Alpisbay Sultanov Novellalar

-Jaylasıp otırıń, birge shay ishemiz, - dedi ol. -Úyge barıp ishermen, jay da ashıq qalıp edi. -Úyińizde bir ózińiz be?

-Awa.

-Men sıyaqlı ekensiz.

Ol bul iret náresteni esapqa kirgizbedi.

-Olay bolsa, bir shaydı qayaqta ishkende ne. Esigińizdi qulpırıp aq keliń. Men oǵan deyin demlep, tósestirip qoyaman. Ol maǵan qıyılıp qarap turar edi.

-Yaqshı.

Men úyge kelip aynaǵa qarasam, saqallarım ádewir bilinip qalǵan eken. Elektrobritvanı toqqa tıǵıp, onı apır-topır ala basladım. Negedur oǵan ele jas, sulıw jigit bolıp kóringim keldi. Juwınıp, shashlarımdı da suwlap tarap, qaptaldaǵı shashlarımdı ákelip, jıltırap qalǵan eńbegimdi mumkinshiligi bolǵanınsha jasırıwǵa tırıstım. Aynaǵa qayta-qayta qaradım. Taza kóylegimdi kiyip, moynıma galstuk taqtım. Onıń ne keregi bar edi, ózimde bilmeymen.

Sonıń arasında diywal tıqıldadı. Bul onıń meni shayǵa shakırıp atırǵanı edi. Ayaǵıma tufliyimdi kiyippen, bolmasa tápishkini salpıldatıp bara bersem boladı ǵoy, eki bastan qońsımız. Shalbarımnıń da qırı pıshaqtay bolıp tur. Esiginen kirgenimde ol meni tanımay qaldı.

-Xe-e, bir jaqqa barmaqshı boldıńız ba? Qıstawlı jumısıńız shıǵıp qalǵan shıǵar? -Yaq, siziń úyge, birge shay ishiwge kiyatırǵanım.

-Restoranǵa kelgendey bolıp kiyinip kelipsiz?...

Men ústi-basıma qarap bir túrli bolıp kettim. Írasında da, turısım suwretke túspekshi bolǵan adamnıń túrindey edi. -Ótiń, ótiń…

Ol ishkerlewge mirát etti.

Asxanadaǵı stoldıń ústinde dasturxan jayılǵan eken. Qılıqlarıma qısına-qısına zorǵa otırdım. «Qırıqqa kelgenshe nırıqqa kelmew» degen usı ǵoy. Bolmasa, ústime sport sviterimdi ildirip, baǵanaǵı tursımda tápishkini suyretip kele bersem bolmay ma?! Adam abıroysız bolayın dese, ózine ózi is oylap tabadı. Mine kórdiń be, ayıp islegen baladay, kózim jıltırap otırısımdı. Usı jasqa shıqqan maǵan bul otırıs uyat emes pe?! Ishley oylanıp, ózimdi ózim jedim.

Shay ishe basladıq. Kók shaydı ashshı etip demlepti. Júregimdi kesip baratır. Men ózi qara shaydı kók shay etip demlep ishetuǵın edim, aytayın desem baǵanaǵı táwipshiligim meni qolaysız jaǵdayǵa salıp qoydı: bunıń ózi ótlesip ketken ish awırıw eken ǵoy dese, ne qılaman?!

Sır bermey, eki kese shay ishtim. Endi ayıplı is islegen adamday uyalıp tómen qaray bergenshe, onıń júzine de bir názer salayın degen ájayıp oy keldi. Qaradım. Tek men be eken desem, onıń ózi de ushırasıwǵa tayarlanıptı, baǵanaǵı xalatın sheship, ústine gúlli bir kóylek kiyipti, jazdırılıp ketken shashların tarap hoppıytqan qusaydı, ol sup-sılıw bolıp, appaq diydarın ápten gózzal etip kórsetip tur. Qıp-qızıl láblerine pomada súrtilgen be, yaki ózi solay ma, burın serlep kórmegen soń ańlay almadım. Shay ishken waqıtları ol erinler keseniń jiyeklerin ásteaqırın aymalap turdı, biraq hesh bir iz qalǵan joq onda, soǵan qaraǵanda heshqanday da pomadanıń oǵan súrtilgen bolıwı mumkin emes. Onıń ózi mómin, háreketleri nazlı, iláhiyda sulıw qaraqalpaqtıń qızı edi!

-Nege úndemey qaldıńız, aspirantlar awqat ústinde sóylemeydi eken ǵoy. -Yaǵ-aw... men de sizdi tanıy almay qaldım. Baǵanaǵı kórkińiz basqasha edi. -Házirgiden jaqsı ma, yaki jaman ba?!

-Ne deyin, ústine ne kiyse de, ulıwma nashardıń jaman bolıwı mumkin emes ǵoy. Basqasın aytpaǵannıń ózinde, bizler tuwılǵanımız ushın ne degen miynetdarmız olarǵa. Bul dunyada qaysınday jaqsı sózler bolsa, olar eń dáslep nasharlarǵa tiyisli bolıwı kerek.

-Qıyametsiz qoy. Kóp oqıǵan adamnıń gápi dá. Bulay dep te, birewler aytqan shıǵar? -Awa... Ata-babalarımızdan, jazıwshı-shayırlardan aytılmay gáp qalǵan ba?

-Sonıń barlıǵın qalay yadta tuta beresiz? -Barlıǵın yadta tutıw qayda, ayırımları ǵoy. -Sonda da, umıtpaytuǵınıńızǵa hayranman.

-Umıtpaytuǵın qayda, insan jansız sóz tuue, tiri adamdı umıtıp ketedi. Máselen, siziń menen ushırasqan sol bir adam...

5

-Onıń nesin aytasız. Házir sol kúnlerdi eslesem pútkil ómirimnen tuńilip ketemen. Biraq ómirde adam tek ózi ushın emes, basqa ushın da jasawı kerek. Men, máselen, mına balam ushın, usı balam sıyaqlı pák neshshe mıń adam ushın jasap atırman. Biraq, jasaw menen jasawdıń parqı bar: muhabbatsız jasaw-bul ólimnen de jaman bolsa kerek.

-Júdá durıs, sonda da ómirden, turmıstan tuńilmew kerek. Franсuz jazıwshısı Gi de Mopassan aytqan ǵoy «Biz jasap atırǵan ómir bizlerdiń óylaǵanınday jaqsı da emes, jaman da emes» dep. Demek, júdá jaman da emes bolsa, jasawǵa boladı degen sóz. Solay emes pe?

-Awa... Siziń menen sóylesiw qızıq eken. -Qáydem.

Bala ingálap jıladı. Men ushıp turdım. Qarasam, anası menen teń túrgelippen. -Balajanlı ekensiz ǵoy,- dedi ol kishkentayın bawırına basıp atırıp.

