Ibrayim Yusupov - Kewil kewilden suw isher
.pdf
71
Farsılardıń shahı sonda Sharap tolı tilla jamın Ishpey biraz otırdı da,
Sıypadı jiyren saqalın:
—Alıp-anadan, at-biyeden,
Mártligińe tarttıń, bala. Jawdıń da mártin súyemen, Háy, jas batır, maǵan qara!
Ákeń bir saq patsha boldı, Jurtına jaw darıtpaǵan. Dúnyaǵa dańq jayıp óldi, Kim tiye aldı barıp oǵan?
Anań-arıw Tumarisa,
Patshalıqqa jarasadı. Xorazmiya, Sogdiana
Oǵan kópten talasadı. Asaw arqar aqshı quwsa, Asqar tawdan pana tabar. Biyik shıńǵa búrkit qonsa, Onıń ushqır qanatı bar.
Awramazda13 táńirim maǵan Qúdiretli shalıq berdi.
Kóp ellerdi asawsıǵan Qılısh penen alıp berdi. Baktr, midan, parfi, derbik,
Hámmesi de ójet bolǵan. Biraq, jeti jáhan derlik
Búgin maǵan qullıq qılǵan.
Aqıl menen aldın boljap
Ójetligin qoysa anań.— Amanlıqta jasaw olja,
Mádetkár bol dese maǵan,—
13 Awramazda (Axura Mazda) — áyemgi farsılardıń təńirisi. Bazda onı Armuzdep te ataydı.
72
Elin farsılar shahınıń Panayında bolar edi. Esigin boz ordasınıń Jel ashıp, jel jabar edi.
Biraq ol joq. Bilgir anań Bilimsizlik etti, mine:
Úshten birdey láshkeri hám Ulı ǵapıl ketti, mine.
Qatın biylegen el onbas, Kórdik bunı senler bette. El-jurtına bolǵanday bas Erkek joqpa massagette?!
Húkimdar bolıp júrt soraw,— Sheshen emes, seniń jolıń...— Dep, jáhángir Káyxısraw Sheshtirdi batırdıń qolın.
— Shah, sen bilgirlik is ettiń,
Umıtılmas bul kópke deyin. Endi saǵan massagettiń Qosıǵın aytıp bereyin:
"At ornına arqan taǵıp, Jolbarıstı jeńip bolmas. Awzın qanǵa tolsadaǵı Jaw aldında tógip bolmas. Asırasań da álpesh etip,
Shólin ansap óler arqar. Miy qátesin qol dúzetip, Bas jazasın moyın tartar" — Dep, saqshınıń qos bawınan Qanjarın tez qaǵıp alıp,
Jalt-jult shaqmaq shaǵılǵanday,
Tasladı ol ózin shalıp.
Wa, patshayım, —Quyash qızı! Óldi sóytip batır ulıń.
Turdım men de kózim qızıp,
73
Ah, qanıńday jaqsı ólim! Márt perzentin patshalıqtıń Sırın jawǵa aldırmadı. Ózin-ózi shalıp jıqtı, Dushpanına shaldırmadı. Men de óldim,.. Átten, biraq,
Mártlik emes, qorlıq penen, Tústi shorshıp eki qulaq. Kesildi de zorlıq penen.
Kóz aldımda qulaǵımdı
Jegizdi bir jállatına.
Shandıp qol hám ayaǵımdı, Teris mingizdi atıma.
Dedi: "Aytıp bar patshayıńa Ullı shahdan duway sálem.
Sıyınsın Kún qudayına, Urısıw ushın biziń menen". Xosh Tumaris, ádil patsham, Massagetler maqtanıshı!
Táńirim yar bolsın saǵan, Ákelgen xabarım usı. Men atqardım minnetimdi,
Xosh bol, qorlıqlarımdı men El-jurttan awlaqqa endi Ózim arqalap ketemen..." — Dep qulaqsız nóker birden Tumariske qullıq etti
Hám atılıp shıǵıp úyden, Qarańǵıga súńgip ketti...
3.
Ana kewlin qan jılatqan,
Qarǵıs saǵan, qaradı qun! Jan júyesin sótip atqan
74
Jazadı bul jaranı kim? Patsha hayaldıń júregin ol Qus urǵan bir kógershindey, Miyrimi jok bir túkli qol
Julqıp, qıynap attı birdey. Kóz aldınan ótti búgin: Sol jawız qol kópten beri Julmaq bolıp dala gúlin, Túrli hiyle etkenleri,
Farsı shahı minip kúshke,
Kóp ellerdi jawlap tegis,
Búginligi Tumariske Ashıq bolıp qalǵan emis...
