Kenesbay Raxmanov - Saqal roman

15

Rámetulla miynet dem alısına ketkeli Japaq kabinette jalǵız qaldı, islep atırǵan ǵırta-ǵırt jumıs bolmaǵannan keyin bir ózi jalıǵadı, ishi pisedi. Birewler menen ótken-ketkenlerdi aytısıp otırıwǵa telefonı da joq. Házir qaltaǵa salıp júretuǵın telefonlar shıqqan, oǵan aqsha qayda? Bayaǵıları onday nárseler joq edi. Japaq gá áynekten sırtqa qaraydı, gá kelip otıradı. Baslıqqa bergen xattan da derek joq, oǵan duslasıp qalıwdan qorqadı, sol xat tapsırılǵalı bereketi qashtı. Ábzeli, bermegende boladı eken. Endi ne boldı? Eki háptedey boldı úyine de basın suqpadı. Kóbinese Vladimirdiń úyinde ońısıp kiyatır. Hayalı Mırzagúl de baslıqqa arza berip ketken ǵoy, ol ne jazdı eken? Ne desin, kúyewim úyden xabar alǵandı qoydı, bir shara qollanıń dep jazǵan shıǵar. «Eger hayalı menen ajırasatuǵın bolsa, tiyip alsamda shep bolmas, jalǵız baslı jasaǵanım jeter» dep táwekel etiw ushın jeti ólshep bir kesiwge tayarlanıp júrgen joq pa eken baslıǵı. Asıqpaǵanında bir qupıya bar. Bolmasa, sol kúni-aq oqıp bunı ya bar, ya joq qılmaspa edi. Qáydem, «aqsaqtıń aqırına, soqırdıń sońına baq» degen, taǵı da shıdańqırasın.

Esigi ashılıp, baslıqtıń sekretarı Raya kórindi: -Sizdi Gúlaysha Mamutovna shaqırıp atır.

-Meni me? -Stolına jabısıp otırǵan Japaq shorshıp tústi, tóbesinde almas qılısh oynaǵanday etleri juwıldasıp ketti. Júregi qozǵalań taptı, tas joldan shabısqan at tuyaqlarınıń dúbirlisindey tek ózine esitiletuǵın qorqınıshlı dúkildi.

-Awa, sizdi,-dep qız ketip qaldı. Ol baslıǵınıń jalǵız ózi me, ya basqalar da bar ma, onı sorawǵa úlgere almay qaldı. Túspegir qız jalt etti de joq boldı. Japaqtıń ayaqlarında mádar qalmadı, órttiń arasınan shıqqanday ábigerlenip koridorda kiyatır, ayaqları qaltırap ketedi. Bir ózi bolsa, anaw kúngi xat boyınsha shaqırtqanı, al, kópshilik bolsa, mákemedegi jumıslar boyınsha oylasıq bar shıǵar. Solay bolsa, hesh gáp-aw, sorın qaynatıp kópshiliktiń kózinshe masqara qılsa qáytedi? Onnan keyin jer basıp qalay júredi, adamlardıń betine qalay qaraydı? Seńge mingendey, qay jerde soqlıǵısıp pıt-shıt bolar eken? Eplep qabıllawxanaǵa jetti. Onıń bir túrli bolıp ketken bet-álpetine anıqlap názer salǵan Raya:

-Awırıp turǵan joqsız ba, Japaq aǵa?- dep qáweterlendi. -Mazam joqlaw, qaraǵım… Baslıqtıń bir ózi me? -Hámmesi bar.

-Hámmesi bar? Onda jıynalıs ǵoy, shaması. -Múmkin… Ne ekenin maǵan aytpadı.

Qas qaǵıp payıtqa janı jay tapqanday boldı, jıynalıs bolatuǵın bolsa úyrenshikli sózler ǵoy. Al, kóptiń kózinshe jazǵan xattı ortaǵa taslasa, áne, Japaq ushın aqırzamannıń baslanǵanı dey ber! Qatarına eki qapı qurılǵan esik bolǵan soń arjaǵında atıspaq bolıp atırsa da awızdaǵı jayǵa esitilmeydi. Tımtırıstay, ishte adam barǵa uqsamaydı. Japaq o dúnyanıń qapısın ashıp atırǵanday tutqasına qolın zorǵa apardı. Ashıp ishke qádem atlaǵanda sonsha adamǵa kózi túsip qorqıp ketti me, parashyutten sekirip túskendey qulawdan zorǵa qaldı. Otırǵanlar onıń samal ushırǵanday qanǵalap kirgenine kúlisti, tek ǵana alaq kózleri menen kabinettiń ishin ózine sıyǵızıp turǵan Gúlaysha sam-saz edi. Qayıǵı awdarılıp ketkendey albırap qalǵan Japaq sálemlesiwdi de umıttı. Usı mákemedegi bas kótergen adamlar kabinettiń eki qaptalında ǵazday qatarlasıp otır. Ele jıynalıs baslanbasa kerek, shaması, hámmesi de Japaqtı kútip otırǵan. Olardan biri:

-Japaq, kel, mına jerde otıra ǵoy,-dedi. Kabinette óli tınıshlıq. Bir húrmetli adam ólip, sonıń xabarın aytıwǵa jıynap atırǵan joq pa eken? «Táwir bolar edi-aw sonday bolsa» dep Japaq jańaǵı adamnıń qasında otırdı. Kúni menen bir qaǵazdan basın kótermey otırǵan Gúlaysha:

-Hámmemiz kelip boldıńız ba?-dep ján-jaǵındaǵı otırǵanlarǵa qaradı.

-Boldıq, boldıq! Baslay bersek te boladı!-dep ǵawırlastı burın kelip otırǵanlar. Japaq júrek etip qasındaǵı adamnan soradı:

-Ne ózi, amanlıq pa Ámet?

-Qáne, tınıshlanıń!-dep Gúlaysha tártip berdi. Ol ornınan turǵan joq, soǵan qaraǵanda bul jıynalıs emes, bir oylasıq bolsa kerek.

-Azlaw emessiz be?-dep Gúlaysha kewli tolmaǵanday otırǵanlarǵa qaradı.

-Rámetulla otpuskada, bir-ekewi komandirovkada,-dedi birew. Sol gezde esik bette otırǵan Japaqqa kózi túsken Gúlaysha:

-Jaqınıraq otırıńız, Japaq Seksenbaevich!-dep edi, onı taǵı qara bastı. Máseleniń anıq óziniń ústinen qozǵalatuǵını attan anıq boldı. Kelmegende bolatuǵın edi, jıynalısqa qatnaspay atırǵanı búgin

be? Aradan eki-úsh kún ótken soń umıtıp ketedi. Oǵan shekem sıltawdı da qatırıp toqıp qoyasań. Japaq baslıq tárepke jaqınlanqırap otırdı. Salı suwǵa ketip albırap kelgen Japaqqa hámmesi hayran.

-Zálel kórgen bazarshıday, jora...-dep birewi basqılap edi, basqaları kúlisti.

