qalǵan nashar edi, lekin biyshara qızdıń baxıtı birden óre janıp kete qoymadı. Qatar qızları menen mektepti pitkeriwden «oqıwǵa ketemen» dep qansha niyetlengeni menen jalǵız anasın, úy-jayın taslap kete almadı.

Ol agronom bolıwdı árman etetuǵın edi, sol oy menen awılxojalıǵı texnikumına da kirdi. Lekin onıń bul niyeti bári-bir iske aspadı.

Anası paqır qaytıs bolǵannan keyin, xojalıqta bir ózi qalǵan bunı ayttırıp keliwshilerkóbeyip ketti. Sóytip júrgende Dámexan «más» degen jeńgesi onı súyegin iyt ǵayzap júrgen Qálender qassap penen tanıstırdı.

Jap jas jigit halına ǵarrılardıń talabın etip, araqqa toyıp alıp, gósh shawıp, qalada satıp turatuǵın bul adam barıp turǵan jalatay edi. Burın eki qatın taslaǵanın da buǵan aytpastan, «aq xojanıń aqlıǵı» bolıp, Nigarxanǵa úylenip aldı. Soń onıń mal-halın, imaratınsattırıp qalaǵa kóship keldi, sóytti de, nobay aqshanı ayamastan jumsap, gaz suwın satatuǵın bir gruzinniń tırnaǵı adam boyı jayın satıp aldı.

Bul imarat qalaǵa jaqın bolǵanlıqtan bazarǵa sırttan kelgen sawdagerler bul jerde ǵoza, piste, erik, almurt, alma, anarların, qullası, gegirdekten ótetuǵın barlıq zatların qoyatuǵın edi. Gey kúnleri Qálender qassap bul ójirede qoyılǵan úlken muzlatqısh ishinde sherikleri urlap ákelip soyǵan, bir eki sıyırdıń góshin de saqlap júrdi.

Iship-jew mol bolǵanlıqtan «jumıs isleyin» degen oy Nigarxannıń basına kirip te shıqpadı. Solayınsha «waq-shaq» penen kúnler óte berdi. Degen menen ol perzentli bola almay atıraǵanına qattı qıynalar edi. Óytkeni geyde araqqa toyıp kelgen qassap buǵan «sen tuwmaysań,ǵarrı qız bolıp úińde kóp otırıp qalıp deneń suwıp, qatıp ketken, seni taslayman, mennen birinshi hayalda da, ekinshi qatında da bala ketti, solardı úyge alıp kelemen» dep azap berer edi. Sonda ol bul imarattıń kimniń dúnya malına alınǵanına onsha itibar bermes edi.

Sóytip júrip-aq aradan on jıl waqıt ótti. Nigarxannıń barmaǵan qalası, kórinbegen táwibi qalmadı. Lekin olardıń barlıǵı da, «kúyewiń araq ishkendi toqtatsın» der e di. Biraq onı tıńlap atırǵan Qálender joq, ózin qıynap eki kún ishpese, úshinshi kúni taǵı da jutıp keledi.

Solay bolsa da, Quday taala Nigarxannıń kóz jasların kórdi me, ol hámleli boldı. Ayıkúni tolıp tuwıw úyine barǵanın biledi, soń ne bolǵanı yadında joq. Tuwa almay qıynalǵannan keyin vrachlar oǵan narkoz berip, balasın qarınınan jarıp alǵan eken.

6

Júrimi bolsa, adamnıń kele bolıwı demde ǵoy. Írım etip «Allambergen» dep at qoyǵan bala kún sayın óse berdi. Lekin álpeshlep tárbiyalaǵannan keyin ol jaslayınan qattı shataq boldı, birjılasa qoymaytuǵın, qoysa átiraptı qırıp-joyıp júretuǵın edi. Jalǵız bolǵannan keyin onıńqolın anası qaǵıp kórgen emes. Jutttıń balaları tisine alma tiygize almay júrse, ol alma menen anardı top qılıp ılaqtırıp, oynap ósti.