-Balanı hámme jaqsı kóriwi kerek. Erteń úlkeyip kisi bolǵannan keyin bári-bir onı birew jaqsı kóredi, birew jaman kóredi. Sonıń ózi de oǵan jetkilikli.

Ol e ndi ishi tıyılǵan balasına e mshek bermekshi boldı, biraq onıń kóyleginiń jaǵası ashılmaytuǵın edi, qız kúndegi kiyimi bolsa kerek.

-Arman qarap turıń, sheshinip alayın. -Yaqshı... Ya bolmasa men kete bereyin.

-Yaq, qayda ketesiz, meniń balam jılap atırǵanda. Onıń ústine ele gápimiz túwesilgen joq.

Men irkilip qaldım. Tek te basqa jaqqa burılǵanım bolmasa, qarsı aldımda turǵan eski sarı shifonerdiń aynasınan onıń sheshinip atırǵanı, ish kóylek kiymegen appaq sawlatlı denesi, japıraq tústegi jazǵı dizkiyimi de kórinip turdı.

-Qoymadı ǵoy, men aq kótere turayın, - dep besikke qaray betledim men.

Endi aynadan emes, Veneranıń músinine megzes onıń denesin óz kózim menen attan-anıq kórdim. Ol apır-topır xalatın jamılıw menen boldı. Bir bala tuwǵanına qaramastan ol ele náreste edi, tek te meniń qolımdaǵıdan birneshe jas úlken náreste. Balmasa vannanıń, tualettiń ishine, eń bolmasa asxana betke barıp kiyiniw de, esine kelmedi ǵoy onıń. Ol jaqqa barıp keliwge de, waqıt sarp etpeyin degen shıǵar?!

-Qáne, bermaǵan ber, keshiresiz meni, ol jılasa ápten albırap qalaman, onnan basqa adamnıń barı-joǵın da sezbeymen, - dedi ol náresteni bawırına basıp otırıp.

-Siz onı emizbekshisiz be? -Awa. Óńirim shıdatpay baratır. -Yaq, emizbeń.

-O nege?

-Taǵı ishin awırtasız. Onnansha keshegiden berli jıynalǵan sútti sawıp taslań. Onıń xalatınıń eki óńiri birden ıǵallanıp turǵan edi.

-Sonda balam ash bolmay ma?

-Ash bolsa biziń úyde bir banki «Moloko» bar, sonı ıssı suwǵa eritip beriń, onıń quramında balaǵa kerekli zat kóp, taǵı mazalı, ishiwi múmkin.

-Boladı. Házir ákelesiz be? -Ákelemen.

Men úyge keldim de, ústimdegi bále-máterdi sheship, adam qusap úy kiyimimdi kiydim. Soń bánkini qolıma alıp, kóp eglenbey ol jerge jetip bardım.

-Sheshinipsiz ǵoy?

-Awa, siz sheshingennen keyin men de, solay eteyin dedim.

Ol qıp-qızıl bolıp ketti. Juwıq arada sóz tawıp ayta almay da qaldı. Men «Moloko»nıń awzın pıshaq penen ashıp, kesege quyıuǵa kiristim... Awzına emizik tıǵılǵan shiyshe menen balanı awqatlandıra basladıq.

-Siz bala baǵıwǵa uqıplı ekensiz ǵoy, - dedi ol.

-Uqıplılıǵımdı bilmedim dá, biraq balanı jaqsı kóretuǵınım ıras. Qanshama árman ettim perzentli bolıwdı. -Onı ármanlawdıń ne keregi bar. Úylenseńiz balalı bola beresiz dá!

-Al men bola almadım. -Úylenippedińiz?

-Awa... Ol tuwmadı. Onıń ústine «qıdırıp» ketti. -Qayaqqa?

-Áy... biyopalıq e tti maǵan, Moskva-Tashkent-Alma-Ata dep shawıp júrgenimde nekesiniń hadallıǵın buzdı degenim ǵoy.

6

-He-e, onda jaqsı emes eken. Sonnan úylenbedińiz be?

-Awa... Waqıt ta bolmadı, aspiranturaǵa kettim. Mine sonnan ele júrmen. -Saat neshe boldı?

-Onbir yarım.

-Túski awxat shamalasıp qalıptı. Apam da kelmedi, aqlıqlarınan shıǵa almay atırǵan shıǵar, bazarlap keliw kerek edi, pisirgendey heshteńe joq úyde. Sizden de uyat boldı, awqat aspadım.

-Ziyanı joq, biz qońsımız ǵoy.

-Sonda da, «qıyamet kúni qońsıdan» degen.

-Onda bılay eteyik. Men házir kiyineyin de bazarǵa barayın, eki úydińde bazar sawdasın bir pitkereyin. Tek te ne kerek ekenligin aytıń maǵan.

Ol asxana betti aqtarıp, ne bar, ne joǵın ayta basladı: gúrish, geshir, kartoshka, piyaz... nan da kerek qusaydı. Men sırtqa juwırıp shıqtım.

-Haw, aqsha almaysań ba? - dep keynimnen qıyqıuladı ol. -Ózimde bar.

Úyge kelip kiyindim de, úlken bir sumkanı alıp, tuwrı bazarǵa tarttım. Kerek azıqawqatlardı kótergenimshe aldım da, avtobusqa qaramastan taksi tutatuǵın jerge keldim. Esheyinde qanǵırıp dalada júre beretuǵın e dim, usı ret negedur tezirek úyge jetkim keldi.

«Balası jılap, ol jubata almay atırǵan shıǵar» degen oy qıyalımnan shıqpadı. Taksiden túsip atırsam:

-Keldiń be, - dep qıyquladı qolında balası, balkonda turǵan ol. Ol meniń atımdı bilmeytuǵın da edi.

-Keldim! - dep baqırdım tómennen men. (Men de onıń atın bilmeytuǵın e dim). -Bala jılap qalmadı ma? -Yaq.

-Onda jaqsı eken. Men házir... -Taksige haqısın tóledim de, ol turǵan jaqqa qaray qolımda giddiman sumka súrmeleklep juwıra basladım. Bul minutlarda men boydaqlıǵımdı, hátteki óz úyim, óz tósegim bar ekenligin de umıtıp ketken edim...

Ekinshi etajǵa ushıp kóterildim. Qolında balası, esikti barınsha ashıp, ol meniń jolıma úlken úmit penen kúlimlep qarap turǵan eken...