Hayal patsha esler bárin: Hayyar shanıń shaytanların— Qáyxısrawdıń elshilerin "Bolmaydı" dep qaytarǵanın. Shanıń kózi qantalasıp,
Qattı ashıwǵa mingen sonda. Massagettiń keń dalasın Boyamaqshı bolıp qanǵa,— Láshkerin shubırtıp aydap, Dáryaǵa sal taslaǵan ol.
Úrlengen meslerdi baylap,
Kópir sala baslaǵan ol. Sol máhálde Ógiz suwdan Eki atlı júzip ótti.
Shahǵa Tumaris arıwdan Mınaday ótinish jetti: "Jáhángir shah, qayt ıraydan, Jandı sonsha qıynaysan —dá!
Neń jetpeydi? Qorq qudaydan.
Arǵı júzge sıymaysań ba?! Sonsha alǵan el-elatıń, Awzıń batıp aǵıl mayǵa,
75
Bizińdey bir jesir qatın Óz elińnen tabılmay ma? Balıq uwlap, mal aydaǵan Eldiń tınıshlıǵın buzba.
Tógilmesin qalayda qan,
Ótpe biziń dalamızǵa" Tıńlanbadı. Búgin kelip, Jaw dáryadan berman ótti. Há demey-aq saldı búlik, Is baǵıǵı qırın ketti.
Al, mine, birinshi urıstıń— Mákkar urıstıń qurbanları, Kóz aldında Tumaristiń Essiz ulı, qıranları
Eles berip, iyip basın, "Keshir, ana" dep turǵanday. "Jayılmasın qara shashıń,
Bol márdana" dep turǵanday...
Patsha hayal soń-soń barıp,
Boyın biyley basladı ol. Altın árebegin alıp, Átashtanǵa tasladı ol. Úy tolı jurt—kátqudalar, Sárkardalar órre turdı. (Bul dásturdi biler olar)
Hámmesi sırtqa juwırdı.
Jasıl túsip, qurt gewlegen
Qasında bir bayterektiń Ot jaǵılıp, jurt gúwlegen Qushaǵında ıza kektiń
Árwaq shaqırıp ǵarrı porqan, Gúbelektey otqa urar.
Zikir salıp duw alaman, Massagetler oyın qurar.
76
Tım-tırıslıq shókti birden, Qulaqqa urǵan tanadayın.
Qalıń qurda orta jerge Turdı kelip patsha ayım. Aq girewke, altın kámar, Jarq-jurq eter duwlıǵası.
Kózinde jup juldız janar, Sulıwlıqtıń nur tulǵası. Kun perzenti nurlı Átash — Ottıń piyri jalın atıp, Túnge qarsı ashıp sawash, Turdı onı jaqtılatıp.
"Kindik qanım tamǵan dalam, Ana júrttıń topıraǵı, Biyopalıq etsem saǵan, Kózimdi qus shoqıǵanı..." Dep ay júzli arıw patsham,
Jalańashlap oq siynesin, Bir shalanı alıp ottan, Kúydirdi ol aq mámmesin. Ant edi bul qorqınıshlı, Ayqasarda ómir ólim.
Jurt sezip bir ullı kúshti, Zor shayqasqa buwdı belin.
"Wa, patshayım, Quyash kızı,
Jolıń bolar, qara áne: Tishtria14 — baq juldızı
Aq at bolıp shıqtı jáne" Dep qol bılǵap ǵarrı porqan, Otqa túsip ólip ketti.
Zikir salıp top alaman,
Tań atqansha ırım etti...
14 Tishtria—Sirius juldızı. Áyyemgi aziyalılar onı kiyeli dep sanaǵan. I. Yu.
77
4.
Aydarlı tuwı teńselip,
Shıqtı jolǵa massagetler. Jollar segbirin eńserip, Qıldı janǵa qısıwmetler. Nar qamıslı jaǵalarda Kóp ǵawdanlı kóller qaldı. Adam barmas atawlarda
Panalasıp eller qaldı.
Jer qayısqan qalıń láshker,
Ań bezdirdi at dúsirlep.
Aldı tawǵa minse sáske, Artı túnde júk túsirgen.