Bizde ata-ananıń: perzentin «bul meniń balam» dep gá ákesi, gá sheshesi ózine usatıp otıratuǵın ádeti bar ǵoy. Sonday bir payıtta Allambergendi araq iship otırǵan Qálender qassaptıń bir jorası, «balań saǵan usamaydı, hayalıń piste satatuǵın tájikten tuwǵan shıǵar» depti.

Sol-sol eken bul úydiń bereketi biraz qashıp qaldı. «Tawdı tastı jel buzar, adamzattı sóz buzar» degen gáp ıras ǵoy. Qálender qassap alladan tilep alǵan Allambergenniń qıńırlıǵın kótermey, oǵan bir-eki shappat uratuǵın ádetti shıǵardı. Ómirinde «aynanayın»nan basqa gápti esitpegen bala buǵan kóne me, aybaraqtı salıp jılaydı.

Solay etip awzı bos adamlar awzına kelgenin aytıp ótá ketedi, al úyde bolsa erli-zayıplar arasında jánjel baslanadı. Sońǵı gezleri bul imaratta shawqım-súrensiz kún ótpeytuǵın da bolıp qaldı. Buǵan kónlikpegen Nigarxan aqır sońında sawdagerlerdiń ózin de, zatların da jaydan shıǵarıp tındı.

Shańaraqtıń shaypalmawın qálep, hayalı qassapqa «sen bul jumısıńdı qoya ǵoy, basqa talap isle, quday tesken gegirdektiń ilájı bolar» dep talay ayttı. Lekin jeńil jumısqa, mut paydaǵa, pulsız araqqa úyrengen ol ádetin qoymadı.

Pul sınıp, hámme jerde zattıń qádir qımbatı artıp atırǵan payıt edi. Bul Qálender qassap ushın oǵada oń tústi, onıń aytqanı-aytqan, degeni-degen boldı. Ol kún ara sheriklerin ertip kelip, mut góshten awqat pisirip jep, úyde toyǵansha araq iship, es-túsin bilmey jatatuǵın edi.

Mine ol búginde izine eki adamdı ertip kiyatır. «Dárhal quwırdaq tayar et, qatın» dep ol bes kiloday góshti astaxtanıń ústine atıp urdı.

-Onda Allambergenge óziń qaray tur,- dep balasın arqasınan túsirdi Nigarxan. -Boladı, otıradı ǵoy qasımızda,- dedi kúyewi.

Nigarxan quwırdaq pisiriwge kirisip ketti. Qazandaǵı maydıń uajıldısınan ol ishki bólmede ne bolıp atırǵanın hesh esitpes edi.

Más jigitler awqattıń keliwine de qaramastan, dasturxan jayılıwdan araqqa asıldı.

-Qálender, quysań-á, keselerdi toltırıp, tappay otırsań ba?!- dedi onıń «qopal» laqaplı bıdım bet jorası. -Yaqshı, boladı, házir, házir...

Keselerge sızıǵına deyin toltırıp araq quyıldı. Onı «al, alamız» dep atırǵanda, kesedegini suw dep oylaǵan Allambergen ishemen, dep araqtı tógip aldı. Ídıstaǵını neke suwınan artıq kórip otırǵan Qálender qassap ápten shorshıp ketti, jabaday qolı menen «nege tógeseń» dep balanıń bilegine berip saldı.

Allambergen ókirip jıladı, lekin onı jubatar jan bolmadı. Olardıń esi-dárti araq edi, anasına bolsa, onıń dawısı barıp jetpedi.

-Qoydırsań-á, mınawıńdı, bala degendi qorqıtıp qoyıw kerek ǵoy, bul ne ırbıytıp, basıńashıraq jaǵar deyseń be?!- dedi qopal, bıdım bet taǵı da gápke aralasıp.