QÍYMASLÍQ

Ol ekinshi qabatqa kóterildi de, qaltasınan giltin alıp, tısırlatpastan esikti ashtı. Másligi ádewir bolsa da, esik aldına kelgende ol biraz eseyp qalǵan edi. Ayaǵınıń ushınan basıp, ishkerige kirdi, biraq svetti jaqpadı. Bul «úyidegiler oyanıp ketpesin» degen niyeti edi. Tufliyniń bawın da sheshpesten ayaǵın sıyırdı, sóytip ózi jatatuǵın krovattıń tusına keldi. Ústindegi paltosın kostyumi menen qosa otırǵıshtıń ústine tasladı da, ol tósekke kirmekshi bolıp endi ǵana qolaylasıp atırǵan edi, tosattan artınan shıqqan dawısqa selk ete qaldı. Bul onıń xayalınıń sesti edi. Demek, ol túni menen uyıqlamay, bunı kútip otırǵan eken dá?

-He-e, úyinde qondırmadı ma?! -dedi ol. -Kim?

-Seni usı waqıtqa shekem irikken adam. -Ya... ya...

Ol endi sıltaw izley basladı:

-Rústemniń bugin tuwılǵan kúni eken... soǵan barıp edik, jámáát penen... irkilip qaldıq...

-Tuwılǵan kúnge adamlar zayıbı menen barmay ma eken?

-Awa, durıs sóytedi, biraq bul ret Rústem tek erkeklerdi shaqırıptı.

-Ótirigińe bolayın... biyshara... e ń bolmasa sen jurtlar qusap inandirıp ta gáp ayta almaysań-aw... sawǵaǵa ne apardıńız, qáne?

-Ana... ana...

-He-e, kórdiń be, úndey almaysań...

-O nege úndey almaydı ekenmen. Men ózim pulın berdim, sawǵanı jigitler aldı. -Alsa, onı tapsırmadıńız ba, tuwılǵan adamǵa!

-Tapsırdıq. Sawǵanı hesh kim ashıp otırmadı, sol oramı menen qaldı stoldıń ústinde. -Gáplerińniń barlıǵı ıras pa?

-Awa, ıras.

7

-Onda men Rústemniń úyine qońıraw etemen.

-Ne qılasań óytip, tún jarpı boldı ǵoy, jatıp qalǵan shıǵar.

-Tún jarpı bolǵanda ne qıladı, sen e le jatpay júrsen ǵoy... qonaq kútken bolsa, stoldı jıynastırıp atırǵan shıǵar...

-Qoyaǵoy endi, eregise bermey, mına qońsı-qobadan uyattı. -Nesi uyat, sen uyattı bilgende erterek úyge keler ediń? -Jámáátten bir ózim bóleklenip júremen be sonda?

-Sen jámáát penen júrgen joqsań. Seniń jámáátiń sol bir sırǵıya-túlki, sol bir boyanǵanquwırshaq! -Yaqshı, qoyaǵoy endi.

-Joq, qoymayman!

-Qoyaǵoy... balalar oyanıp keter. -Olar álle qashan oyaw jatır.

-Onda uyıqlasın, azanda mektepke baradı ǵoy.

-Mektepke barǵanda qarıq bolar deyseń be, qaysı bir oqımıslıń ońlı adam deyseń, sizlerdey oqıǵannan oqımaǵan adam abzal! Olar da, birewdiń mańlayına pitken tiri kuyik boladı, sen qusap...

-Yaqshı koyaǵoy, bul is endi qaytalanbaydı. -Wáde bereseń be onda?!

-Awa, wáde beremen.

-Inanbayman... bul neshinshi wádeń seniń?! -Yaqshı, qoyaǵoy, ant isheyin...

-Anttan adam óler bolǵanda sen álle qashan uwlanıp, qum qabar e diń. Sol sırǵıyatúlki, boyanǵan-quwırshaq ólmese, sen ólmeyseń? Sebebi onıń menen seniń kindigiń bir, aqırı.

-Qısqart endi... tiliń ne degen ashshı seniń...

-Awa, palday tildi sorıp kelgenseń ǵoy? -Bir gápten qalsań, óleseń be, sen!

-Ólmeymen, biraq sen sol úyge barmasań ólesen, buǵan isenimim kámil. -Yaqshı, endi barmayman.

-Onı da kóremiz, qudaydıń kúni tarıdan kóp, erteń de tań atıp, kún batadı.

Jigit bul iret úndemedi. «Úndemegen úydey báleden qutıladı» degen ıras eken, qatın da gápti qazbalaǵandı qoya qoydı...

Azanda olar tap heshteńe bolmaǵan sıyaqlı, áp-ánedey bolıp shay ishti. Jigit xalıq qatarı túslikke úyine keldi. Tústeń keyin jumıs penen bánt bolǵanlıqtan ba, waqıt elespesiz ótip ketti. Diywaldaǵı saat qońıraw shalǵanda ǵana jumıs kúniniń pitkenin bildi. «Quda qálese, bugin úyge tuppa-tuwrı qaytaman, qatınǵa wáde berdim ǵoy, ant ishtim» dep oyladı jigit. Biraq qaǵazların jónlestirip, endi esikke qaray adım ata bergeni, telefon «shırr» etti. «Bul kim eken-áy, bala Jumıstıń aqırında qońıraw etedi-aw! Qoy, almay-aq qoyayın, taǵı bir bálege shatılarman!» dep ol biraz egilenip turdı. «Al baslıq bolsa she?! Meni jumısta boldı ma, bolmadı ma, dep tekserip atırǵan shıǵar, búgin kúni boyı kórmedim ǵoy onı» degen oy keldi taǵı qıyalına.. Ol qolları qaltırap, telefon trubkasın kóterdi.

-Allo!

Trubkanıń arǵı jaǵınan sınǵırlaǵan nashar dawısı e sitildi. Bul qońıraw e tip atırǵan onıń-«quwırshaǵı» edi. -Nege úndemeyseń?

-Úndeymen, úndeymen, házir úndeymen...

Jitgit albıraǵanı sonsha, ne aytıp, ne qoyǵanın bilmedi. Ol sóylewge wáde berse de, gáp taba almay, tutılǵa basladı. -Allo! -dedi nashar taǵı da nazlanıp. -Jumıs waqtı pitti ǵoy, qaytpaysań ba, endi?

-Qaytaman, qaytaman házir…

-Tez kel onda, saǵınıp kútip otırman...

Jigit taǵı da, únsiz qaldı. «Qaytaman, házir» dedi, qayaqqa qaytadı, qayaqqa baradı, óz úyine me, yaki ózge e sikke me?! Óz úyine baratuǵın bolsa, oǵan «qaytaman házir» dep nege ayttı?!

«Saǵınıp, kútip otırman» degen nasharǵa «bara almayman» dese, bolmas pa edi?!

Ol onı ayta almadı, demek, barıwǵa kelisim berdi, sonda túni menen xayalınıń aldında ant iship, wáde bergeni qayda?!