-Reti bar,-dedi Gúlaysha. Japaqtıń ónmenine nayza urǵanday boldı. Endi onıń ármanları da, dáwranları da opat boldı, tek ǵana opat bolǵan joq, mańlayına shır pitpestey etejaq, baǵıw-baqshalı ómiri shóp-shar kógermeytuǵın quw taqırǵa aylanajaq. Nege ǵana sol xattı jaza qoydı, qanday shaytanlar joldan adastırdı. Pıyanshılıq penen jazǵanın aytıp, keshirim sorasa qalay bolar eken? Al, pıyanshılıq penen jazǵan bolsa, onı sekretar qızǵa ákelip tapsırǵanda saw edi ǵoy. Qızdan soramay ma? Qatınınıń jazǵan arzası da «jıǵılǵanǵa judırıq». Quday bilsin, onıń qanday ótiriklerdiń basın shatpaqlap qoyǵanın. Nashar adam nashar adamdı qollap-quwatlaydı. «Eki kemeniń basın uslaǵan suwǵa ketedi» degen usı eken-dá. Bul ele ekinshi kemeniń basın uslaw tuwe, panayına da jaqınlay almay júr-aw.

-Qádirdanlar!-dedi Gúlaysha. Ishinde ózinde barın sezgen Japaq az-maz háwirinen tústi. Baslıq gápin dawam etti. -Sizlerdi bunda jıynaǵandaǵı maqset...-dep ol Japaqqa qaradı. Qoy, ondaǵı kózler kóz emes, qosha mıltıq. Qosawız deydi ǵoy. Japaqtı nıshanaǵa alıp gózey basladı. Házir atıladı. -Bir asıǵıs másele shıǵıp qaldı.

-Amanlıq pa?-dep ǵawırlastı otırǵanlar.

-Amanlıǵı amanlıq,-dep Gúlaysha taǵı Japaq betke qaradı. -Japaq Seksenbaevtıń qanday adam ekenin jaqsı bilesizler me?

-Bilemiz, bilemiz!-dep ǵawırlastı adamlar. Hátte, birewi: -Nagradaǵa usınsa da kóplik etpeydi!-dep jiberdi.

-Nagradaǵa usınıwǵa biz keshiktik,-dedi Gulaysha. Otırǵanlar túsinbedi.

-Men usı mákemede góne shonge adamman,-dep Erekesh degen kisi ornınan turdı. Sol bayaǵı Brekeńniń dáwrinen baslap ekonomist bolıp islep kiyatırman.

-Brekeń degen kim?-dedi Gúlaysha yadına túsire almay.

-Brejnev-tá!-dedi Erekesh. Adamlar kúlisip jiberdi. -Japaq ta bul jerde kóp jıllardan berli óziniń jaqsı táreplerin kórsetip islep kiyatır. Meniń bir túsinbey turǵan jerim, Japaqqa xarakteristika beriwdiń ne keregi bolıp qaldı?

-Deputatlıqqa kandidaturası usınılatuǵın shıǵar?-dedi birew bilgishlik etip. -Qáne, tınısh!-dep baslıq tártip berdi.

-Hee, maǵan gáptiń toq eterin aytıń,-dep Erekesh ekonomist Japaqqa qaradı. -Onday bolsa, Japaq isenimge ılayıq jigit. Qáytip maqtasań da kóplik etpeydi. Al, eger onı qaralaytuǵın jıynalıs bolsa...

kelistirip jamanlap, betine kúye qaldırmay jaǵıwǵa da boladı.

Japaq áwel Erekeshtiń gápinen terisi jayılıwǵa qarap, ózinde bir burın esitpegen sózlerge qushtarlıq sezingendey, úmit ushqınları jıltıldasqanday quwanısh sezimleri payda bolǵan edi, sóylep turǵan kisiniń keyingi sózleri jinin tırıstırıp jiberdi.

-Haw, Erekesh aǵa,-dedi Gúlaysha. -Sonda sizde bir prinсip bolmaǵanı ma? Óz pikirińiz joq pa? Maqta dese maqtap, jamanla dese jamanlap...

-Gúlaysha Mamutovna,-dedi Erekesh óziniń qanday páskesh adam ekenin kópke pash etip. - Házir qatıp qalǵan hesh nárse joq. Dáwirimiz jıl sayın emes, ay sayın, hátte, saat sayın jańalanıp ózgerip atır. Jaman jaǵı da bar, lekin, jaqsı jaǵı basımlaw. Sol ushın hár bir adamda ekewi de tabıladı. Keshe maqtalǵanlar búgin jaman, búgin jamanlanǵanlar erteń jaqsı. Solay emes pe?-dep ol otırǵanlarǵa qaradı. Adamlar oǵan pálen-tólen demedi. -Al, Japaqqa keletuǵın bolsaq, jumısı boyınsha min taǵa almayman.

-Álbette, álbette! Islep júrgen durıslı jumısı bolmaǵan soń oǵan mindi qalay taǵasań? Nesine taǵasań?-dedi Gúlaysha qızıńqırap.

-Men aytıp boldım,-dep Erekesh ekonomist ornına otırdı.

-Men de bir awız sóyleyin,-dep baslıqtıń orınbasarı Meńlimurat ornınan turdı. -Men baslıqtıń isenimli adamıman. Kóp jıllardan berli orınbasarıman.

Elmurat degen adam qaptaldan gáp qostı:

-Onıń nesin aytasań, Meńlimurat jora. «Bir jigittiń tusında jeti dúrkin qız ótedi» degendey, onlaǵan baslıqtıń orınbasarı boldıń ǵoy. Biraq, birewiniń de ornın basıp almay pensiyaǵa keteyin dep tursań!

Adamlar kúlisti. Olar burınnan degishe beretuǵın dos-yaran bolǵan soń Meńlimurattıń ózi de kúlip, sózin dawam etti:

-Men usı kárxanada isleytuǵınlardıń hámmesin jaqınnan tanıyman, bári beseneden belgili maǵan. Bul adam degen tek atqarǵan jumısı menen bahalanbaydı. Eger ol erkek bolsa, bir shańaraqtıń iyesi, sol xojalıqtıń baslıǵı, bala-shaǵasın baǵıp-qaǵıp, durıs tárbiya berip, oqıtıp-shoqıtıp, qayırxom, ǵamxor ana bolsın. Ata-ana semyadaǵı qos arıs, solar qalay tartsa, basqaları da sol jaqqa kete beredi. «Aldıńǵı arba qaydan júrse, sońǵı arba da sonnan júredi» degen bar ǵoy, aqırı.

-Bul ne moral oqıw?-dedi shıdamaǵan birew.

-Háy, Ramazanov, jaqpasa shıǵıp ket!-dep ashıwlandı Gúlaysha.

-Gáp Japaq haqqında eken, haǵın aytpasam bolmaydı,-dep Meńlimurat jalǵastırdı. -«Dos betke aytadı, dushpan shetke aytadı», Japaq. Búgin bir reti kelip tur, kewlińe kelse de aytayın. Soń jaqsı áke bola almadıń.

Hámme tım-tırıs qaldı. Meńlimurattıń aytıp turǵanı hesh kim kútpegen sóz edi.

-Meńlimurat aǵanıń gápine qosılmayman,-dedi ornınan turǵan Panabay degen jigit. -Áke bolǵanda, bunnan artıq ne qılıwı kerek Japaq aǵanıń. Haw, eki-úsh perzent ósirse, oqıtsa...

-Qaptaldan shapqandı qoyıń,-dep Gúlaysha stolın urdı. -Ádepsizlik boladı. Jıynalıs túwe, otırıspada da hár kim dus kelgen jerinde sóyley bermeydi ǵoy. Yaqshı, otırıń. Máseleni ulǵayta bermeyik.

-Gulaysha Mamutovna, bir sawalım bar,-dedi baǵanaǵı Erekesh ekonomist mekteptiń oqıwshılarınday qolın kóterip. -Múmkin be?