Al onıń qasındaǵı kesken gellektey, duǵıjım, murnı kartoshkaday qara kisi gúńdey ele úndemey otır. -Hey bala, qoy endi, bolmasa, tómenge taslap jiberemen!- dedi Qálender qassap. Allambergen bári-bir qoymadı, soqqıdan onıń bilegi sızlap awırıp turǵan edi.

-Bul, gápke aybınatuǵın bala emes, onı páske túsirip, bir qorqıtıp kóriw kerek,- dedi kúnimenen «gúń» bolıp otırǵan

kisi.

-Áne kórdiń be, adamlar aytıp atır, tártipsizligiń ushın jaza-podvalda turasań!...

Qálender ózleri otırǵan jerdegi e denniń záńgiler arqalı tómenge túsetuǵın arnawlıqaqpaqǵın ashıp kórsetti. Úsh jasar Allambergen ushın bul bir jaǵınan oǵada qızıq ta edi. Ol jılaǵanın qoyıp, soljaqqa talpındı.

-Túsir, túsir, páste oynayjaq!- dedi «qopal».

-Qoy, qorqıp júrer...

Ne degen menen perzent ǵoy, Qálender qáweterleneyin dedi. -Qorıqpaydı, jaqtı bar ǵoy ishinde!- dedi «qopal».

7

Qálender Allambergendi teksheden tómen túsirdi.

-Al endi qaqpaqtı jawıp qoy!- dedi shawqımdı jaqsı kórmeytuǵın «gúń».Qálender ushın joralarınıń gápi xat penen qálem edi.

-Boladı,- dedi ol qaqpaqtı jawıp atırıp.

Pástegi ójire ishindegi zatlarǵa alaǵada bolǵan bala hár nárseni bir uslap, oyınǵa kirisip ketti. Biraq kóp uzamay onıń shıńǵırıp jılaǵan dawısı esitildi.

-Jılap atır, alayıq!- dedi Qálender.

-Wáy, qoyıń, bala degen jılar bolar, onı ádepten qorqıtıp qoyıw kerek edi, sonda bala tártipsiz bolmaydı!- dedi

«qopal».

Qálender qansha talpınsa da, onıń eki jorası eki jaǵınan uslap, qaqpaqtı ashtırmadı. Sonıń arasında araq quyılıp, tost aytıldı, ıdıstaǵılar taǵı da ishildi. Endi máskúnemler tómende qalǵan balanı pútkilley umıtıp ketken edi.

Qolında tabaq, quwırdaqtıń puwın burqıratıp Nigarxan bólmege keldi. Ishek-qarının araq jalap ketken máskúnemler ájik-gújik bolıp, awqatqa óńmenin atıp ólip atır.

-Qurdasqa da quyıń!- dedi bir waqıtta «qopal».

-Yaq, yaq, men ishpeymen, meniń balam qayda, Allambergen, há Allambergen?!- dep balasın shaqırabasladı ana. -Balań podvalda, «nakazat» etip qoyıppız!- dedi «gúń».Nigarxan onıń

gápine jónli itibar bermedi.

-Qálender, saǵan aytaman, Allambergen qayda?!- dep endi Nigarxan táshuishlene basladı. -Tómende, qorqıtıp bir sınnan ótkereyin dep qoyıppan!...Qálender hayalına

kózin alartıp bir qaradı.

-Ne deydi?!...Júregin jarasań ǵoy onıń?

Nigarxan ashıw menen podvalǵa kiretuǵın qaqpaqtı ayqara ashtı hám názeri túsken kórinistenhúreylenip, dawısınıń barınsha «balajanım!» dep ókirip qoya berdi...

Hámme tómenge úńildi, lekin heshkim kózi menen kórip turǵanına isenbes edi-podvalda mákan basqan ash alaman tıshqanlar úsh jasar náreste Allambergenniń denesin kemirip, súyeginen basqasın álle qashan jep bolǵan eken...