Oylarınıń barlıǵı pushqa shıqtı. Óz úyine qaray bir-eki adım atıp, keyin ózine biylik e te almay, úyrenshikli bolıp qalǵan e sikke qaray júrip, ol jol boyında

8

áwere-sarsań bolıp turdı. Sırttan qaraǵan adamǵa bul bir kórinis esinen ayırılǵan májgúnniń qıluasına megzer edi. Aqır sonında ol, ózin qolına alǵan boldı, «azıraq otıraman da, úyge qaytaman» degen sheshimge keldi. Qurǵır kewil degendi qoya ber sirá!

Túni menengi bergen wádelerin, ishken antların háp zamatta umıtıp ketti ol. «Quwırshaǵı» tahatsızlanıp, sharbaqtan shıǵıp, jolǵa qarap turǵan edi, onı qushaǵın ashıp kútip aldı.

Shay da, demlewli, awqat ta, pisiriwli turǵan eken. Jigittiń ayaq kiymin de, kostyumin de, nashardıń ózi sheshti, qoltıqlawǵa qos kópshik berdi. Jigittiń qolına 95 ten demlengen kók shay keseni uslatıp atırıp, naz benen bir tawlanıp qoydı nashar:

-Uzaq kún boyı úyge bir qońıraw da, etpediń ǵoy... ózimiz jelbirep júrmesek, umıtılıp kete beredi ekenbi dá?! -Yaǵ-aw, olay emes ǵoy... seni umıtıp bola ma, adam.

-Á... solay dese, «ǵarrı», ókpe degenimiz qara qazanday bolıp ótırıp edi, eń bolmasa, gáp penen jubatıp qoy. -Yaqshı, yaqshı, ápten eljirep kettiń ǵoy.

-Eljiremey ne qılamız, eki qatınnıń erkesi-japadan-jalǵız bolsań sen, jurt qusap, bir basımızǵa bir bay pitpegen biziń. -Oy biyshara, qoyaǵoy endi, etegiń jasqa toldıǵoy.

-Jasqa tolsa, súrterseń dá! Keregiń bala bolsa, biz de, tuwıp berermiz. -Qayaqtaǵı gáplerdi tabasań sen, onnansha awqatıńdı alıp kel. -Boladı, boladı, házir birinshisin ákelemen.

-He-e, ekinshisi de bar ma? -Bolǵanda qanday, úshinshisi de bar!

-He-e, bul qanday toy, neniń xúrmetine bunsha máslik? -Tanısqanımızdıń húrmetine.

-Haw, oǵan kóp waqıt bolǵan joq pa?

-Awa, kóp waqıt boldı, bes jıl degen de az múddet emes, yadıńda bolsa, eń dáslep may ayınıń usı bir sánesinde seniń menen ushırasıp edik...

-Haw, onda bes jıllıq joba orınlandı dese!

-Awa, eki mártebe abort islettim, mine endi taǵı hámledarman...

-Qoy-á?!

-Awa... shorshıma da, qorqpay-aq ta qoy, saǵan onıń awır-jeńili joq, biraq meni bul saparı analıq lawazımnan juda etpe...

-Qoyaǵoy, qalay-qalay bolıp ketkenseń ózi, qıyalda joq nárselerdi oylap tabasań.

-Awa, qıyalıńda joq ekenligin bilemen, lekin búgingi kúndi belgilemesek bolmaydı. Awqattı ákelemen, ash mınanı! Nashar servanttan shiyshe alıp buǵan sozdı.

-Bul ne ózi? -Napaleon.

-Hasla iship kórmegenmen, araq pa ózi?

-Sonday shıǵar, men de iship kórmedim, házir bilemiz ne ekenligin, asha ber. Jigit tıǵındı ashtı da, iyiskelep kórdi.

-Onsha iyisi joq eken.

-Demek kúshli bolmaǵanı, sharap shıǵar, sawdager degende iyman bolmaydı-aw, nálet jawǵır biraz pulımdı alıp maqtap berip edi! Ana shiysheni aq ashaǵoy, «Kristall» dey me, ne deydi, nasharlar kiyetuǵın koylektiń atın qoyıptı...

-Haw sen bunshama puldı qayaqtan aldıń?

-Otpuskimdi alıp edim, onıń ústine apam «okıwǵa kir, jumıs tabıladı, qartayıp otırǵanıń joq, oqımasań qatarıńnan kem bolasań» dep pul berip ketti.

-Haw, sonda nege bul puldı tiysli jerine jumsamaysań? -Meniń pulım da, ózim de saǵan tiyislimen.

-Jilli bolıpsań sen...

-Awa, sen meni jilli qıldıń, qayaqtan tap boldıń ózi? -Yaqshı, onı qoyayıq... ishtik pe?

-Ishtik...

-Jigit qadaqtaǵı araqtı túbine shekem simirip iship tasladı. Waqıttıń zımrap ótip baratırǵanın sezgen ol «araqtı tez túwessem erterek qaytaman ǵoy» dep oylaǵan edi. Biraq olay bolmadı. «Kristall»dı iship túwesken olar e ndi gezektegi «Napaleon»dı ishe basladı, onı da

9

tawsqannan keyin tik ayaqqa turıwı múshkillesti, onıń ústine úyqısı qurǵır da bunı jeńip, denesin jerge tartıp baratırǵan edi. -Qáne, men turayın, -dedi ol ońmenin kóterip, -waqıt ta biraz bolǵan shıǵar?!

-Yaqshı, «top-tarqatar» aytaǵoy!

-Araq túwesilgen shıǵar, onı ne menen aytamız, usınıń menen qoya qoyayıq. -Yaq, ózimizdiń Nókistiń araǵı menen aytasań.

-Yaqshı aytayıq, biraq tobımızdıń tarqaspaǵanı maqul emes pe?! -Awa, awa, sonısı maqul, sóydep isheyik onda!

-Yaqshı...

...Jigit qápelimde shorshıp oyandı. Appaq tósekte jatır eken. Nep bále bul?! Úlkenge de, kishige de tóselip, tozıǵı jetken úyindegi tósekler bunday emes edi ǵoy?! Qaptalına qaradı-moyılday qara shashları aq kópshikte jayılıp, bunıń bawırına kirip jatırǵan hayal da, bul tálábalıq dáwirde úylenip, házir bunıń kúyiginen, bala-shaǵanıń tashuishinen tiriley otqa janıp, úyruwzıgershiligine berilip, shashlarına aq enip ketken zayıbına uqsamas edi.

Ol ornınan ushıp turdı. Kiyminiń barlıǵın taptı da, biraq dizkiymin taba almadı. Qarań qalǵır qayda qaldı eken?! Ári izlep, beri izlep aqır sońında taba almaǵan ol, appaq siynesi ashıq jatqan xayaldı oyatpaqshı boldı, biraq qolı jańa bara bergende egilenip qaldı, sóytip tek te onıń ústine áste aqırın kórpesin jawdı da qoydı, ol oyansa bunı jibermey qalatuǵını sózsiz edi. Jigit endi shalbarın jalań kiye basladı, kóylegin de, kostyumin de, ses shıǵarmastan ústine ildirdi, keyin tufliyn ayaǵına suqtı da, urıday elespesiz esikten sırtqa shıǵıp ketti...