-Aytıń.

-Bul bir óndirislik jıynalıs bolatuǵın bolsa, buǵan Japaq Seksenbaevtı nege qıstırıp otırsız?

Onıń gápi otırǵanlarda ǵawırlı payda etti. Olar da bunday jıynalısqa Japaqtıń qanday qatnası barın bilmey ar-sar bolıp otırsa kerek.

Endi Gúlaysha ornınan turdı. Istiń nasırǵa shabatuǵını málim boldı, Japaq kem-kem kishireyip baratırǵanday, moynın kóterip kópke bet burǵanday murshası qalmadı. Gúlayshanıń qolında ózi jazǵan xat, jazbastan tanıdı Japaq. Nege ǵana jaza qoydı? Baslıǵına ashıq bolıp xat jazǵanı usı jasına jarasa ma? Boydaq bolǵanda da jeńilirek bolar edi. Qánekey, mına ayaǵınıń astındaǵı pol ózi sıyǵanday bolıp qaq ayrılsa, soǵan ózin atıp bul dúnyanıń qırsıqlarınan qutıla qoysa! Tiriley óliw degen usı ǵoy. Mına adamlar menen aralasıp qalay júredi? Basın alıp ketkende qayaqqa baradı? Endi Mırzagúl de joq, balaları da jek kóredi, úyiniń de tabaldırıǵınan atlay almaydı. Vladimir qusap jalǵız bası sopayıp qalǵanı ma? Ol ǵarrıǵa da quday berip qoyıptı, mákan-jayı bar. Al, bunıń úyi de, dúzi de joq, tuwısqanları da joq, dosları da joq. Ózin baǵıp-qaqqan jalǵız apası da bıltır qaytıs boldı. Onnan qalǵan balalar menen de durıslap qatnaspaydı. Ol terlep ketti, kóylegi arqasına jabısıp qalǵanın sezip otır. Bunnan góre mıltıq penen atıp jiberip birden óltirip taslaǵanı jaqsı ǵoy. Házir júregi tutıp qalıp hár kúni ketip atırǵanlar kóp ǵoy, qánekey, solardıń keseli Japaqqa kelip, otırǵan jerinde jansız qulap tússe!... Bul quday degen de sonsha zıqna, ólimdi de, ómirdi de tilenip ala almaysań. Kóziniń aldı qarawıtıp ketkendey boldı. Onıń jaǵdayın basqalar ańlamaǵan menen Gúlaysha túsinse kerek, ol Japaqqa qayta-qayta qaradı, biraq, ol kisi basın salbıratıp, ayanıshlı awhalǵa túsken edi.

-Mine, mınaw,-dep Gúlaysha Japaqtıń jazǵan xatın kórsetti otırǵanlarǵa, mártlik etip Japaq ta qaradı. Házir ornınan ushıp turıp, sonday shaqqanlıq penen, kózdi ashıp-jumǵansha Gúlayshanıń qasına barıp, qolındaǵı qaǵazdı julıp alıp, sırtqa qaray qashsa... qalay bolar eken? Hesh bolmasa, ne jazılǵanın adamlar bilmeydi ǵoy. Óytiw de qolaysız-aw, balanıń háreketindey. Meyli, qırqına shıdaǵan qırq birine de shıdawı kerek. Óziń jaqqan otqa óziń jılın ya kúy, órten! Óziń aǵızǵan suwǵa shólińdi qandır ya mantıǵıp ól!

-Mine, mınaw,-dep gápin basladı Gúlaysha. -Japaq Seksenbaev arza jazıptı.

Qudayım-aw, bar ekenseń ǵoy, Gúlayshanıń «arza jazıptı» degen awzınan aylanıp ketse arzıydı ǵoy. Aqılǵa, adamgershilikke pitip qalǵan qız eken ǵoy. Japaqtıń kózinen jas aylanıp kete jazladı.

Adamlar ǵawırlasıp: -Ne arza?

-Kimniń ústinen?

-Hesh kimniń ústinen jazbaǵan...

-Ha, solay shıǵar, Japaq esi bar jigit ǵoy.

-Bul arzasın waqtıńızdı alıp oqıp bermey-aq qoyayın,-dedi Gúlaysha izin sıpaylastırıp, -Ol arzasında jumıstan bosatıwdı soranıptı.

-Basqa jaqtan jumıs taptı ma eken?

-Jeke firma ashajaq qusaydı.

-Házir isbilermen bolaman degen adamǵa jol ashıq ǵoy,-dedi Meńlimurat. -Arzasın qanaatlandırıw kerek.

-Haw, ózi ne deydi?-dedi Erekesh.

-Ózi ne desin? Bárin arzasınıń ishinde aytqan ǵoy,-dep Gúlaysha Japaqqa xatın qaytarıp berdi. Japaq órli-ǵurlı qaltasına tıqtı. -Buxgalteriya tolıq esaplassın. Burınnan kiyatırǵan qarızları bolsa, óndirip alınsın. Taǵı bir máselesi bar, onı biz sheshpeymiz. Boldı, kelgenlerińiz ushın raxmet!

Hámme orınlarınan turıp daǵısa basladı. Ústinen taw jılısıp túskendey quwanǵan Japaq jeńil ayaqlanıp, hámmeden burın sırtqa zıp berdi.

-Meńlimurat aǵa, siz irkile turıń,-dep Gúlaysha orınbasarın alıp qaldı. -Anaw kúngi aytqanım usı altınshı kúni keshte boladı. Ózińiz erterek barıp basshılıq etersiz.

-Quda qálese,-dedi baslıqlardıń jumsawına eti ólip ketken Meńlimurat. -Bári tayın ǵoy? -Tawamız ǵoy. Bir baspaq, bir qozı bar, bir jerde baylatıp qoyıppan. Soyatuǵın qassabı da saz.

Saat úshke baradı. Lekin, anaw-mınaw tayarlawǵa azannan baslap kirispese bolmaytuǵın shıǵar? -Awa,-dedi Meńlimurat. -Házir qonaq kútiw de ańsat emes. Stoldıń ústin bos orın qaldırmay

bezew kerek.

-Biziń úyde durıslı toy bolmadı,-dedi Gúlaysha óziniń kópten árman etip kiyatırǵanı toy ekenin bildirgendey. -Tek tuwılǵan kúnler, bayramdaǵı otırıspaqlar...

-Kúyew tárep neshew bolıp keledi eken?

-Onı soraw qolaysız ǵoy. Bir-eki jeńil mashinada keletuǵın bolsa kerek. Qansha bolıp kelse de kútemiz ǵoy. Qozını shashlık etip, baspaqtıń etin bas awqatqa jumsaw kerek.

-Aspaz tayın ba?

-Onı ózińiz tabasız, Meńlimurat aǵa. Restorannan aldırasız ba. Sheber bolsın. -Ol jerdegi xızmetke de adamlar kerek boladı ǵoy?

-Tabıń ózińiz. Qońsılarım da bar.

-Mákemedegi qız-kelinsheklerdi tartsaq qalay bolar eken?

Gúlaysha oylanıp qaldı. Bul gáp olardıń qulaǵına tiyse, bir kúnniń ishinde pútkil qalaǵa jayıp jiberedi. Házirshe bul toy qupıya sır bolıp tura tursın.