GÚNASÍZ GÚNÁKAR

Ísmamut ǵarrınıń pensiyaǵa shıqqanına kóp uaqıt bolǵan joq edi. Ómiri boyı qara miynet penen kún keshirgen ol endi pensiya pulın alıp, kempiri menen awıldaǵı áǵáyin-tuwǵan, jek-jatqaqıdırıp, qalǵan ómirinde jumıs bastı kúnlerin umıtıp, toy-sadaqa, merekelerden qalmay kún keshiriwdi árman etti.

Lekin bendeniń aytqanı bolıp atır ma, onıń ústine mına qıtshılıq zamanda kún kóris degen de ańsat emes ǵoy. Oǵan azanda ishken bir sháynek kók shayı da, durıslı qonbadı, sebebi kempiriniń «pensiya pulıń keshikti ǵoy, ǵarrı, endi qáytip kúneltemiz. Mınaw úydegi nannıń da, qanttıń da sońı, shanashıńda bir qısım unıń joq, dem alıs seniń ne teńiń edi, endi mına quday tesken qulqınnıń ilájı ne boladı» degen dıńǵırlısı onıń ishken asın battırmadı.

Endi ǵarrınıń yadına aldında amanger bolǵanday perzentiniń joqlıǵı tústi. Lekin ol bul máselede jaslayınan qosılǵan qosaǵı, ózi jigit bolıp, murnına samal engende, altınshı awılda kóp ishinen tańlap alǵan Hilalayın ayıplamadı. Óytkeni sol Aral boylarınan birge qol uslasıp, «oqıymız» dep Nókiske kelip, shet tilinen durıslı sawatı bolmaǵanlıqtan ekewi de imtixannan qulaǵanında, awılǵa qaytıp barıwdı ar kórip, til tabısıp qurılısqa kirgen, birbirine ashıq-mashıq bolıp, tap-taqır jerden ózlerine mákan tiklegen, retinde qapshıq qoldasqan qoslası edi bul.

Sol qurılısta eliw bes jasına shekem islep, dáslep Hilalay, soń alpısqa kelip, Ísmamuttıń ózi húrmetli dem alısqa shıqtı. Mine endi kempiri menen ómir boyı islep tapqan pensiya pulın waqtında ala almay, alsa da, ekewǵanasınıń tamaǵına jetkize almay ınjılıp otırǵanı.

Ísmamut ǵarrı kempiri Hilalaydıń tońqıldısına bul ret te tózim berdi, sebebi kempiriniń narazılıǵı orınlı edi, aqırı. Lekin negedur usı saparı kewli qabarıp, Ísmamut ǵarrınıń kózine jas dóńgelendi. Ol bunı kempirine bildirgisi kelmedi me, qullası, ózin dasturxan dógereginde artıq tuta almay, sırtqa shıǵıp ketti. Sonda qayda baradı deseń-shi, «pıshıqtıń juwırǵanı topanxananıń tóri» degendey, sharbaqtan shıqtı da, esigi aldındaǵı otırǵıshǵa shókti.

8

Qápelimde esik aldına bir jeńil mashina kelip toqtadı. Onnan túsken jas jigit «assalawmaáleykúm, yashullı» dep buǵan qaray eki qolın sozıp, juwırıp kiyatır. Bul Ísmamut ǵarrınıń sońǵı bes jıl ishinde birge islegen qurılıs mekemesiniń baslıǵı edi.

-Haw, haw, senbiseń balam, qáne ishkerile,- dep ǵarrı ornınan turmaqshı boldı.

-Yaq, yaq, otıra ber ata, usı jerde sóylesemiz, qalay endi, tándar barsız ba, dem alıs qalay boladı eken,- dep ǵarrınıń ishibawırına kirip sóylep atır ol.