Túngi tınıshlıq onıń janın jegidey jedi. Uzınnan-uzaq paytaxt kósheleriniń jollarında bir de mashın buǵan dus kelmedi. Qala tolıǵı menen uyıqıǵa jatqan edi. Nókistiń arǵı shetinen bergi shetine jayaw keliw ańsat pa, ol kishi rayondaǵı tórt qabatlı biyik jaydıń aldına kelgende átirap ádewir aǵarıp ketken edi-tań ata baslaptı. Tek te bir ǵana bolmede jaqtı kórinedi-ol da bolsa, bunıń óziniń jayı edi.

Endi úyine qalay kiredi?! Qatını kúndegisinshe baqırar-shaqırar, ol da hesh gáp-aw, lekin kiyimlerin qalay sheshedi?! Shalbarın shesher bolsa, putında dizkiyimi joq!

Ol esik aldındaǵı otırǵıshqa shógip, uzaq oylanıp qaldı. Biraq qanshama bas qatırǵanı menen ne islerin bilmey-aq qoydı. Bir jaǵınan uyqı, ekinshi jaǵınan másliktiń saldarınan ol endi qalǵıp baratırǵan edi.

-Haw neǵıp otırsań, tur, tura ǵoy, -dedi tanıs nashar dawısı oǵan.

Ol qulaǵına isener-isenbesin de bilmedi. «Haw, bul biziń xayal ǵoy». Ol nege maǵan áste-aqırın sóylep atır?! Nege baqırmaydı?! Ózi kúndegiden de, tómen awhalda kelip edi, sonda da úndemey atır...

Jigit qorqa-qorqa kózin ashtı. Írasında da, dizesine jıǵılıp, jalınıp, úyne kiriwin ótinish etip atırǵan onıń opadar hayalı edi… -Júr, júre ǵoy úyge, mına qońsılardan uyattı, esiń bar edi ǵoy, bunday ádetiń joq edi seniń...

Ol bul gáplerge juwap tawıp ayta almadı. Múlgip otıra berdi, otıra berdi. Awhal pútkilley ilajsız edi, aqırı.

-Taǵı «tuwılǵan kúnge» barıpsań dá, úyge jete almaytuǵınıńdı bilseń, sol jerde qonǵanıń maqul edi, qula dúzde qulap qalsań, awhalıń neshik boladı, eń bolmasa usı jaǵın oylamadıń ba, bizge túbinde tiri júrgeniń abzal seniń... -dep atır hayalı.

Ol endi sońǵı kúshin jıynap, tik ayaǵına turmaqshı boldı. Bul payıtlarda onıń másligi pútkilley tarqap ketken edi...

KELINSHEK BOLA ALMAǴAN HAYAL

-Apa, apa, páske tús, tez, tezirek bola ǵoy, kelinshektiń betin ashayın dep atır!...

Tırnaǵı menshik úylerge tiyip turǵan, qırıq tórt xojalıqqa mólsherlengen tórt qabatlı jaydıń aldında turıp, anasın shaqırıp, qıyqıwlaǵan balanıń dawısı kópshilikti ózine qarattı.

-Murat, Muratjan, joqarıǵa kóteril, balam, bir nárse aytajaqpan saǵan, tez juwırıp shıq, bol, bola ǵoy! -dep shıja-pıja boldı balanıń anası jurttan qısınıp.

-Óziń tómenge túse qoysa, apa, sennen basqa hámme hayallar toyda júr!- dep tómende júrip tepsindi bala.

Endi Shárigúldiń shıdamı tawsıldı, ol birinshi qabatqa juwırıwı menen jetip keldide, balasın jetelep, asıǵıs joqarıǵa kóterile basladı.

10

-Súyrey bermese, apa, qolımdı awırttıń, maǵan ne aytpaqshısań, usı jerde aytıwǵa bolmay ma onı?!- dedi taǵı bala joqarıǵa shıqqısı kelmey.

-Yaq, bolmaydı, ol tek seniń bir ózińe tiyisli gáp, balam!

Endi «anam ne aytar eken» dep qızıqsınǵan bala tekshelerden tez-tez atlap, joqarıǵa anasınan burın juwırıp shıqtı.

Olar úshinshi qabatta ekewǵanası jasaytuǵın edi. Sırtqı esik jabılıwdan balamısań degen, anasınıń moynınan qushaqlap erkeley basladı Murat. Bulardı kórgenler sırtınan ósek sózlerdi barınsha gújitip atır.

-Apa, seniń de betińdi usınday etip ashtı ma?!...

-Yaq.

-He-e, bet ashar aytpadı ma saǵan?!...

-Awa...aytpadı.

-He-e, awılıńızda bet asharshı joqpa edi?! Ana ózinshe bir

«úh»lep qoydı.

-Bar edi, biraq men kelinshek bolmaǵanman, balam.

-Sonda meni qalay tuwdıń, iyilip kelinshek bolmaǵan bolsań, men kimniń balasıman ózi?!...

-Meniń balamsań, qulınım?... Lekin kelinshek etemen, dep aldadı meni. -Kim aldadı?!...

-Birew.

-He-e, onıń atı joq pa?!...

-Bar, házir bilip ne qılasań, quday tala júrim berip, tiri bolsań, bir waqları esiterseń. -Házir esitsem bolmay ma, apa?!...

-Yaq.

-Pay, sondayıń bar-aw, apa, seniń, bir nárselerdi mudamı mennen jasırasań júreseń...

-Jasırmayman, balam, aytaman, waqtı kelip bárin aytıp beremen...

-Áy, meyli, aytpasań aytpa, onda men dalaǵa ketemen, házir kelinshektiń beti ashıladı, onıń qanday qız ekenin kóremiz, ol sulıw nashar bolsa kerek, betin aq penen jawıp qoyıptı, sol tawardıń mushında túyiwli pul bar, deydi balalar.

-Awa, awa, olar durıs aytadı.

-Apa, anaǵan qaray ǵoy, Jalǵas aǵa júripti ol jerde, qara, qaray qoysa!...

-He-e, jwrse júrgen shıǵar, toy bolǵan soń júredi ǵo…

-Apa, bileseń be, sol úydiń hayalı dım jaman, meni kórse mudamı ǵarǵaydı, «joq bol, kózime kórinbe júwernemek» dep quwadı meni, túri jáp-jaman sol hayaldıń, sendey sulıw emes, biraq balası dım jaqsı, «maǵan usaysań» dep meni jaqsı kóredi,

«jevachka» berip ketedi, bir mártebe

«snikers» áperdi maǵan, qaltasında aqshası kóp eken, aylıq alǵan baáy, hámme balalar tań qalısıp qarap turdı sonda maǵan. -Yaqshı, yaqshı, bara ǵoy, balam...