-Mákemeni qoyayıq,-dedi Gúlaysha. -Olardı keyin óz aldına bir shaqıraman. Restoranlarda jaqsı xızmet etetuǵın ofiсiantkalar boladı. Olar mádeniyatlı xızmet etedi. Al, bizdegi hayallar vilka menen qasıqtı, pıshaqtı qayaǵına qoyatuǵının da bilmese kerek.

-Ol aytqanıńız durıs,-dedi Meńlimurat.

-Boldı onda,-dedi Gúlaysha basqa jumıslarına kirisetuǵın sınay tanıtıp, -Kemis-qutıǵı bolsa birge pitkere berermiz.

16

Tyurmadan bosanǵanday quwanıp erkin nápes jutıp kiyatırǵan Japaq jol-jónekey óziniń nesine quwanıp kiyatırǵanına hayran qaldı. Ras-áy, nesine más boladı? Qatınnan bun da ayrıldı, jumıstan bun da ayrıldı, jıltıldaǵan jalǵız úmiti Gúlaysha edi, ol da Japaq ushın sóngen juldızǵa aylandı. Nesine quwanadı, ya? Úyine baratuǵın beti joq, Mırzagúldiń de qushaǵın jaya kútip alatuǵın niyeti joq. Qayraq tasqa páki janǵanday balaların da ózine qarsı qayrap taslaǵan shıǵar. Endi ne qılsın, barlıq hayal da sóytedi. Sonda qayaqqa baradı, Vladimir ǵarrınıń úyinde jasay bere me? Ol aǵayini emes, ya qatarı emes, ne dep jasaydı? Eplep kúnin ótkeretuǵın endi jumısı da joq, qayda baradı, jazdıń uzaq kúnin qaylarda ótkeredi? Kóshede qańǵırıp qaldı degen usı shıǵar, sirá...

Jolda araq satatuǵın úy bar edi. Araq degen atı bolmasa geyde suwdan parqı joq, geyde sasıq spirttiń iyisi tanawıńa urıp ólip qala jazlaysań. Dúkannan alıwǵa naq aqshası joq, anaw úyge barsań dápterine jazıp bere beredi. Burınǵı qarızlarınan jaqında qutılıp edi, endi uyalmay bara berse boladı. Japaq sol úyge qayrıldı. Olar da adamnıń qarası kórinse quwanıp qalatuǵın bolǵan. Hesh kimdi jatırqamaydı, úlkeninen kishkenesine shekem kelgenler menen sawda islep úyrenisip qalǵan. Úyde semiz jeńgesi bar eken, Japaqtıń sálemine álik aldı da:

-Neshew?-dedi.

-Ekew. Al, aqsham joq, jazıp qoya ǵoy Japaq dep.

Hayal dápterdiń betin ashıp, adamlardıń dizimin bir qatar kórip shıqtı.

-Atıń kim edi ele? -Japaq.

-Bir qaynaǵalarımızdıń atınday eken,-dep hayal kúlimsiredi. -Atıńdı sızıptı. Bári sendey bolsa eken-aw, aların jalınıp aladı da eki aylap, úsh aylap tólemey júrgenler de barshılıq.

Ol eki shiyshe ákelip berdi, etiketkası da, ońlı tıǵını da joq edi, ishetuǵınlar bularına qaraǵandı qoyǵan, tek kerek waqtında jalındırmay qarızǵa bergenine quwanadı. Zorǵa bir jaman qaǵaz tawıp alıp shiyshelerdi oraǵan Japaq kóshede tasa-tasa menen kiyatır. Búgingi patıratlardan ańı ushqan ol kúnniń qaysı mezgil ekenin de elestirip kiyatırǵan joq. Aldında qabaǵı qarıs jawılıp jar turıptı, aǵıstıń, samaldıń epkini menen qalqıp kiyatırǵan eskeksiz, tayawsız qayıǵı qashan bolsa da sol jarǵa urıp, tas-tasqanı shıǵadı. Bul kún alıs emes, bul kún baslanǵan esabı, waqtınsha bolsa da sol apatshılıqtı umıtıp, tal qarmap qalıwı kerek.

Japaq kirip kelgende Vladimir menen Rámetulla sırtqı sıpada otır edi, iyshannan qashqan suwpıday unjırǵası túsip kelgen Japaqtı kórip olardıń zárresi qalmadı.

-Bápbále, jolda jalataylardan dákki jediń be?

-Joq!-dedi Japaq dawısınıń barınsha qıshqırıp. -Dákkini qudaydan jedim! Quday urdı meni! Urǵanda da qaytıp tura almastay etti.

-Ne ózi!-dedi ekewi birden. Japaq qaytıp sóylemedi, qoltıǵındaǵı eki shiysheni ortaǵa qoydı: -Qáne Vladimir aǵa, úsh kesa ápkel! Iyiskeleytuǵın bir nárseler de tap!

-Bunıń ne?-dedi Rámetulla jaqtırmay.

-Kórmey tursań ba? Araq! Samopal degen usı zamannıń araǵı! Tez qıymılda, Vladimir aǵa! Dárt kóp mende, dárt! Shaypatılıp turman. Tógileyin bir... Búgin ishpesem, dártten janıp ólemen, qul bolaman!-dep Japaq sıpanıń bir mushına shókti. -Qáne, úsh kesa...

-Ekewi boladı,-dedi Vladimir. -Men eki bastan ishpeymen. -Ishpeseń de úshewin ápkele ber. Bir dártleseyik.

Onıń túr-túsinen hawlıqqan Vladimir aytqanın qılıp úsh kesa, nan-pan, pamidor, pıyaz alıp keldi. -Ne dárt tawıp júrseń, Japaq inim?-dep tańlana soradı Vladimir.

-Wáy, sorama! «Shıǵası malǵa iyesi sebepshi boladı» degendey... Barlıq bále sizlerden boldı. «Sumlıqtı ala tana baslaydı»...

-Ne bále? Biziń jaǵamızǵa asılıwǵa qaradıń ǵoy, Japaq,-dep Rámetulla ashıwlandı. -«Jala bálesinen saqla» degen,-dep qoydı Vladimir.

-Nesine tılaqayların tırısadı!-dedi pátinen qaytpaǵan Japaq. -Sizler ǵoy... baslıqqa xat jaz, xat jaz dep dıńǵırlap mıyıma qurt bolıp túsken. Al, jazdım, izi ne boldı?

Ol bir shiysheni ashıp quya basladı. Vladimir bir kesanı ózine qaray tarttı: -Maǵan quyma, shıraǵım, appaq saqalım bar.

-Isheseń!-dep jekirindi Japaq. -Ishinde sen-ám barsań. Seniń qosıqlarıńdı jazıp bermegenimdi ayt ele. «Kókiregińde dúńkiygen qos ánarıń» dep jazıp bergenimde qamalıp ketedi ekenmen...

Japaq qasındaǵılar menen qaǵıstırıp otırmastan-aq bir kesanı ǵılq ettirdi. Sóytip, araqtıń ashıwı tarqaǵannan keyin keńsede bolıp ótken waqıyanı túsigine shekem qaldırmay aytıp berdi. Onıń aytqanların qasındaǵı ekewi ertek tıńlaǵanday bólmesten tıńladı, arasına gáp qospadı.