-Wáy, nesin aytasań balam, heshteńe waqtında aylıq alǵanǵa jetpeydi eken ǵoy, mına pensiya pul degendi de juwıq arada

ákelip bere qoymaydı, kempirdiń de, meniń de sonnan basqa alar ne napaqamız bar, nesin jasırayın sennen, házir júdá tarıǵıp otırmız, kempirdiń tońqıldısına shıdamay, jańa ǵana sırtqa shıqqanım edi.

-Áne, áne, men de usını oylap edim Ísmamut aǵa, mına joldıń arǵı tárepindegi sharbaq bizge tiyisli ekenligin óziń bileseń, ishinde janar may, birli-yarım qurılıs úskeneleri bar, sonıń qarawılı bolıp bizge óteseń, úyińe de jaqın, ózińniń ómir boyı islegen jeriń, xojalıǵıńa hár tárepleme járdem etip turamız,- dedi qurılıs baslıǵı.

-Qaydan bileyn qoshshım, qarawıl degen bir juwapkershilikli jumıs ǵoy, men ózi hárkimniń bir tartqısına shıday almayman, «birew ananı ber dep, birew mınanı ber» dep álle kimlerdiń atın aytıp kele berse...-dep ekilendi Ísmamut ǵarrı.

-Yaq, yaq ata, tek meniń ber degenime ǵana berseńiz boldı, onıń qıyınshılıǵı joq, men sizdi bilemen, hár tárepleme hadal, ırasgóy adamsız, ózi ótirikshilerden kúydim men, ásirese mına janar mayǵa bek bolsańız boldı,- dep zinharladı baslıq.

Sonıń arasında ishten Hilalay kempir shıqtı. Burınnan tanıs qurılıs basshısın kórip, ol da apaq-shapaq bolıp sóylesti. -Bereket tap balam, biziń jaǵdayımızdı bilip, bir qudanıń ózi seni bizge jetkergen shıǵar, házirden baslap alıp ket onı,-

dedi kúni menengi gáptiń jón-josaǵın bilgen kempir.

Solay etip, «pensiya pulım qolıma quwıssa, kempirimdi alıp awıldaǵı áǵáyinlerime, jekjatqa qıdıraman» dep otırǵan Ísmamut ǵarrı qayta jumısqa ornalastı. Qápelimde jumıs ta, jay, úy de, jay boldı da qaldı. Xojalıqtaǵı jetispewshilik umıt bola basladı.

Bir kúni keshte awqatlanıp kelmekshi bolıp, úyine qaray qádem qoyǵan ol janar may quyılǵan úlken ıdıs betten qandayda bir sıtırlını esitip qaldı. «Ne nárse eken bul» dep sol jaqqa jaqınlaǵan Ísmamut ǵarrı heshteńeni kóre almadı, átirap jım-jırt edi, «juwırıp ótken pıshıq, yaki iyit shıǵar» dep oyladı ol. Sonda da «saǵınan júreyin» dep ol, janar may ıdıslarǵa názer tasladı. Olardıń birewiniń qaqpaǵı sál-pál ashıq eken. «Haw, shopırı túspegir benzin alıp bolıp, qaqpaǵın jappay ketipti-aw» dep sóylenip júrip, janar may quyılǵan úlken ıdıslardıń awzın sım menen shandıdı Ísmamut ǵarrı, sóytti de, kempiri Hilalay menen otırıp, maza qılıp, shay iship, awqat jewge úyine ketti...

Erteńine pútkil awıl boylap sum xabar taradı. Qurılıs basqarması baslıǵınıń shoferı janar may alıwǵa kelgende, úlken ıdıstıń ishinde úsh balanıń ólip jatırǵanın kóripti! Bul, kóshe boyında, mayda ıdıslarda benzindi satıwǵa shıǵaratuǵın úydiń balaları edi…

Tosattan bolǵan hádiysege hámme tań qalıstı. Shınında waqıya bılay bolǵan edi. Balalar janar may urlap atırǵanda, alıstan qarawıl Ísmamut ǵarrı bulardıń sıtırlısın esitip, bul tárepke kelip qalǵan, sonda onnan seskengen kishkene urılar ıdıstıń ishine kirip jasırınǵan, olar qarawıl qasına kelgende de, qorqıp úndemegen, al qaqpaǵı jabılmaǵan ıdıstı kórgen Ísmamut ǵarrı, onı ápten muqıyatlap, bántlep ketken...