Kúni menengi balasınıń bergen sorawları Shárigúldiń jarasına duz sepken menen barabar boldı, qayǵı-ǵamnan júregi ápten sıǵıldı, kózlerine jas aylanǵan ol endi eki qollap qulaǵın jawıp, bunan buyaǵında gáp esitpeyin degendey, boyın krovatqa taslap, dus tómenine túsip jatıp qaldı.

Sırtta bet ashar aytılıp atır. «...Jalǵas degen atańız oǵan da beriń bir sálem!». Shárigúldiń qulaǵı erbeń etti. Endi bet ashardıń kelesi sózlerin onıń esitkisi kelmedi, sebebi onda Jalǵastıń hayalı sıpatlanıp atırǵan edi. «Enesine bolayıq» dep gúbirlenip qoydı ol. «Adam degen jasay beredi eken-aw, eri súymese de, qılıqların, gáplerin unatpasa da, xojalıq bolıp otıra beretuǵınına hayransań!». Biraz oylanıp ol óz sózlerine ózi juwap taptı. «Bári bir olardıń beti ashılǵan dá, júzin japqan aqsúpti tartıp alıp, bet asharshı kelbetin onıń kópshilikke kórsetken...» Dárti ishine sıymay, ol gúbirlenip qoya berdi, «beti ashılǵan nasharlardıń da, ármanı bar ma eken bul dúnyada?!...»

...Onıń da ózgeler sıyaqlı beti ashılıwı múmkin edi, lekin ol ózi súymegen adamı menen jasawdı qálemedi. Ol onınshını pitkermey atırıp, ógey anası eki qatın taslaǵan inisine bunı alıp bermekshi niyeti bar ekenligin bildirip, Shárigúldiń oqıwǵa barıwın qálemedi.

Anasınıń jılı bolmay atırıp, ákesine hayal bolıp kelgen bul hayaldıń ózin de, sózin de unatpaytuǵın edi ol. Erkek degen-ám bir tiri jan ǵoy, bolmasa ákesi-ulı da, qızı da, sol-jalǵız Shárigúldiń jaǵdayına qarawı kerek edi. Kerisinshe, ol juwha hayalınıń aytqanına kóndi, onıń gápi xat penen qálem edi onıń ushın.

11

Nátiyjede Shárigúl ógey anasınıń qarmaǵına túspew ushın, úyine aytpastan Nókiske oqıwǵa ketip qaldı. Sondaǵı tapqan paydası, is tawıp arttırǵanı-Jalǵas.

Ol institutqa kiriwge talabanlardıń hújjetlerin qabıllap otırǵan edi. «Seni oqıwǵa kirgizemen, pitkertip shıǵarıw da, meniń qolımda» dedi sonda ol Shárigúlge.

Haqıyqatında testten joqarı ball alıp, óz kúshi menen kirdi me oqıwǵa, yaki Jalǵas járdem etti me, onıń anıǵın elege shekem bilmeydi. Nede bolsa, dizimde onıń atı shıqtı, talaba bolǵanına ushıp-ushıp quwandı, sebebi awılǵa oqıwdan qulap barmawdıń ózi bunıń ushın baxıt edi.

Jataq jay izlep, sergizdan-sebil bolıp júrgeninde bir bólmeli usı jaydı tawıp berdi Jalǵas. Dáslep «meniki» dep atırıp edi, keyin qarasa Túslik Koreyaǵa úsh jılǵa jumısqa ketken biyperzent, baxtı kelisińkiremey júrgen qarındasınıń jayı eken bul.

Talaba bolıp, oqıwǵa barǵan birinshi kúni bunıń ómirinde úlken burılıs boldı. Oqıw jılınıń baslanıwı menen birinshi krus studentlerin institut rektorı qutlıqlaǵanda, professor-oqıtıwshılar qatarında Jalǵas ta turǵan edi. Negedur sonda tanıs bolǵanlıqtan ba, yaki institutqa kirgizgeni ushın minnetdarshılıq sezimi basım keldi me, ol bunıń kózine ottay ısıq kórindi, quwanıshı qoynına sıymay barıp qushaqlaǵısı keldi onı.

Sol kúni birinshi sabaqtı shashları aq quwdıń párindey appaq bir professor ótti, ekinshi sabaqqa qońıraw qaǵılıp edi, bulardıń auditoriyasına Jalǵas kirip turıptı. Shárigúl ornınan ushıp turıp, onıń qasına barǵanın bilmey de qaldı.

-Jalǵas aǵa, siz oqıtasız ba, bizlerdi,- dedi ol quwanıshın jasıra almay.

-Awa, ekonomikalıq geografiyadan men oqıtaman, onıń ústine sizlerdiń kuratorıńız bolaman, bar, ornıńa otıra ǵoy,- dedi ol oǵan.

Shárigúl sol kúni sabaqta qalay otırǵanın bilmeydi, mektepte ótilmeytuǵın bul pándi bayanlap turǵan Jalǵastıń hár bir qıymıl-qozǵalısın seksen minut dawamında baqlap otırǵan ol bunıń sın-sımbatına, qáddi-qáwmetine ápten biyhush bolıp qalǵan edi.

Úshinshi pardan shıǵıp baratırıp ol Jalǵas penen taǵı ushırasıp qaldı, iyeginiń astına kirip turıp, kewlindegi gáptiń bergi jaǵın ayttı.

-Jalǵas aǵa, sabaqtı dım qızıqlı etip óttińiz, -dedi Shárigúl.

-Solay ma, olay bolsa, tórt jıl dawamında meniń lekсiyamdı tıńlaysań,- dedi ol maqtanshaqlıǵın jasıra almay.

-Awa, awa, tıńlayman, tıńlaǵanda da qayta-qayta tıńlayman, sebebi oqıw ushın keldik ǵoy bul jerge, aqırı, student bolıwdan artıq baxıt bar ma adamǵa...

-Olay bolsa, seniń baxıtlı kúnińdi belgileymiz, tuwrı úyińe qayt. -Oy-boy, Jalǵas aǵa, úyde heshteńe joq edi.

-Onnan ǵam shekpe, bazar sawdanı ózim bejerip baraman.

-Tazagúl degen qız benen tanısıp, qurdas bolıp qaldım, onı da shaqırtayın ba?

-Yaq, ne qılasań, basıńa táshúish satıp alıp, gáp-sózden awlaq júrgeniń jaqsı, hesh kim meniń saǵan járdem etip, oqıwǵa kirgizgenimdi bilmewi kerek.

-Boladı, túsindim, Jalǵas aǵa.