-Áne, kórgen-bilgenim usı,-dep Japaq ertegin tawıstı. -Áy, anaw-mınaw adam basshı bola almaydı-aw! Hesh kimge sır bermedi-aw zańǵardıń qızı! Basqa birew bolǵanda aldı menen tek xattı áńgimesine arqaw qılıp, otırǵanlarǵa xatımdı oqıp berip, qatınımnıń arzasın oqıp berip masqaramdı shıǵarar edi. Áne, erkekke bergisiz nashar dep sonı aytadı! Onı tuwǵanlarǵa, tárbiyalaǵanlarǵa mıń da bir raxmet! Jumıstan shıǵıw degen ne, ol ayıp emes. Soraǵanlarǵa shtat qısqarıp qaldı deymen de qoyaman. Házir shtat qısqarıw degen gáp pe? Bankrotqa ushırap tarqasıp ketip atırǵan kárxanalar bar. Qáydem, ne boların kóre berermiz-dá.

Qápelimde Vladimirdiń de ańsarı awdı, ol ya Japaqtıń talabı kelispey qalǵanına quwana basladı

ma:

-Írımın etip bir nárse ayt, Japaq,-dedi. -Endi bunıń asıqqanday jeri qalǵan joq.

-Men bar ǵoy, usı tosttı Vladimir aǵanıń kempir tawıp alıwı ushın ishemen!-dedi Japaq. -Háy, bárekellá!-dep Vladimir qolına kesanı uslaǵanıń bilmey qaldı. -Kempirdi taptım!

-Taptım?-dep tańlanǵannan ne derin bilmey qaldı Japaq. -Al, onda iship alayıq, keyninen sóylesermiz.

Olar úshewi de ishti. Tabılǵanın awzına salıp, bir minuttay ses shıǵarmadı.

-Áy, mınawıń suwǵa aylanıp ketpegen be? Kúshi joq ǵoy,-dedi Vladimir.

-Házirgi araqlar hár túrli. Sen bayaǵıda zawıttıń araǵın iship úyrenip ketken ǵarrısań ǵoy,-dep Rámetulla da janlandı. -Taǵı quy, Japaq. Gúlshem bar, gúlshem bar dep ıntıǵıp otırǵannan birotala jep tınayıq ta.

Demniń arasında Japaq ekinshi shiysheni de quya basladı. -Vladimir aǵa, tost aytasań ba?-dedi Rámetulla.

-Biz-ám endi shamalasıp turıppız,-dedi Vladimir olarǵa qarap kózin súzip. Japaq oǵan keyigendey boldı:

-Ne qılasań, aǵa, sol ólimdi oylay berip? -Ne ólim?-dep Vladimir ańqayıp qaldı.

-Jańaǵı shamalasıp qaldıq degenińdi aytaman-aw.

-Áy, Japaq, Japaq, ańqıldaǵan aq kókirekseń-aw, qoshshım,-dep Vladimir jambasına qıysaydı. - Kempirli bolıwǵa shamalasıp qaldıq dep atırǵanım ǵoy ol.

-Usı deymen-aw, Vladimir aǵa,-dep kúldi Rámetulla. -Mınanı qansha kóp ishseń, kempir jaǵı da sonsha tezlesedi.

-Haw, shıraǵım-aw!-dep hayran qaldı Vladimir. Kempirdiń araq penen ne baylanısı bar? Japaq inim, qapa bolma, basqası tabılar.

-Qapa bolıp ne qılayın,-dedi Japaq. -Qatın tabılıp qalar-aw, jumıs tabıwdı aytsa. Aytpaqshı, Rámetulla, sanatoriyǵa ketpekshimen dep ediń?

-Ketiwim kerek edi, qolımnıń tiymey júrgeni ǵoy.

-Sen de bir qızıq adam ekenseń!-dedi Japaq jaqtırmay. -Jep baratqan keseliń bolmasa, barıp ne qılasań? Sonsha aqshanı jelge shashıp...

-Áy, meniń qaltamnan shıǵıp atır ma? Profsoyuzdıń esabınan. -Onda Vladimir aǵanı da áket. Birewden ekew jaqsı.

-Jaq, meniń qolım tiymeydi,-dep Vladimir azarda-bezer boldı.

-Nege qolıń tiymeydi?-dep Japaq jaqtırmadı. -Sen baqpasań, ne, sol mákemeni talampay etip alıp kete me?

-Al, Japaq, búgin bir xoppıq jep kelgen ekenseń, izi qayırlı bolsın,-dedi Vladimir qolına kesasın alıp. -Izlegenińniń ekewin da tapqaysań, inim. Mine, usı tostımdı seniń ushın ishemen!

Olar ishti. Kóp jıllardan berli araqtıń qarasın kórmegen Vladimir saqalı selkildep, qıza basladı. Beti de qızarıp ketti.

-«Saqaldı da iyek kóteredi» degen, Vladimir aǵa,-dep Rámetulla oǵan eskertpekshi boldı. - Shamanı qara, ǵarrı.

-Meniń shamama ne bolıptı? Ya?! Shamam bolmaǵanda kempir dep shabaman ba? Aldı menen, Japaq, saǵan aytıp qoyayın, qulaǵıńa quyıp al!

-Neni quyajaqsań, Vladimir aǵa?-dedi túsinbegen Japaq.

-Mına qara, endi abaylap sóyle, Japaq,-dedi Vladimir ayrım sózlerge tili gúrmelemey. - Baslıǵımızǵa til tiygize berme. Bildiń be? Ol saǵan oyınshıq emes! Baslıqtan basqası qapıldı ma saǵan?

-Haw, haw?-dep hayran qaldı oǵan Japaq. -Vladimir aǵa, sen onı qızǵıshtay qorıy qaldıń ǵoy? Vladimir hákireńlep ketti:

-Al, qorıyman! Qolıńnan ne keledi? Onı sendey qatınpurıshqa xorlatıp qoyadı dep oylaysań ba? Uoo, qaraǵım, bul Vladimiriń menen ájep oynaǵan ekenseń! Endi, bar ǵoy, oǵan tilińizdi tiygizip kóriń, shetińizden basıńızdı jaraman! Ol kim bolsa sonıń ermegine aylanatuǵın perishte emes!

Rámetulla oynap aytıp otır ma dep Vladimirdiń bet-júzine qaradı, yaq, ǵarrı raslap bar ıqlası menen aytıp, jawdıń topılısına tayarlanǵan áskerdey gijinip otır.

-Sadaǵań keteyin araq-á,-dep basın shayqadı Rámetulla.

-Rámetulla, saǵan baǵana aytpadım ba? Mına lámserge nege qulaq qaǵıs etpeyseń?-dep Vladimir Rámetullaǵa ókpelegen boldı.

-Iz betin aytıwǵa úlgere almay qaldıń ǵoy, aǵa.

-Japaq, taǵı bir quy! Qızıp ketippen, inim,-dep Vladimir pásine qaytqanday boldı.

-Zıyanı joq, iship otırǵanda ne aytılmaydı. Ne deseń sol, Vladimir, aǵa. Sen aytqanda bizde jan bar ma?-dep shiysheni sırqıp quydı. Vladimir tost-post aytıwǵa da qaraǵan joq, kesanı awzına aparıp zańq qoydı. Sóytip, awzına hesh nárse salmastan, qolı menen sıpırdı da sóylep ketti:

-Birge chay ishkendegi qısınǵanımdı ayt. -Japaq múlgiy basladı. -Háy, Japaq, tıńlap otırsań ba?

Onıń dawsınan shorshıp túsken Japaq:

-Ayta ber, ayta ber, awız ózińdiki, qay jerine keldiń ótirigińniń, Vladimir aǵa?-dep taǵı ǵarrınıń jinin qozdırdı.