Qápelimde úsh balası birden ólip, kóshedegi bir shańaraqqa qan quyıldı da qaldı. Erteńine olardıń namazı boldı. Lekin bul ret Ísmamut ǵarrı menen Hilalay kempir bul namazǵa shaqırılmadı.

Bul ǵarrı menen kemirdiń turmısındaǵı burın bolıp kórmegen kewilsiz waqıya edi. Mudamı adamlardan húrmet-izzet kórip, ornı tórde bolǵan Ísmamut ǵarrı da, Hilalay kempir de, bul kúni úyine sıymadı. Ásirese ǵarrı, mańlayın qos qollap dúmpishlep, bul dúnya menen xosh allayar aytısıp, ólgisi keldi. Lekin jan táslim etiw ańsat emes ǵoy, onıń ústine buǵan: «sen gúnákar emesseń» dep, kempiri jubatıp atır. Aqır sońında Ísmamut ǵarrı ornınan ırǵıp turdı.

-Júr, kempir, bizdi shaqırmasa da, lazım túsken jerge kewil aytayıq,- dedi ol zayıbına. Ǵarrısınıń sózin eki etpeytuǵın kempiri aq jawlıǵın basına tasladı da, onıń keynine erdi.

Lekin esik aldında turǵan sol úydiń áǵáyin, tuwǵan-tuwısqanları bularǵa bet burıp, sálemin de, álemin de almadı. Qudaylıq is shıǵar kelin, shúkir et...-dep kewil aytpaqshı boldı Ísmamut ǵarrı ólgen balalardıń anasına.

9

-Joq bol, aljıǵan shirkin, Quday Taala sizlerdiń peylińizdi bilip perzent bermey qoyıptı, joǵal úyimnen atańa nálet quw bas, sen de shıq, hey, perzentke názeri túspegen albaslı mástan...-dep shalawıtladı hayal.

Táselle berip, heshkim úndemedi. Jıynalǵan duyım jurt ishinen bulardı jaqlap sóylegen bir de jan bolmadı. Ǵarrınıń buǵan ápten ǵázebi keldi.

-Gúnám ne meniń... Hadallıq penen xızmet islegenim be... Mámleket múlkin kózimniń qarashıqınday saqlaǵanım ba,- dep sıbırlandı ol. –«Urlıq, urlıqtıń túbi xorlıq!, degen gáp bar xalıqta. Solay ekn, ádalat qayda?.. Balalarınıń ólimine puldıń tatın jalap, kishkenenárestelerdi benzin urlıqqa jibergen ata-ana ayıplı emes pe?..

Bendeshilik, aza ústinde, kópshilik máseleniń bul jaǵın umıtıp, tek te qarawıl ǵarrını gúnákar etip, ayıplar edi. Al qarawıl Ísmamut ǵarrı bolsa, ulamalardan úmit kútip, ján-jaǵınaqarap jaltaqladı. Bári-bir bunıń oylaǵanınday ádalatlı, haqıyqıy gápti heshbir adam aytpadı.Sonısı barlıǵınan da beter battı ǵarrıǵa.

Úmitleri push bolıp, kempir menen ǵarrı sırtqa shıqtı. Lekin Ísmamut ǵarrı úyine qaytqanjoq. Ol tuwrı qurılıs basqarması tárepke qaray asıǵıs adım atıp baratırǵan edi.