Shárigúl úyine jetkenshe asıǵıp, juwırıp ketti. Bólmesine barıp, Jalǵastıń keliwin asıǵıslıq penen kútip otırdı. Ol saat tórtlerden óte keldi, qolında giddiman eki sumkası bar, hámme nárseni qaldırmapı, bazardaǵı bar zatlardıń barlıǵı onnan tabılar edi.

Dasturxan keńnen jayıldı, onıń ústine bir shiyshe araq, eki shiyshe «Baltika» pivosı qoyıldı. -Bunı kim ishedi?!-dedi Shárigúl sonda hawlıǵıp.

-Araqtan tost aytıp men júz gramm ishemen, al sen mına pivo menen qaǵıstırasań.

-Pivo degendi iship kórmegenmen, mektepti pitkerip, erjetkenlik attestatın alardaǵı klasımızdıń otırıspaǵında eki qadaq shampanǵa más bolıp qalǵanman.

-Bul araq ta emes, vino da emes, qádimgi shóllegende ishetuǵın suwsın.

-Bul nárse biziń awıllarda úrdis emes, biraq siziń húrmetińiz ushın qaǵıstırsam, qaǵıstırayın siziń menen.

Jalǵas Shárigúldi student bolǵanı menen qutlıqlap tost kóterdi, sóytip ózi araq quyıwlı keseni, qız bolsa, pivo toltırılǵan ıdıstı bosattı. Keyin Shárigúl máyek quymaq pisiriwge gazxanaǵa ketti. Sonda Jalǵas óziniń kesesine araq quyıw menen sheklenbey, qızdıń pivo ıdısına da qırıq graduslıq ishimlikten elespesiz etip aralastırıp tamızıp qoydı.

Shárigúl máyek quymaq ákelgennen keyin ózi tost ayttı hám Jalǵasqa sheksiz minnetdarshılıq bildirip, bokalındaǵı araq aralas pivonı túbine deyin iship qoydı. Keyin olar qara qazanǵa

12

ekewlep «dumlama» dúzetip, qaqpaǵın bastı. Soń óziniń Tashkentte ótken studentlik jılları haqqında gáp etti Jalǵas. «TashGU desem mudam túsedi e ske, meniń jigit waqtım, seniń qız waqtıń...» dep qosıq ayttı.

Dawısı onıń jaǵımlı edi.

-Kimniń qız waqtı yadıńızǵa túsedi, Jalǵas aǵa?!- dep gápke aralastı Shárigúl.-TashGU de júrip úylengenbisiz?!

-Yaǵ-aw, TashGUdiń qızı bizge nesip etpedi, kanikulǵa kelgenimde áǵáyin-tuwǵanlar «tamır jańalaymız» dep, dayımızdıń qızın moynımızǵa qıyıp saldı. Sonnan biz Tashkentte, ol buyaqta ırlı-tırlı ómir ótti. Pitkerip kelip, awılǵa barmadım, institutqa oqıtıwshı bolıp, Nókiste ornalasıp qaldım.Sonnan berli qalalıman.

-Hayalıńız she?!

-Onıń menen ayrılısqan esabı. Bir balası menen awılda otır. Basqa ne qıladı ol, hesh jerde oqımaǵan, tek te sıyır sawıwdı, mal qoranı tazalawdı biledi, bolǵanı. Sonnan tapqan paydası, qıstıń kúni ayazlap awırıp, bala tuwıwdan da juda bolıp qaldı.

-Oy biyshara-áy, qıyın bolǵan eken oǵan.

-Nesi qıyın, táǵdir degen bar, sen qále, qále me, peshanańa jazılǵan nárse boladı. Mine seniń peshanańa student bolıw jazılǵan.

-Awa, awa, eger usı baxıt mańlayıma jazılmaǵanda, men de ózim jaqsı kórmeytuǵın ógey anamnıń inisine qatın bolatuǵın edim.

-Oho, onda seniń baxtıń ushın, iske asqan ármanlar ushın isheyik! -Boladı, biraq meni araq ish dep qıynamań, Jalǵas aǵa.

-Qoy, qıynaydı degen ne, biziń menen pivo iship otırǵanıńnıń ózi boladı.

Olar qadaqlardı qaǵıstırıp iship jiberdi. Qız kem-kem yoshqa mine basladı. Lekin ol báribir pivonıń ishine hár saparı azıkem bolsa da, araq aralastırılıp atırǵanın sezbedi. Qara qazannan puwı burqıraǵan «dumlama» taypaq tabaqqa salıp kelingende, bir shiyshe araq penen eki shiyshe pivo tawsılıp shamalasqan edi.

-Awqat penen bir tost aytayıq!-dedi sonda Jalǵas. -Bul dúnyada adam adamǵa isenip jasaydı, óytpese qanday ómir bolıwı múmkin, mine sen maǵan institutqa hújjetlerińdi tapsırǵan kúnnen baslap isendiń, men de seniń isenimińdi aqlaw ushın jantánimdi ayamadım. Mine endi studentseń, baxıtlısań, seniń niyet etken ármanlarıń, maqset-muradlarıń kóp shıǵar, solarǵa jete beriwiń ushın isheyik Shárigúl!

-Boladı, men saǵan sheksiz minnetdarman, Jalǵas aǵa, usı qadaqtaǵını iship qoya qoyayıq, siz de úyińize qaytıp, demińizdi alıń, men de qazan-tabaqlardı jıynastırayın.

-Maqul, -dedi Jalǵas hám kesedegi araqtı sırqıp iship jiberdi. -Ashshı qaldırmayın dep atırman, sonday ırım bar ózi, sen de ıdısıńda heshteńe qaldırma!

-Boladı, -dedi denesiniń buǵan ırıq bermey, bosasıp baratırǵanınan qáwipsingen Shárigúl bunnan tezirek qutılıw ushın. -Balkonǵa shıǵıp bir sigaret shegeyin, sen dasturxanıńdı jıynamay tur, bir kese shay ishemen de turaman,- dedi sonda Jalǵas. Ol araq penen aralasqan pivonıń qızǵa tásir etiwin kútip, waqıttı sozıp turǵan edi. Ishimliktiń tásirinen uyqı qısıp, qız

kópshikke basın qoyǵanın sezbey de qaldı. Aradan bes minut ótkennen soń ol pútkilley haldan taydı, ózin aymalap súygen Jalǵastıń háreketlerine berilip, negedur qarsılıq kórsete almadı...

…Tún jarpında niyetine jetken jigit ózindegi gilt penen esikti sırttan beklep úyine ketti.

Shárigúl sol jatıstan azanda oyandı. Ol endi Jalǵasqa jipsiz baylanıp qalǵan edi..