-Ótirik bolsa, saqalım kesilsin!-dedi Vladimir onı tutamlap. -Inanbasań ózinen barıp sora. O nesiáy! Sonnan, qapılıp, bergen chayın awzıma apara bergenim, saqalıma quyıp aldım ǵoy,-dep ǵarrı ózinshe más bolıp kúldi. -Sonda ol bir kúldi me deyseń, qoya ber! Tap, kúnge qaraǵanday kózim shaǵlısadı!

"arrınıń pańqıldısın nemquraydı tıńlap otırǵan Japaq:

-Áy, seniń kóziń shiyshege de shaǵlısadı,-dep kúldi. -Kózińdi qoysa, tawıqtıń kózindey. Házir áńgime kózde emes, sózde bolıp tur.

-Qudayım-aw,-dep nalındı Vladimir. -Usı waqqa shekem sezbegenimdi aytsa! Mákemege kelgeli-aq sırtımnan ǵaybana ashıq bolıp júrgen eken ǵoy.

-Al, há, "árip ashıqlar!-dedi Rámetulla mısqıllaǵan taqlette.

-Qullası kálam, basıńızdı awırtıp ne qılayın, onıń mashını jatarǵa shekem de, awır jatarǵa shekem de kelmey qaldı ǵoy.

-Tez aytıp bol, Vladimir aǵa, kúshi qaytıp baratır,-dep Japaq qıstastırdı.

-Sen araqtan qorıqpa, Japaq, ólip qalmasaq, tabamız,-dedi Vladimir jayma shuwaqlanıp.

-Onda boldı ǵoy, erinbeseń tań atqansha sóyley ber, aǵa,-dep Japaq jadıradı. -Sen ózi neni, kimdi aytıp otırsań? Túsinbedik ǵoy.

-Házir túsineseń,-dep Vladimir saqalın qamtımladı. -Sol aqsham baslıq penen túnep shıqtıq! -Qaysı baslıq?-dep Japaq aljıy baslaǵan ǵarrıǵa oq kózlenip qaradı. -Túsiń be?

-Qaysı baslıq? Neshe baslıǵıń bar?

-Bir kórpeniń astında ma?-dep Rámetulla pát berdi ǵarrıǵa.

-Qoy, onday deme, Rámet, uyat boladı. Appaq saqalım bar. Haw, bir imarattıń ishinde-dá,-dep Vladimir inandırǵısı keldi. -Ol kabinetinde, men qarawılxanada.

-Haw, bunıń nesin sonda qopsıtıp aytıp otırsań?-dedi Japaq ǵarrını jaqtırmay. -Usını da gápim bar dep... Meni qálemegen nashar appaq saqallı ǵarrı menen jatıp shıqtı ma dep júregim suwlap edi.

-Basqa gáp bolǵan joq pa, Vladimir aǵa?-dedi Rámetulla onı taǵı sóyletkisi kelip. -Boldı!-dep taǵı jelpáriklendi ǵarrı. -Bolǵanda da eń tiykarǵısı boldı.

-Al, al?-dep Japaq onıń awzına úńildi.

-Usı altınshı kún qashan?-dedi Vladimir jortaǵa soraǵanday. -Haw, altınshı kún erteń ǵoy,-dedi Rámetulla.

-Way-booy, tıǵın-tayan bolıp qalıptı-aw. Altınshı kún saat úshke úyine shaqırdı. Mine,-dep Vladimir qaltasınan Gúlayshanıń vizitkasın shıǵarıp kórsetti. -Adresin de berdi.

-Way-booy, usı deymen-aw, Vladimir aǵa,-dep Rámetulla onı marapatladı. -Jolıń bolıp qalıptı ǵoy. Kempirden jarıp qalǵan ekenseń, qutlı bolsın, aǵa!

-Tilińdi tartıp sóyle, Rámet!-dep keyigendey keyipte sóyledi Vladimir. -Birewdiń úyden shıqpaǵan qızın kempir dewge uyalmaysań ba? Onnansha qutlı múbárek bolsın de!

-Haw, qutlı bolsın! Qosaǵıń menen qosa aǵar, aǵa!

-Áwmiyin! Mınaw nege domalap qaldı? Japaq, há, Japaq! Maǵan qutlı bolsın ayt! Japaq qıymıldap, zorǵa basın kóteredi.

-Qoysa, aǵa, qurı qasıq awızdı tırnaydı. Birewin tap, qutlı bolsındı onnan keyin aytamız. Qurı sózge pátiya júre me?-dep Japaq bosap qalǵan shiyshelerge qaradı. -Mınalar meniki ǵoy. Endi sen barsań, Rámetulla bar... Sen kempirińdi juw, Rámetulla otpuskasın juwsın! Erteńge shekem bir arqayın dem alayıq-tá. Úyińde tayını bar ma, Vladimir aǵa?

-Úyde? Qayda saǵan? Mına qońsı Genjebiykeniń úyinde satatuǵın edi.

-Men bılǵańlap barsam, kirgizbey jiberer izime qaytarıp,-dep Japaq ornınan turmaqshı bolıp qayta quladı. -Shamam joq. Vladimir aǵa, aqshań bolsa, óziń-aq barıp qayt.

-Qoy, haw, appaq saqalım menen... Kóshede abırayım qala ma? Rámetulla, sen barıp qayt. Mına jaqtaǵı úshinshi jay ǵoy. Házir ishten aqsha ákelip beremen.

-Ózimde bar ǵoy,-dep Rámetulla ornınan turdı.

-Xuptannıń waqtı bolıp qalǵan shıǵar?-dep soradı Vladimir. -Bilmeymen, aǵa,-dedi Rámetulla. -Xuptan ba, pesin be?

-Way, mańlayım qurısın!-dep kúldi Vladimir. -Ele pesindi-ám oqımappan-aw! Qoy, esim barda ekewin de pitirip taslayın.

-Iship otırǵanda namazdı ne qılasań, aǵa?

-Haw, ishkende men ne, aqıl-esimdi iship otırman ba? Musılmanshılıqtı da umıtıwǵa bolmaydı, inim. Mınanı,-dep qalay bolsa solay jayrap uyqlap qalǵan Japaqtı kórsetti. -Ishke aparıp jatqarǵanda bolatuǵın edi.

-Men aylanıp keleyin,-dep Rámetulla sırtqa ketti. Vladimir qańǵalap júrip, qumanın tawıp aldı. Táhárat alıp otırǵanda shalqasına qulap, zorǵa tiklendi. Óyer-búyerin shala-pula hóllep, hár jerge bir súrnigip jayǵa kirdi. Ayaǵınıń astına góne shapanın namaz jay etip, namaz súresin jańa baslaǵan edi, Rámetullanıń dawısı shıqtı:

-Haw, Vladimir aǵa, arqaǵa qarap oqıp atırsań ǵoy?

Vladimir oǵan «úndeme» degendey qolın siltep namazın dawam ete berdi. -Bismillahirrahmanirrahim!

-Yaqshı, oqıy ber, oqıy ber,-dedi oǵan Rámetulla. -Seniń házir tórt jaǵıń da qubla ǵoy! Ol sırttaǵı sıpadan awnap ketip, qara jerde domalap uyqlap atırǵan Japaqtıń qasına keldi:

-Japaq! Ha, Japaq! Sorlı seniń, ústi-basıń shań bolıp qalıptı ǵo. Bunsha halıńa qaramay ishe berip, ákeńdi araq óltirip pe edi? Tur deymen!-dep julqıladı onı. Japaq eplep kózin ashqanday boldı.