...Áyne tús waqıtında kóshege qum tóselip, namaz jay dúzetildi. Aq sálleli ǵarrılardıń aldında úsh tabıt turdı, olar áwliyege jol alǵanda joldıń arǵı tárepinen bir súlder kórindi. Bul arza jazıp, qarawıllıqtan shıǵıp, giltlerin tapsırıp kiyatırǵan Ísmamut ǵarrı edi...

KESHIRIM

Túrmeniń temir qapısı qulaqqa jaǵımsız hawaz benen sıqırlap ashıldı da, ishke miliysakiyimindegi qara dápeń jigit kirip keldi.

-Áy, máskunem, qáne bosat kameranı,- dedi ol tapshanda eki dizesin bawırına alıp, úsh búgilipjatırǵan, kesmeteri kelispegen kisige.

Túrleri áp-áshiy, tisleri túsip, awzı ápten opırılıp qalǵan adam alaman tıshqanǵa megzespishin menen buǵan tańlanıp qaradı.

-Qayaqqa ket dep atırsań maǵan? -Qayaqqa bolatuǵın edi, úyińe.

-Qayaqtıń úyi, barar jerim bolmasa meniń. Ele túrmede otıratuǵın eki yarım jılım bar ǵoy. -Amnistiyaǵa ilindiń, qalǵan jıllarıńa keshirim berildi.

-Wáy, mına kisi gápke túsinbeydi ǵoy sirá, ayttım ǵoy saǵan, máskúnemshilik penen úydenshıǵıp ketip, qılmıs iske shatılǵanman, jaydan da, bala-shaǵadan da ayrılǵanman, álle qashan.

-Áy, meniń seniń menen salǵılasıp turıwǵa waqtım joq, tez tur da, bólmeni bosat, bizgeberilgen tártip sonday. -Rehimiń kelsin maǵan qoshshım, jıllarım tolıq ótelgenshe jasay bersem qáytedi?!

-Háy, onı nachalnikke ayt.

-Aytayın, házir azanǵı awqattıń uaqtı emes pe?

-Azat etilgenlerge awqat berilmeydi búginnen baslap, asxananıń diziminen shıǵarıp taslaǵansizlerdi. -Oy-boy, eń bolmasa qarnımdı bir toydırıp keteyin de, inim.

-Onı men sheshe almayman, qáne tús aldıma, maǵan seni dárwazadan shıǵarıp jiberiwtapsırılǵan, mine hújjetleriń, qáne bol!

Qara dápeń miliysa onı ántek-tentek etip iytermelep, dárwazadan sırtqa alıp shıqtı.

Ele shımır ayaz túse qoymaǵan gúzdiń kúni bolǵanlıqtan, jawǵan qar jawǵanday erip, átirap bılshıldaǵan batpaq edi. Ízǵar onıń ayaǵındaǵı tozıǵı jetken botinkasınıń ultanınan ótip, háp zamatta muzday suwıq tas tóbesine jetti. Ol jańa ǵana táy-táy turǵan baladay, hákkelek atıp, ayaǵın qurǵaǵıraq-aw degen jerden basıp, keń kósheni jaǵaladı, usı kósheniń tuwrı oraylıq bazarǵa shıǵatuǵının umıtpaptı.

Birinshi gezekte oǵan qurǵır qulqınınan ótkendey bir nárse kerek edi. Degen menen ayaǵında dımarı joq oǵan bazarǵa jetiw múshkil boldı. Zamanǵa say, jaqsı kiyingen úsh jigittiń tusında ol irkildi. Jigitler uzınlıǵı qálemdey, qımbat sigaretanı tútetip turǵan edi.

-Janıńızǵa sawaptı, sadaqa beriń jigitler,- dep ol eki qolın sozdı olarǵa.

Jigitlerdiń birewi rehimi kelip, aqsha almaqshı bolıp qaltasına qolın suǵa bergeni, qasındaǵı jorası onı irkip qaldı. -Kórip tursań ǵoy, shırayına qara onıń, bul barıp turǵan máskúnem, oǵan bergen sadaqa tiymeydi,- dedi ol.

10