Burqıratıp juwsan iyisin,
Shańǵıttan kún kózin bastı. Qan sasıqlı toy kúsegen Qara ǵuzǵın ǵańqıldastı. Túlki jortpas túneylerden Túnde ketip barar olar. Qarsaq jortbas qalıńlardan Qalǵıp ótip barar olar. Úsh kún júrip, Úrker bata Jetti Ógiz ótkeline.
Ottı jaǵıp qatar-qatar, At otlattı shetkerige. Bul aqsham tınıǵıp jattı,
Er dastanıp, qılısh qayrap. Tań aldında jeti attı Qurbanlıqka shaldı saylap. Artı dárya, aldında taq, Shıǵar kunge júzin berip, Patsha artınan barlıq adam Tabınıwǵa turdı kelip.
78
Sóndi Sholpan—tań juldızı, Kórip ullı Kúnniń júzin.
Kún kelbetli sahra qızı —
Tumaris basladı sózin:
"Gúldir-gúldir kisnegen, Altın júwen tislegen
At jolıńa sadaǵa,
Miyrimli Quyash, qollaygór,
Júyrik Quyash, qollaygór. Qamısı nuwlı kól bergen, Selewi semiz shól bergen,
Gúrkirep Gúldirmaması, Aspannan póstek sabaǵan. Miyrimli Quyash, qollaygór,
Saqıy, Quyash qollaygór. Asıǵı pútin aq serke Qoy baslasın qotanda.
Beldewde kisnep tulpar at,
Súrinbesin jortqanda. Miyrimli Quyash, qollaygór,
Júyrik Quyash qollaygór. Oshaǵımızdan ot sónbesin,
Bále-qáde kelmesin. Atımızǵa tuyaq ber,
Tánimizge quwat ber. Miyrimli Quyash, qollaygór,
Qáhárli Quyash, qollaygór. Biyigin kórset tawlardıń, Eńsesin kórset jawlardıń. Abıray berseń, ulıstan, Ájel berseń — qılıshtan. Ottan, suwdan asıra,
Tınıshlıq oshaq basına. Miyrimli Quyash qollaygór,
79
Nurlı, Quyash qollaygór".
5
Kúnge sıyınıp tań atırıp, Tumaris ay márdi maydan,
Shaqırdı da qas batırın, Bılayınsha berdi párman: — Qasıńa úsh jigit alıp, Shayla jolǵa sen ózińdi. Anaw zalım shaǵa barıp, Jetkiz mına bir sózimdi: "Áy, qanqumar Qáyxısraw, Jetistim dep masayrama. Qan tógiwge qunıqsa jaw, Qan iysine bası aynalar.
Jeńgeniń joq ulımdı sen, Mártlik sawash maydanında. Qoy hiylepaz jolıńdı sen. Erkekligin qay jaǵıńda!
Júzimniń sol jawız suwı Ishseń, esten tandıradı. Aqıl-húwshtı bastan quwıp, Aytqızar kóp sandıraǵı. Sol náletiy suwıq menen Aldanıptı essiz balam. Tırnaq astı uwıń menen Jazılmas dárt saldıń maǵan. Qannan basqa hesh nárseni Isher kúniń joq pa endi?
Qannıń usı tógilgeni
Jeter-jeter. Toqta endi.
Qolǵa túsken láshkerimniń
Tirilerin qaytar berman.
Baǵlarında óz elińniń
80
Jatbaysań ba súrip dáwran. Turmasań bul táwellege, Erteń oǵan zar bolarsań. Sawda salıp saw gellege,
Dártke sazıwar bolarsań. Massagettiń ullı táńiri — Kún haqqına ant isheyin:
Toyǵızaman qanǵa endi Toyımsız kózińdi seniń". Shapqınshılar ketti shawıp, Shań burqırap shıqtı kókke. Qayxısrawǵa ayttı tawıp, Shah ǵarqıldap kúldi tekte...
6.
Massagetler óz patshasın "Kún qızı" dep sanar edi.
Shınında onıń anası Qarapayım hayal edi. Qarapayım dew de qıyın, Ol da patsha edi bilseń,
Ómirden kóp alǵan sıyın. Ertekdey aw ayta berseń:
Adamzattıń arıw yarımı — Tirishiliktiń anaları! Erkeklerdiń sum, zalımı Janıńızdı kóp jaraladı. Ertek emes, tariyx gúwa: Ertede qız waqtıńızda
Erkeklerdi siz bir jola
Júgintkensiz taxtıńızǵa. Turpayı kúsh kele-kele Tabınǵan aldında qulap. (Sol tırnaq ashıwın ele