-Ne ózi?

-Ne bolatuǵın edi? Mına jatqan jerińe qara, shoshqaday awnap...

Japaq eplep basın kóterip, bir qolına súyendi:

-Arza... xat... xat... arza... Meni sol ǵarrı quraqım kórmegeni me? -Ne dep bıldıwlap atırsań, Japaq?

-Ákeldiń be?

-Tur! Endi ishke barayıq. Qalǵanın sol jerde kóremiz. Vladimir aǵa da namazın oqıp bolǵan shıǵar. Tur, qáne!

Japaqqa jan engendey tikeydi, ústi-basın qaǵıp:

-Rámetulla! Jan-joramsań-dá!-dedi. Rámetulla ishke kirse, Vladimir namaz jayına tońqayıwı menen uyqlap qalıptı. Rámetulla onı shayqap edi, ǵarrı bir qaptalına qulap:

-Kimseń? Dárwazanı urıp atırǵan kimseń deymen?!-dep qıshqırdı. Rámetulla qorqıp ketti:

-Ne dárwaza?!

Rámetullanı dawısınan tanıdı ma, Vladimir kózin apalaqta-jumalaq ashıp, ózin shayqap oyatıp atırǵan adamnıń kim ekenin bilgennen keyin:

-Qáydem bileyin, qarawılxanada jatırǵan shıǵarman dep edim. Rámetulla, senbiseń?-dedi. -Awa, haw qorqıp kettim ǵoy.

-Qay jerge keldik? Rámetulla kúldi:

-Vladimir degen ǵarrınıń úyine. Sen xuptanıńdı oqımaysań ba?

-Haw, ele oqımadım ba?-dep tańlanǵanday boldı Vladimir. -Házir xuptan ba, ya tań namazdıń waqtı ma?

-Qoy, aǵa,-dep onıń iyninen bastı Rámetulla. -Namaz jaǵın qatırdıń. Xuptandı-ám oqıdıń, pesindi-ám oqıdıń, tań namazın-ám oqıdıń. Endi namazshamıń qalǵan shıǵar.

-Olay bolsa, onnan-ám qutılayın,-dedi Vladimir.

-Qoysh, aǵa, házir Japaq penen birge oqırsań. Mine, sizlerge bir shiyshe ákeldim. Ekewiń asıqpay ishe beriń. Men qaytaman,-dep Rámetulla birden asıqtı. Vladimir pálen-tólen demedi, onı aytatuǵın da shaması joq edi, sonıń arasında diywalǵa súyenip Japaq kirdi. Olardıń arasınan sıtılıp sırtqa shıqqan Rámetulla úyine tarttı. Onıń ketkenin Vladimir de, Japaq ta ańǵarǵanday halda emes edi...

17

Rámetulla erterek oyandı. Jazdıń tańdaǵı hawası óz aldına ǵoy, ásirese, ıssıda kún uzaq qapırıqta halıqlap zorǵa dem alatuǵın qalalılar ushın erte turıp, usınday salqın hawadan simirip-simirip jutıp qalǵanǵa ne jetsin. Házir kún kóterilgennen keyin óziniń ıssılıǵı menen átiraptıń ápsherin quwıra baslaydı. Kerilip-sozılıp gewdesiniń qurısın jazǵannan keyin Rámetulla úyiniń aldında otırdı.

Keshegilerdi oyladı, Vladimir ǵarrınıń aytqan ańızaq samalday gáplerine isenerin de, isenbesin de bilmedi. Isenbeyin dese, appaq saqalın ortaǵa salıp, adam inanǵanday etip aytıp tur. Táǵdirdiń oyınınan sharshaǵan nashar endigi baxıttan birotala gúderdi úzip, «Kúyewiń bar ma?», «Bar» degen juwmaqqa keldi me eken? Saybaǵıslap kórseń, onıń sheshimi de shınlıqqa jaqınlasadı. Bunnan buyaǵında Gúlayshaǵa jas jigit joq, ózinen úlken nashardı kim aladı? Endi onıń teńi - ǵarrı-qurtan. Awa, jası qaytqan birewge turmısqa shıqsa, kimniń ne jumısı bar? Sonda da Vladimir ya intelligent emes qırma saqal, gey bir jetpis jasqa kelgen birewler júr ǵoy ústine pardoz berip, moynına galstuk, bet-júzi máyektey jıltır, shashın artqa qarap taraǵan. Sonday qıylınan birewin tappay, keńseniń awzında ótkenketkendi pıshıqtay ańlıp otırǵan, saqalı dizesine túsken bir ǵarrıǵa basın shatıwı - qoy, bul haqıyqatlıqqa tuwra kelmeydi. Bunı aytayın deseń Vladimir jaǵańnan alıwdan qaytpaydı. Eger anıq usınday bolatuǵın bolsa, ǵarrınıń bastan-ayaǵına rekonstrukсiya islew kerek. Bul turısında kúyewlikke jaramaydı. Belinde quwatı bar ma, joq pa, ol óziniń jumısı, biraq, basqa jaǵına gilmala júritip shıqpasa, obal bolatuǵın shıǵar. Bunı Rámetulladan basqa kim isleydi? Japaqtıń jaǵdayı anaw, awzına tiyse qartayǵan iyttey dus kelgen jerinde awnap jatadı da qaladı. Jumıstan da, bala-shaǵadan da jurday boldı, endi kóshedegi biydáwletlerge qosılsa, on kúnnen keyin qolın jayıp diywanashılıq etiwden qaytpaydı. Onı da saqlap qalıw kerek. Dáslep Vladimirdiń alaǵadasınan qutılıp alsın, Rámetulla onı da tuwrı jolǵa saladı.

Ishten ózine quyıp joyǵanday jarasıqlı denesi tolıq Jaqsıgúl shıqtı. Ol esiktiń aldındaǵı kese jatqan aǵashqa qonaqlap otırǵan Rámetullanı kórip kúlimsiredi:

-Qustan-ám erte turıpsań ǵoy, shabazım, amanlıq pa? Dem alısqa shıqtım degen soń arqayın jata berippen. Baratuǵın jeriń bar ma?

-Bir vajnıy jumıs shıǵıp tur,-dedi Rámetulla. -Ne ózi? Otpuskanıń waqtında...

Rámetulla astarlı mániste kúldi:

-Áy, bul jumıstı basqaǵa aytıw da qıyın-aw! Ne desem eken? Anaw bizlerdegi Vladimir degen qarawıl ǵarrı bar ǵoy?...

-Oy, biyshara...-qıynalǵan túr bildirdi Jaqsıgúl. -Ele shaqqan ǵarrı edi ǵoy?

-Sen-ám molladay bolǵan ekenseń, Jaqsıgúl,-dep kúldi Rámetulla. -Dárriw yadıńa ólim túsedi. Jaqsıgúl de jazılısıp kúldi:

-Qáydem bileyin, ǵarrı bolǵan soń...

-Sol ǵarrı búldirip tur! -Búldirgeni qalay? -Kempir tawıp beriń dep. -Taptıńlar ma?

-Tabıwın taptıq-tá...-dep oylanıp qaldı Rámetulla. -Biraq, iziniń qanday bolatuǵının bir allanıń ózi biledi.