Bir háptege shekem Jalǵas bunnan xabar almadı. Bul onıń Shárigúldiń ashıwı basılsın degendegi kúni edi. Bolar is bolıp ketken soń qızdıń kónbesten basqa ilájı da joq edi.

-Bul ne qılǵanıńız, Jalǵas aǵa, aqıbeti ne boladı bul islerdiń,- dep jıladı sonda segizinshi kúni onıń menen ushırasqan Shárigúl.

-Hesh gáp, barlıǵı da jaqsı bolıp ketedi. Bileseń be, ákesiniń ul perzenti aldında úsh parızı bar, birinshisi-súnnet etpek, ekinshisimektepke bermek, úshinshisiúylendirmek, men usı atalǵan wazıypalarımdı ótesem, saǵan úylenemen,- dedi sonda Jalǵas.

...Mine sonnan berli de aradan bes jıl ótti. Shárigúldiń birinshi kurstıń aqırında tuwǵan balası Murat beske shıqtı. Instituttı pitkergen Shárigúl baqshaǵa tárbiyashı bolıp ornalastı. Lekin endi Jalǵas institutta islemeytuǵın edi. Bolǵan waqıyalardan xabardar hayalı ústinen arza

13

jazıp, onı jumısınan shıǵarıp taslaǵan edi. Bunıń menen onıń saqtı sınǵan joq, qaytama is bilermen bolıp, astına mashın minip gúrlep ketti.

Mine endi awıldaǵı bala-shaǵasın qalaǵa kóshirip ákelip, Shárigúller jasaytuǵın tórt qabatlı turaq jayǵa tiyip turǵan jerdegi menshik jaydı satıp alıp, balasın úylendirip atır...

...Tún jarpında qapı ústi-ústine qaǵıla berdi. Shárigúldiń bası awırıp, mazası bolmay jatırǵan edi. -Kózgenekten sıǵalap kór, balam,- dedi ol Muratqa.

-Apa, Jalǵas aǵa ǵoy, ayaǵında zorǵa tur!- dep hawlıqtı bala. -Esikti ashpay aq qoyayın ba?! -Yaq, ash balam.

-Nege ol keshletip kelip tur, kisiniń úyine tún jarpında kiriwge bolmaydı ǵoy?! -Yaq, oǵan qay waq bolsa da, bul úyge kele beriwge boladı.

-Nege, apa?!

-Sebebi ol seniń ákeń, balam!

Sol waqıtta sırttan tıǵılǵan gilt qulıptı ashtı hám Jalǵas úy ishinde payda boldı.

-Hámmeni oyattıń, qońırawdı basa bergenshe ashıp kire berseń boladı ǵoy!-dedi Shárigúl. Olardıń e kewiniń ortasında turıp qalǵan bala jaltaqlap gá anasına, gá ózge úyde jasap,

túnlerde keshletip bulardikine keletuǵın ákesiniń júzine qaradı...

QAYTÍW

Meniń ákem úlken bir mekemeniń baslıǵı edi. Onıń dáwletiniń arqasında bizler oǵırı erke bolıp óstik. Jasıratuǵını joq, mektepke mashinada qatnap, ústimizge kiyim alıw ushın apam menen birge Moskvaǵa barıp qaytatuǵın edik.

Kúnlerde bir kún «úlkenlerdiń» kórsetpesi boyınsha bir diplomat aqshanı Moskvalı birewge berip atırǵan jerinde ákem huqıq qorǵaw organları tárepinen tutılıp, qamalıp ketti. Demniń arasında mashinalardan da ayrılıp, úyge qaray aǵıp turǵan maylı bulaq úzil-kesil toqtadı da qaldı. Nátiyjede kimseń «pálensheniń» hayalı bolıp, úyde jumıs islemey otırǵan apam, eski tanısbilisleriniń arqasında bir mekemege ebindey xızmetke ornalastı.

Bul jaǵdaylar jeńil mashinaǵa úyrenip qalǵan maǵan da ańsat bolmadı. Kóshede jayaw júriwdi arsınıp, men «isshilerdiń» balalarınıń telefonına tınbay qońıraw qaǵar edim. Bul qılıǵım basıma bále boldı, institutqa kiriwge hújjetlerimdi tapsırıp júrgenimde Jaqsımurattan júkli bolıp qaldım. Al ol bolsa, avgusttıń ayaǵında oqıp atırǵan Tashkentine ushıp ótá ketti.

Bul waqıtta ákem túrmeden shıǵıp, úyge kelgen edi. Biraq ol aqlansa da, onı jumsaǵan zańǵarlar lawazımına tikley almadı, óytkeni dáwir samalları olardıń ózlerin de, qańbaqtay ushırıp jibergen edi.

Isi kelispegenlikten be, apam menen ákemniń arasında kelispewshilik kóbeyip ketti, ol gáplerdiń ushlıq-pushlıǵın geyde men de esitip qalatuǵın edim. Sonda ákem: «túrmede jatqanda meniń kózime shóp salǵansań» dep anamdı gúnálaydı, oǵan anam biyshara aqlanǵısı kelip, «sen shuǵıldıń sózine erme, bul sıpsıń gáplerdiń barlıǵı jalǵan» dep egil-tegil jılaydı.

Olardıń qaysısı haq, qaysısı nahaq, men onı ayıra almayman, onı talqılap, ańǵısın ańlap otırıwǵa da, shamam joq, óz táshuishlerim ózimniń basımnan asıp atır, jaslıǵım ba, ańqawlıǵım ba, qullası, júkli bolıp qalǵanman. Qudaydıń qutlı kúni Jaqsımurattıń úyine qońıraw qaǵaman, biraq ol joq, kanikul bermegenlikten kele qoymaydı.

Bir kúni keshte basıma túsken múshkilimdi aytıp, apamdı qushaqlap óksip-óksip jıladım. -Ol júwernemektiń atı kim?! - dep dárhal shorshındı sonda apam.

-Jaqsımurat! - dedim men.

-Xaw, Shámshetdiynniń balası ma?! - dedi apam.

-Awa, institutqa hújjetlerimdi tapsıraman dep jazı menen sonıń mashinasında júrdim ǵoy, talay mártebe «Ashshı kól»ge shomılıwǵa bardıq, «seni alaman» dep edi, sonnan keyin barlıǵına kóne berippen, apa, - dep jer sızıp turdım men.

-Ólim, qatın, jer tartsa bolmayma seni, kóp shoshańlap ketip ediń,- dep tóbeme bir qoydı ol. - Tek usı kemis bolıp tur edi bizge, ákeń bolsa, bizdi taslap, burınǵı sekretarshasınıń úyine ketti, qırılıń shetine endi. Ashılmaǵan mına meniń mańlayım!...

Apam qos qollap mańlayın dúmpishley basladı.

-Qoyısh, apa, óyte bermey, bir iláji bolar, - dedim men onı jubatpaqshı bolıp.

14