-Izinde ne jumısıńız bar?-dep kúldi Jaqsıgúl. -Kórpesiniń sırtınan baqlap turmaysız ǵoy. Sizler qolına qolın uslatsańız bolǵanı emes pe?

Jaqsıgúl kempirdiń kim ekenin, qayaqtan tapqanın soramadı, bári-bir, soraǵanda da Rámetulla jónin aytqısı kelip turǵan joq. Ol sırttaǵı kranǵa beti-qolın, moyınların, bileklerin bir qatar juwıp, ishke kirdi. Tryumonıń aldına barıp saqalın qırındı, keyin odekolonlardı, taǵı bir nárselerdi qarastırdı.

-Bir nárse izlediń be, Reke?

-Jáke, sen bayaǵı shashıń aǵara baslaǵan jılları bir nárse menen boyaytuǵın ediń ǵoy. Sonıńnan qalǵanı bar ma?

-Ózińe me?

-Áy, qızıqsan-áy,-dep ırjıydı Rámetulla. -Ózimniń qanım qatıp tur ma soǵan! Jańaǵı Vladimir

ǵarrıǵa.

-Óy-bey, mańlayım qurısın!-dep ishin tarttı Jaqsıgúl.-Haw, ózi kempir alatuǵın bolsa, shashın boyap ne qıladı. Shashı bara bersin-aw onıń, saqalı bolarǵı emes ǵoy. Onı qaralaw ushın bir bochka kraska ketetuǵın shıǵar,-dep Jaqsıgúl qıyqıw salıp kúldi.

-Onıń alayın dep atırǵanı qádimgi oshaq basında otıratuǵın qarapayım kempir emes. -Dım jas pa?

-Jası hesh gáp-tá,-dep oylanıp qaldı Rámetulla. -Qoy, «aydı etek penen jawıp bolmaydı» deydi ǵoy. Kim ekenin saǵan aytayın da tınayın. Biziń baslıqtı bileseń be?

-Gúlaysha ma? Mamutovna...

-Awa, awa.

-Onıń ǵarrısı joq apaları bar ma eken? -Qayaqtaǵı apası? Ózi!

-Ózi?!-dep tańlanǵanınan Jaqsıgúldiń kózi uyasınan shıǵıp ketti. -Qoysh, Reke, sen de balanıń gápin aytasań-aw!

-Haw, ras!

-Qoy! Arasında sen de barsań ba?

-Yaq, ǵarrı ózi tapqan. Óziniń bılpıtıwı. Qáydem, inanarımdı da, inanbasımdı da bilmedim. Qarsı sóyleseń, ǵarrısı túspegir aynalısına juwıtpaydı. Erteń saat úshke wádelestim deydi.

-Áy, láwetek ǵarrı ǵoy bir teris qaytqan!-dep Jaqsıgúl onı jek kórgendey murnın jıyırdı. - Gúlaysha túsip qalıptı oǵan! «Teń teńi menen, tezek qabı menen».

-Ne de bolsa, kewlin jıǵıwǵa bolmaydı, Jaqsıgúl. Sońı kelispey qalsa mennen kóredi. Erte sonı sazlap, aytqan waqtına jibereyin.

Jaqsıgúl úndemey qaldı. Qam iske qol urıp atırǵan ǵarrını da, emek tasınday oǵan janapayshı bolıp qıstırılıp júrgen kúyewin de unatpadı. Aspandaǵı ayǵa qarap ulıǵan iytlerdiń qılıǵınday, túwe. Way, toba, «Esitpegen elde kóp» degen usı eken ǵoy. Qartayǵan adamnıń aqılı ortalanadı deytuǵın edi, burınǵılar da basınan ótkendi aytıp ketken ǵoy. Kempirge diydarın qurıp baratsa, ózine jarasqanday birewin tawıp almaysań ba? Haw, bul ele esik kórmegen nashar, jası barıp qalǵan menen úp-súptiń arqasında ele jas qızlarǵa bergisiz gozzal, ol artıqmashlıqların bılay qoyǵanda-hámeldar. Ómirinshe dárwaza menen esikke baylanıp kiyatırǵan qarawıl ǵarrı sonıń teńi bolıp qalıp pa?

-Sol boyawıń tawıp berseń, hesh bolmaǵanda Vladimir aǵanıń saqal-murtın qaralap...

-Sen ras aytıp tursań ba, Reke? -Haw, olla, házil emes.

-Saqal-murtı qap-qara bolǵanı menen basqa jaǵınıń materialları tozıp tursa, ne paydası bar? -Basqa jaǵın kiyimleri jawıp turadı ǵoy. Tek, bir qaraǵanda kózi aldansa boldı-dá.

-Eń ańsat jolın aytayın ba?-dedi Jaqsıgúl. -Ótkir almas penen tıp-tıqır etip qırıp taslań. Oǵan sonsha boyawdı zayalap... Áne, anaw «Xna» degendi al, sırtına boyaw tártibin jazıp qoyıptı.

-Bir jaǵıp kóreyik. Ala-bajaq bolıp qalsa, basına pitken júnin bárin qırıp taslarmı-dá. Saqal kerek bolsa, soń qaytadan qoyıp ala beredi ǵoy.

Endi ǵarrıǵa tiyisli áńgimege Jaqsıgúldiń zawqı soqpadı. Burın saqalı salpıldap kelgende húrmetlep, sıylap, tórge otırǵızıp, bar tapqanın aldına qoyatuǵın edi. Sonday adamnıń aljıǵanına jini atlandı. Gáptiń rámawzın ózgertkisi kelip:

-Sen sanatoriyańa qashan keteseń?-dep Rámetullaǵa qaradı. -Birinshi kúni ketemen, quda qálese.

-Onda men búgin alıp ketetuǵın kiyim-kensheklerińdi sazlap qoyayın. Azanda kelemen dep pe ediń ol kúyew balaǵa?

-Kúyew balaǵa?

-Vladimirdi aytaman-dá!-dep kúldi Jaqsıgúl, oǵan qosılıp Rámetulla da mıyıq tarttı.

-Awa!-dedi Rámetulla. -Búgin túni menen kirpigi ayqaspay, ol biyshara jolıma ayday qarap otırǵan shıǵar? Mennen basqa ámengeri bir ma? Eger qudaytaala ońǵarıp, asıǵı alshılap ketse, kishigirimlew toy-poy berip jiberemiz be?

-Seniń basıńda da hákislik bar-aw, shabazım,-dedi Jaqsıgúl olardıń alapaǵa shawıp júrgen isiniń pitpeytuǵınına kózi jetkendey wáliylik penen. -Sol ekewi qosıladı dep oylaǵanına ashıwım keledi-aw.

-Ne bileseń, perishteler áwmiyin dese, biri Mashrıqtan, biri Maǵrıptan kelip-aq tabısa beredi. -Onda...-dep oylanıp sóyledi Jaqsıgúl. -Ol nasharda da bir niyet bar bolǵanı.

-Ne niyet?

-Birewden pánt jep qalǵan bolsa kerek. -Júkli bolıp pa?

-Sonday shıǵar-aw.

-Múmkin emes!-dedi Rámetulla. -Endi onıń tuwatuǵın waqtı ótip ketken ǵoy.

-Qáydem, geypara hayallar alpıs jasqa shekem-ám tuwa beredi dep esitetuǵın edim. Burın bala tuwıp kórmegen nashar, anıq ıqlası ketse...

-Sol ǵarrıǵa ma?-dep kúldi Rámetulla.